Dinsdag 19/01/2021

Antwerpen krijgt een brug van Ai WeiWei

Vanaf mei gaat het Middelheim in Antwerpen er anders uitzien. Het architectenbureau Robbrecht & Daem ontwerpt een paviljoen in de voormalige bloementuin Hortiflora, die deel gaat uitmaken van het beeldenpark. Paul Robbrecht zelf verzorgt een expositie van de Duitse beeldhouwer Thomas Schütte en laat de Chinese dissident-kunstenaar-architect Ai WeiWei een brug bouwen in het park.

"Ik heb mooie jeugdherinneringen aan Middelheim", zegt architect Paul Robbrecht. "Met mijn oudere broer bezocht ik in de jaren zestig de toenmalige biënnales voor beeldhouwkunst. Ik denk dat ik toen, als jonge gast, vooral voor de beelden van Henry Moore viel (lacht). Niet dat ik daar nu tegen zou zijn: ik heb nog altijd een zwak voor de grote klassieken in het Middelheim, zoals de monumentale Balzac van Rodin en Het zotte geweld van Rik Wouters. Ook Koning en koningin van Henry Moore staat daar heel mooi aan het begin van het parcours en het ís ook een mooi beeld."

Twee jaar geleden kreeg Paul Robbrecht de vraag om na te denken over het hele statuut van het Middelheimmuseum omdat Hortiflora - "een semiflorale tuin uit de jaren zestig" - toegevoegd zou worden aan het beeldenpark. "Bovendien bestaat de droom nog steeds om van de Middelheimlaan, die nu het park doormidden snijdt, een autovrij voetgangersgebied te maken. We hadden gehoopt om volgend jaar een tijdelijk experiment te kunnen doen en de laan te 'knippen', maar die ingreep heeft grote consequenties: ambulances moeten dan een te grote omweg maken om het nabijgelegen Middelheimziekenhuis te bereiken. Maar het idee blijft op tafel liggen en de wens blijft bestaan om naar een oplossing te zoeken in de verkeerstechnische context van het park."

Middelheim is één groot lappendeken. Behalve het openluchtmuseum zijn er ook het ziekenhuis, de villa's en de sportvelden, die in en om het park liggen. En er zijn, uiteraard, de parken zelf: Middelheim en Den Brandt met hun oude kastelen. "Middelheim is in Antwerpen een gigantische attractiepool", zegt Robbrecht. "De groene omgeving, relatief dicht bij de stad, trekt wandelaars, joggers en gezinnen met kinderen aan. De grootste speeltuin van Vlaanderen ligt in het park. En daartussen ligt het Middelheimmuseum, dat een ruim en zeer divers publiek aantrekt, ook al omdat het gratis is en je geen ticket moet kopen. Zelfs op openingen van tentoonstellingen strijken er gezinnen met kinderen neer - dat is een fenomeen dat je nergens anders ziet. En er zijn natuurlijk ook de oudere wandelaars en de mensen die echt voor de kunst komen. Middelheim is dus een complex gegeven met belangrijke sociale aspecten, waar we rekening mee moeten houden.

"In Middelheim staan veel sculpturen. Ze hebben ademruimte maar er is toch ook een zekere densiteit. Sinds burgemeester Craeybeckx het beeldenpark oprichtte (in 1950, ER), is de collectie blijven groeien. Recent zien we de grootschaliger aanpak. Denk alleen al aan het grote werk van Honoré d'O met de kabels die tot in de bomen reiken, de Tennismuur van Ann Veronica Janssens en de Beamdrop van Chris Burden. Recent zijn er architecturale elementen bijgekomen van Stéphane Beel, Atelier Van Lieshout en John Körmeling. Middelheim wil die aanpak ook voortzetten.

"Op dit moment denken we vooral na over de ruimtelijkheid en over de rol die Hortiflora daarin kan spelen. En er zullen in 2012 twee grote kunstwerken gerealiseerd worden: een van de Chinese architect-kunstenaar Ai WeiWei en een van de Zwitserse kunstenaar-performer Roman Signer. Met Signer heb ik al samengewerkt. In de Lokomotivhalle van Sankt-Gallen (de Zwitserse stad waar Signer woont en werkt, ER) hebben wij in 2000 een ruimtelijke ingreep gedaan voor Hauser & Wirth, de grote kunstcollectioneurs en galeriehouders. Daar heeft Signer een mooie solotentoonstelling opgezet. Signer is de man van de action sculptures: hij doet grootschalige acties met bijvoorbeeld ontploffingen, motoren of pistolen. De actie, en dan vooral wat er van die actie overblijft, is voor hem belangrijk. In Middelheim bouwt hij een skischans - ja, een Zwitser en een skischans (lacht) - waar hij dingen van laat afrollen die dan tegen een muur aanbotsen. Het is qua grootschaligheid vergelijkbaar met de stalen balken die Chris Burden naar beneden in nat beton liet vallen voor zijn Beamdrop. Maar meer mag ik er nu niet over vertellen (lacht)."

Totaalkunstenaar

Het tweede grote kunstwerk is de brug die Ai WeiWei bouwt in Middelheim-Hoog. "Ik ben Ai WeiWei gaan opzoeken in Peking", vertelt Paul Robbrecht, "en hij was enthousiast over het voorstel, want hij wou altijd al een brug maken. Ik heb intussen de eerste indrukken gekregen van zijn ontwerp. Hij gaat de brug ook helemaal zelf maken en de onderdelen ervan worden naar Antwerpen verscheept. Het is geen reusachtige hangbrug of zo, maar hij legt wel een brug over een kanaaltje, een sculpturale brug. De bezoekers zullen erover kunnen wandelen, maar - en ook hierover mag ik niet te veel verklappen (lacht) - ze zullen het wel gewaarworden als ze over de brug gaan. Het wordt een fysieke ervaring."

Ai WeiWei is wereldwijd aanwezig met tentoonstellingen van zijn werk, maar kan zelf nergens naartoe. "Hij is gebonden aan zijn huis in Peking. Er stond een politiewagen voor de deur toen ik hem ben gaan bezoeken", zegt Paul Robbrecht. "Een zeer rustige, kalme man. Het is verrassend wat hij als architect in zijn onmiddellijke omgeving gerealiseerd heeft, samen met zijn Vlaamse vriend, assistent en buurman Frank Uytterhaegen. Ai WeiWei is eigenlijk een totaalkunstenaar. Het stadsdeel van Peking waar hij woont heeft hij grotendeels zelf vormgegeven met kunstenaarsateliers en woningen: een zeer materiële architectuur van beton en baksteen. Ik was zeer onder de indruk. Hij is in zoveel domeinen actief, ook in de nieuwe media. Als nieuwe totaalkunstenaar voorziet hij in een behoefte: hij is een nieuwe Beuys, een nieuwe Warhol, in die lijn zie ik hem. Hij durft ook uitspraken te doen. Hij is geboren op het Chinese platteland omdat zijn vader - een beroemde schrijver en intellectueel - onder Mao uit de stad gedeporteerd werd naar een werkkamp. Maar Ai WeiWei heeft ook lange tijd in New York gewoond, waar hij onder meer Warhol kende en zich bekommerde om de Chinese gemeenschap daar." Samenwerken in de gegeven omstandigheden - Ai WeiWei staat onder een vorm van huisarrest - noemt Paul Robbrecht "doenbaar". "Er is een datum waarop het huisarrest opgeheven wordt, maar hij zal net niet naar Middelheim kunnen komen. Hij kent de site wel: we hebben hem fotografisch materiaal bezorgd en zijn assistent is al komen kijken."

De derde opvallende verwezenlijking in 2012 komt in Hortiflora, een tuin die zelf een andere functie krijgt. "Middelheim heeft een gigantische behoefte aan een blanco ruimte zonder vaste beelden, een projectruimte", aldus Robbrecht. "En dat zal Hortiflora worden. Een plek waar een curator een tijdelijke tentoonstelling kan opzetten zonder constant met de andere beelden geconfronteerd te worden. Hortiflora is een heel formele tuin, waar nogal wat hagen staan. Die vormen een soort groene kamers, waar werken in de openlucht tentoongesteld kunnen worden. Maar je hebt ook open, lange perspectieven - dat biedt een mooie afwisseling.

"Daarbij kwam de vraag of wij, Robbrecht & Daem, in Hortiflora een paviljoen zouden willen bouwen om fragieler werk tegen regen en wind te beschutten en kleinschalig werk veilig te kunnen opstellen. Een paviljoen dus dat 's avonds afgesloten kan worden."

Omhelzing van de kunst

Paul Robbrecht en Hilde Daem hebben, samen met hun team, een halfopen paviljoen ontworpen dat afgesloten kan worden met grote stalen rasterdeuren. "Het heeft veel toegangen en er zijn voortdurend relaties met de natuur. Enerzijds is er de omhelzing van de kunst, anderzijds zijn er zoveel mogelijk confrontaties met het landschap. We hebben een paviljoen ontworpen met geplooide en gebogen staalplaten in een grijsgroene kleur. Het is een intiem gebouw, een kleinood. Twintig meter lang en twaalf meter breed, met een variabele hoogte van 3,15 à 5,25 meter. Wij werken met rigoureuze maten: Robbrecht & Daem heeft zijn eigen canon. Onze meter is honderdenvijf centimeter lang: drie, vijf en zeven met elkaar vermenigvuldigd. De terreur van de arbitrair ingestelde meter kunnen wij niet verdragen."

Robbrecht & Daem plaatst het paviljoen niet in de lengteas van de tuin, maar drukt het ook niet weg tegen de rand. Het vindt opvallend onopvallend zijn plaats in de strakke tuin. De onmiddellijke omgeving van het paviljoen wordt heraangelegd en het is voorts de bedoeling om de 'pittoreske' Rubens- en Dodoenstuin te laten verdwijnen. Voorts wordt er nauwelijks geraakt aan de begroeiing.

De tuin wordt wel uit zijn relatief isolement gehaald en geïntegreerd in Middelheim. "We laten de wandelwegen van Middelheim-Laag doorlopen naar Hortiflora", zegt Robbrecht. "Hortiflora heeft vooral rechte wandelpaden, wij brengen daarin enkele diagonalen aan, die ook door het paviljoen lopen."

"Ik mocht zelf een kunstenaar in het paviljoen uitnodigen en dat is Thomas Schütte geworden." Schütte is een Duits kunstenaar, bekend van zijn enorme sculpturen, die soms aan de bandenmannetjes van Michelin doen denken, kleurrijke maar dreigende maskers, en vaak aan elkaar vastgebonden poppen in was. Hij is ook een uitstekend tekenaar en aquarellist. In Middelheim heeft Schütte al het bijna minimalistische werk Duizend tongen (1993) gerealiseerd - 'bladeren' in keramiek die hij aan ijzerdraad in een boom heeft gehangen - en een maquette die hij Sculpture Zoo (2006) heeft genoemd, een titel met een kritische verwijzing naar het Middelheimbeeldenpark zelf.

"Schütte is geen gemakkelijke man, maar ik begrijp hem en zijn mentaliteit. Zijn werk heeft mij meteen aangesproken, toen ik het eind jaren zeventig, begin jaren tachtig voor het eerst zag in Gent. Schütte heeft zijn politieke kant: hij is bezig met dictators en terroristen, maar zijn werk blijft altijd zeer plastisch. Wel, mijn hart gaat open als ik zijn werk zie. Toen ik hem ging opzoeken, begon hij eerst kritiek te geven op het Middelheim en ons paviljoen. Maar, hij zei ook: 'Ik doe het.' Ik kon een gat in de lucht springen."

Schütte gaat uitsluitend nieuw werk tonen - keramiek en glas - dat hij speciaal voor Middelheim maakt. "Hij gaat met een totaal nieuwe serie werken komen. Ik ben dus zeer benieuwd, ook naar de manier waarop hij met het paviljoen gaat omspringen."

Paul Robbrecht benadrukt het open en licht karakter van het nieuwe paviljoen. Het lijkt ook lichtjes boven het maaiveld te zweven, doordat het op een betonnen plaat rust. "Eigenlijk is het een promenadegebouw", zegt hij. "Voor mij mogen mensen met een buggy door het paviljoen wandelen, zelfs een jogger mag er doorheen lopen - als hij een beetje voorzichtig is (lacht). Het paviljoen moet een deel van de totaalbeleving van het park zijn."

"Onlangs heb ik gehoord dat Middelheim een sculptuur van Giacometti bezit. Mijn droom zou zijn om dat beeld ooit, in z'n eentje, in ons paviljoen te presenteren." Als een juweel in een doosje.

Middelheim 2012 opent op 26 mei 2012. www.middelheimmuseum.be

Een interview met Ai WeiWei leest u vandaag in DM Magazine.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234