Dinsdag 13/04/2021

Antwerpen: wereldhaven dankzij Napoleon Bonaparte

Bonaparte aan de Schelde is geen biografische expo over Napoleon, maar laat de invloed zien van twee decennia Frans bestuur tussen 1794 en 1814. Antwerpen was voor Napoleon dé haven om zijn strijd met aartsvijand Engeland te beslechten.

Wat is een semafoor? Het is ongetwijfeld een van de betere quizvragen. Een semafoor - er staat er één van zo'n 4,60 meter hoog in de wandelboulevard van het Museum aan de Stroom - is een houten seininstallatie die meestal boven op een toren werd geplaatst en waarmee op eenvoudige manier, zoals met seinvlaggen, berichten over langere afstand werden doorgestuurd. Een soort 18de-eeuwse gsm, zeg maar. De Fransen legden een netwerk aan tussen Parijs en Amsterdam en ook langsheen de Schelde, van de monding tot in Antwerpen. Om de tien à twintig kilometer stond zo'n semafoor en rond 1800 kon een bericht een afstand van 200 kilometer in een kwartier afleggen.

Dat netwerk was langsheen de Schelde onontbeerlijk omdat Antwerpen voor de Fransen, en zeker voor Napoleon, de belangrijkste haven van zijn rijk was. Eerst als handelshaven, later als oorlogshaven. Als de Engelse vloot de Schelde zou opvaren om Antwerpen te bedreigen, waren de Fransen daar snel van op de hoogte dankzij de semafoor.

Vanaf 1794 valt België onder Frans bewind. Voor Antwerpen is dat niet zo'n slecht nieuws. De Fransen zorgen er in 1796 immers voor dat er weer scheepvaart op de vrijgemaakte Schelde is. "Meteen vestigen zich weer handelaren in de stad", zegt curator Jan Parmentier, die als historicus en maritiem specialist verbonden is aan het MAS. " De trans-Atlantische handel komt ook weer op gang en er worden koloniale waren, olie en zijdeproducten getransporteerd."

Er varen niet alleen koopvaardijschepen de Schelde op, men denkt ook meteen aan grote havenwerken. Er worden plannen gemaakt voor de rechttrekking van de Schelde en men plant twee dokken op de plaats waar nu het MAS staat. Pas in 1803, na het eerste bezoek van consul Napoleon Bonaparte aan Antwerpen, gaan de graafwerken echt van start. De twee dokken liggen er nog altijd en zijn de oudste van de haven: ze heten nu het Bonaparte- en het Willemdok. Om ze te kunnen aanleggen moest toen het zogeheten Boerenkwartier verdwijnen, een wijk met 180 woningen.

Perfecte vuurpijl

Dat eerste bezoek van Napoleon aan Antwerpen was in meer dan één opzicht belangrijk, omdat de consul de kathedraal bewonderde en besloot in te gaan tegen de plannen van zijn agent national Dargonne, die enkele jaren daarvoor beslist had om de kerk te laten slopen. Kloosters en kerken waren door de Franse revolutionairen verbeurd verklaard, de kunst op transport naar Franse musea gezet en Dargonne kon de stenen van de immense kathedraal en haar 123 meter hoge toren goed gebruiken voor allerhande infrastructuurwerken. Door vertragingsmanoeuvres van stadsbouwmeester Jan Blom werd een sloop almaar uitgesteld, totdat Napoleon dus hoogstpersoonlijk 'viel' voor de torenspits.

1803 is ook het jaar waarin de plannen van Napoleon concreet worden om Engeland binnen te vallen. Hij laat in en om de toenmalige Sint-Michielsabdij, tussen de huidige Kloosterstraat en de Schelde, scheepswerven aanleggen om een oorlogsvloot te bouwen. "Het was de grootste marinewerf van Europa,", zegt Jan Parmentier. "Er werd een hospitaal gebouwd en er was ook een gigantische smidse gepland." Maar de invasie van Engeland mislukt en Napoleon moet aan defensie beginnen denken, zeker na 1805, wanneer hij de slag bij Trafalgar verliest.

Het staat in geen enkel geschiedenisboek, maar in 1809 rukken de Britten bijna op tot in Antwerpen. Bij de inname van Vlissingen worden voor het eerst raketten gebruikt, een geperfectioneerde vuurpijl. Er is er een in het MAS te zien. Maar de Britten moeten zich terugtrekken omdat de soldaten massaal ziek worden door polderkoorts, een soort malaria.

De Fransen hebben ook verregaande urbanistische plannen, met brede straten en pleinen. Té verregaand voor het stadsbestuur. Eén project wordt gerealiseerd: de Groenplaats, oorspronkelijk Place Bonaparte. En er werd gedroomd van een nieuwe stad op de linker Scheldeoever: Louiseville, genoemd naar Napoleons tweede echtgenote.

Napoleon, 1 meter

In groter verband zorgen de Fransen voor een nieuwe bestuurlijke indeling van ons land - negen departementen die grosso modo de basis vormden voor de latere negen provincies. Ze introduceren een nieuw burgerlijk wetboek, de Code Napoléon, een snelle postdienst, het decimaal stelsel en nieuwe maateenheden zoals de meter.

In het MAS zijn maquettes te zien en scheepsmodellen, schilderijen, meubels, prachtige landkaarten (waaronder recente ontdekkingen), The Times van 1805 over de Battle of Trafalgar, een zaal vol Empiredesign, en veel spotprenten over de verdeling van de wereld. Er zijn in die karikaturen twee protagonisten: Engeland en Frankrijk, respectievelijk verpersoonlijkt door premier William Pitt en Napoleon. De Engelsen beheersen de wereldzeeën, Napoleon wilde continentaal Europa. De Engelsen stelden hem steevast als een kleine man voor, maar dat was hij blijkbaar toch niet: 1,70 meter. De gemiddelde lengte van een man was toen 1,68 meter. Hoe een karikatuur een eigen leven is gaan leiden.

Hoe moeten we de Franse periode nu bekijken? "Aanvankelijk was er repressie, zeker voor de gewone man", zegt Jan Parmentier. "We laten de stem van die gewone man ook horen. Ook de aanwezigheid van militairen woog door, Antwerpen was deels een bezette stad. Anderzijds is het de basis voor de latere bloei van de Antwerpse haven, de stad werd een vrijhaven met een handelsvloot die in 1815 groter was dan die van Nederland. En de urbanistische plannen hebben latere generaties duidelijk beïnvloed."

Napoleon had Antwerpen klaargemaakt voor de moderne tijden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234