Zaterdag 24/10/2020

Retrospectieve

Anton Corbijn: "Die foto's uitzoeken was veel emotioneler dan ik gedacht had"

Anton Corbijn.Beeld Karoly Effenberger

Anton Corbijn wordt zestig en viert dat met een dubbeltentoonstelling in Den Haag waarbij hij terugblikt op veertig jaar portretfotografie. Een imposant overzicht vol iconische beelden. "Sommige foto's zijn pas nu voor het eerst afdrukbaar."

U2 in de woestijn. Mick Jagger met een masker op. De fluwelen hand van John Lee Hooker. Michael Stipe die wordt verzwolgen door de oceaan. Stuk voor stuk iconische beelden van Anton Corbijn. De Nederlandse fotograaf is net geland vanuit Los Angeles, en heeft op het vliegtuig welgeteld twee uur geslapen. Tijdens ons gesprek verontschuldigt hij zich meermaals als een zin stokt of een woord te lang op zich laat wachten. En ook al woont hij na dertig jaar Londen alweer geruime tijd in Den Haag, toch sluipen er nog vaak Engelse zinnen in het gesprek.

Corbijn heeft het de voorbije maanden druk gehad. Hij legde de laatste hand aan een nieuwe speelfilm, en ploegde door zijn keurig gerangschikte beeldarchief, alles samen goed voor meer dan 25.000 contact sheets. Een titanenwerk, erkent hij nu. Maar ook verhelderend.

"Toen ik jong was, wilde ik me toch vooral bewijzen", zegt hij. Kijk eens wat ik kan. Dat heb ik nu helemaal niet meer, dus nu heb ik uitsluitend beelden geselecteerd die ik zelf mooi vond. Of die iets vertelden. Ik ben ook op heel veel foto's gestoten die ik helemaal vergeten was, omdat het vroeger allemaal zo snel moest gaan. Morrissey, Joe Cocker, LL Cool J, Keith Richards... U2, zelfs.

"In de jaren zeventig en tachtig selecteerde ik haast onmiddellijk na een sessie, en meteen daarna moest ik weer het vliegtuig op voor een nieuwe opdracht. Als je foto's niet in een blad of in een boek staan, of niet in een museum hangen, bestaan ze eigenlijk niet. Daarom vind ik het fijn dat veel beelden nu voor het eerst het daglicht zien. Ze hebben geen urgentie meer. Er is geen deadline te halen, en de focus ligt minder op nieuwswaarde."

Je bent een extreme perfectionist. Voel je iets van tevredenheid als je terugblikt op die gigantische hoeveelheid werk?
"Dat is een moeilijke vraag. Ik heb bij het uitzoeken van de foto's heel vaak gedacht: 'Is dit nu mijn leven? Is dit écht alles wat ik gedaan heb in die veertig jaar?' Die foto's uitzoeken was veel emotioneler dan ik gedacht had. Omdat elk filmrolletje de neerslag van een ontmoeting is. Je gaat naar iemand toe, investeert in een gesprek, maakt een foto, en vertrekt. Dat is emotioneel toch zwaarder dan iemand die je studio binnenstapt, poseert, en weer verdwijnt.

"Er gingen vaak foto's door mijn handen van mensen die er niet meer zijn. Dat was niet echt opbeurend. Maar op andere dagen - als ik een mooi beeld herontdekte - was de voldoening er wél. Sommige foto's heb ik destijds niet afgedrukt omdat ze totaal onderbelicht waren. Nu laat ik ze scannen, en kan ik in de digitale postproductie veel meer uit een negatief halen. Daardoor zijn ze nu voor het eerst echt afdrukbaar. (lacht)"

Deze tentoonstelling en het boek dat erbij hoort, voelt als je afscheid van de muziekfotografie.
"Dat is het ook. Ik associeer dat woord sowieso met andere dingen dan wat ik doe, en de onderwerpkeuze van mijn foto's ligt de laatste decennia alsmaar minder bij de muziek. Als je alles wilt volgen wat er uitkomt, moet je er al je tijd in steken. Ik wil geen fotograaf zijn van achttienjarige bands. Dat moeten fotografen van achttien doen.

"De magie van de muziekwereld is helemaal weg, en ik ken ook helemaal geen belangrijke muziekfotografen meer. Mensen die de fotografie vooruit willen helpen, komen vandaag nooit uit die hoek. In vergelijking met de jaren tachtig is muziek helemaal gemarginaliseerd als cultureel verschijnsel. Het is entertainment geworden. Er is geen mysterie meer; je weet alles van élke zanger. Toen ik Control maakte, zochten we naar een gefilmd interview met Ian Curtis. Nergens te vinden. Dat bestond gewoon niet. Je kunt dus niet zien hoe die jongen praat. Dat is vandaag ondenkbaar."

Hoe komt het dat je liever een kies laat trekken dan zelf gefotografeerd te worden?
"Ik sla mezelf niet zo heel erg hoog aan, esthetisch gezien. En ik ben me er altijd zeer van bewust dat ik gefotografeerd word. Ook als ik zelf aan het werk ben. Dan lukt het niet om me te concentreren. Ik voel nog altijd stress als ik met een shoot bezig ben. Zelfs na veertig jaar."

Brian Eno zei: "Als Anton mijn foto neemt, heb ik niet het gevoel dat hij zijn portfolio aan het aandikken is."

"(lacht) Het gaat me inderdaad meer om het vastleggen van dat moment. En een bepaalde luchtigheid is daarbij erg belangrijk. Ik ben doorgaans heel serieus als ik over mijn werk praat. Maar mocht ik diezelfde ernst aanhouden terwijl ik fotografeer, zou niemand me in de buurt willen hebben."

Adam Clayton van U2 vertelde me dat je desnoods je broek laat zakken tijdens een shoot, als je denkt dat je daardoor een goed beeld kunt maken.
"Dat heb ik één keer gedaan, ja. Ze gaven me tijdens de shoot helemaal niet de aandacht die ik wilde hebben, en op die manier kreeg ik ze meteen weer bij de les. Ach, de jongens van U2 zijn inmiddels familie geworden. Daar werk ik al dertig jaar mee samen, dus op den duur word je een deel van het meubilair. We hebben een erg hecht contact, ook al heb ik niet meegewerkt aan hun laatste plaat. Het kwam gewoon niet uit.

"Een van de redenen waarom ik die tentoonstelling in het Fotomuseum zo fijn vind, is dat een deel van mijn fotografie belicht wordt dat ik zelden in het zonnetje zet. Ik snap dat ik een unieke positie heb ingenomen in de muziekfotografie, omdat niemand in die wereld mijn portfolio heeft. Zelf kan ik alleszins niet meteen een equivalent aanduiden. Ik heb daar dus echt iets bereikt, en dat wil ik voor één keer ook wel vieren."

Anton Corbijn.Beeld Karoly Effenberger
Kurt Cobain.Beeld anton corbijn

Is het soms geen nadeel als je - zoals het geval is bij Tom Waits, Depeche Mode en U2 - je onderwerpen op den duur te goed kent?
"Ja, omdat het dan al snel te gemakkelijk wordt. Bij de namen die je noemt, moet ik vooraf heel goed na-denken over wat ik wil bereiken zodra ze voor mijn camera staan. Want wat ik doe is geen journalistieke fotografie meer. Ik hoef geen boodschap over te brengen naar een krantenpubliek, en het is ook niet zo dat ik iets moet blootleggen wat nog niemand weet, of mensen in beeld wil brengen op een manier die ze zelf niet willen. Maar zo zit ik sowieso niet in elkaar."

Heb je ondanks dat enorme portfolio het gevoel dat er links en rechts iemand ontbreekt?
"Ik heb weleens een foto van Prince gemaakt, maar die hoorde bij een artikel en mocht ik nadien nooit meer laten zien. En Michael Jackson..."
Grappig: van de drie namen die ik in mijn hoofd had, heb je er nu al twee genoemd.

"Is de derde Madonna? Die ken ik wel, en ik heb haar één keer gefotografeerd toen ze langsliep tijdens een sessie met U2. Dus ik heb een snelle foto met hen samen, maar tot een shoot is het nooit gekomen. En ik ben te laat geboren om Elvis te doen.

"Nu, we hebben het over muzikanten omdat die expo's eraan komen, maar inmiddels is mijn interesse uiteraard verschoven naar film. En naar schilderkunst. Fotografie zal altijd mijn grote liefde zijn, maar het avontuur ligt voor mij nu toch vooral in film. Ik wil niet in herhaling vallen, en over film heb ik nog zo veel te leren. Over hoe je een verhaal vertelt en met mensen omgaat. Hoe je muziek en beeld integreert. Hoe je een dialoog hanteert. Met fotografie is dat allemaal veel simpeler. Maar niet minder powerful. Want sommige beelden blijven je een leven lang bij, terwijl een film waar je een jaar aan werkt, genadeloos kan floppen."

Je hebt een paar keer politici gefotografeerd, maar kwam al snel tot de conclusie dat je je daarmee op glad ijs begaf. Waarom?
"Politici zijn nog veel zelfbewuster dan muzikanten, en redeneren bovendien veel doelgerichter. Ik had voortdurend het gevoel dat ik voor een karretje werd gespannen. Er is bijna geen enkele politicus die ik vertrouw, of die ik compleet kan geloven. Nelson Mandela was een eenzame uitzondering. Dat was de vader van een land, en hij straalde een heel andere energie uit.

"In Mandela zag ik wél een mooi voorbeeld, want wat hij deed was verzoening brengen in Zuid-Afrika. Terwijl elke politicus nu vooral wil polariseren. In Nederland heb je momenteel zo'n mannetje van niets dat premier is. Een keurig VVD'ertje die de kruideniersmentaliteit van Nederland belichaamt. Dan liever Wim Kok, wiens herverkiezing ik wél heb gedaan. Dat was is mijn ogen sowieso meer een staatsman dan een politicus.

"Ik heb ook Tony Blair gefotografeerd. Dat was al veel minder, en achteraf gezien had ik dat beter niet gedaan. Al was ik wel tevreden over de foto. Jörg Haider heb ik uiteindelijk afgezegd, omdat ik bang was om hem op een voetstuk te plaatsen. Dat was uiteindelijk een belangrijkere overweging dan het feit dat ik zijn politieke overtuiging niet deel."

Johnny Depp.Beeld anton corbijn

Heb je een verklaring voor het feit dat het kunstestablishment nog steeds neerkijkt op muziekfotografie? In het verleden benadrukte je zelf ook altijd dat je geen muziekfotograaf was. Daar schemerde mijns inziens altijd een tikje frustratie in door.
"Ik wás ook gefrustreerd. Waarom kunnen mensen niet onbevangen naar een beeld kijken? Er zijn in de muziekfotografie van de jaren zestig en zeventig heel mooie dingen gemaakt. Alleen preekten die fotografen altijd voor de eigen parochie. Ze noemden het rockfotografie, en toonden hun beelden alleen aan een publiek dat in muziek geïnteresseerd was. Daar limiteer je niet alleen je publiek mee, maar ook de kracht die je foto's op een grotere schaal kunnen hebben.

"Ik ben me altijd heel bewust geweest van het feit dat ik een portretfotograaf was. Zet mijn portretten naast Irving Penn of Richard Avedon. Je kunt over het kwaliteitsniveau discussiëren, maar dat is de wereld waarin ik me beweeg. Door het als popfotografie te brandmerken, wordt het als vanzelf een soort secundaire kunst. De bestaanswaarde van veel popfoto's hangt af van je interesse in wie erop staat, en niet van wat de fotograaf ermee gedaan heeft. Dat is een subtiel, maar groot verschil.

"Vaak is het de noemer die iets de nek omdraait. In Amerika werd Control gepromoot als een rockfilm over Joy Division. Daar kwam dus niemand naar kijken, behalve mensen die de band goed vonden. In Europa hebben we de film aankondigd als een liefdesverhaal, waardoor hij door een veel breder publiek gewaardeerd werd."

Tot slot: in Geen stilleven, een oude documentaire waarin je samen met je vader werd geïnterviewd, betuigt hij zijn spijt omdat hij er vaak niet geweest is voor zijn kinderen. Waarop jij lacherig antwoordt dat je dat probleem hebt opgelost door geen gezin te hebben. Dat was vijftien jaar geleden. Nu ben je zestig. Blijf je erbij dat je de goeie keuze hebt gemaakt?
"Het was vooral een praktische oplossing, maar emotioneel gezien weet ik het niet zo goed. Het ging me niet over relaties, want die heb ik altijd gehad. Ik ben nu al heel lang met dezelfde vrouw samen, en dat gaat nog steeds goed. Het was vooral de vraag: wil je kinderen? Die verantwoordelijkheid is toch anders dan die naar een partner toe. Ik heb het uiteindelijk niet gedaan omdat ik dacht dat het mijn fotografie in de weg zat. Dat was toen mijn state of mind. Nu denk ik dat het best gekund had. Ik had veel minder kunnen werken, maar ik was te onzeker. Ik leefde in de overtuiging dat ik alleen maar zou bestaan bij de gratie van mijn werk. Nu zie ik dat anders, maar nu is het te laat."

De dubbeltentoonstelling Anton Corbijn-Hollands Diep en 1-2-3-4 gaat open op 21 maart in het Gemeentemuseum en het Fotomuseum in Den Haag. Tegelijk verschijnt bij Uitgeverij Kannibaal het boek 1-2-3-4 en bij Schirmer-Mosel de catalogus Hollands Diep.

"Enorme impact"

Nick Cave
'De hoes van The Boatman's Call. Hij wilde eerst niet naar buiten gaan, maar uiteindelijk kreeg ik hem toch zover. Het was de combinatie van al die elementen - zijn haar in de wind, die ongemakkelijke blik, de muur erachter - die ervoor zorgde dat het werkte. Ik had destijds één foto afgedrukt om Nick een idee te geven van de sessie, maar toen hij dit beeld zag zei hij meteen: 'Dit is 'm.' Klaar. De rest van het rolletje heb ik niet meer bekeken, tot onlangs. Blijkt er een beeld op te staan dat we alle twee eigenlijk nog beter vinden.'

Nirvana
'Gemaakt tijdens de opnames van de 'Heart-Shaped Box'-video. Ik vond Nirvana een geweldige band, en in korte tijd heb ik hen heel vaak gefotografeerd. Kurt vond het heel leuk om samen te werken en vroeg me nadien om nog een andere clip te maken. Maar dat kreeg ik toen niet ingepast. Hij zei: 'Als jij het niet doet, maken we nooit meer een video.' En hij heeft woord gehouden. 'Heart-Shaped Box' is wellicht mijn belangrijkste video geworden. Het script is van Kurt, maar die dikke vrouw was mijn idee. Een heel fijne samenwerking.'

Rolling Stones
'Ik vond dat The Rolling Stones in de jaren tachtig en negentig enorm saai geportretteerd werden, dus ik wilde terug naar het wildere imago uit hun seventiesperiode. Die maskers sloegen tegelijk op de Voodoo Lounge-tournee, die ze toen aan het voorbereiden waren. Daar ging heel wat discussie aan vooraf, trouwens. Hun Amerikaanse pr-agent zei meteen dat ze die niet zouden dragen. Maar nadien belde Mick Jagger me gewoon thuis op om te vragen wat er aan de hand was. Hij was dus wél geïnteresseerd, en gaf me het voordeel van de twijfel.

'Voor mij is dit de beste foto die in jaren van hen gemaakt is, en hij heeft ook een enorme impact gehad. Nadien heb ik nog vaak met hen gewerkt. Bands die al een lange weg hebben afgelegd, laten zich moeilijk regisseren. Onlangs heb ik Mick nog een aantal beelden voorgelegd die hij in 1994 had afgekeurd. Nu had hij er geen moeite meer mee. Tijd leert je om afstand te nemen van jezelf. Die foto's staan dus in mijn nieuwe boek.'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234