Woensdag 28/07/2021

Annie M.G. Schmidt, de mythe

Anna M.G. Schmidt is niet dood. Niet voor kinderen van zes, maar ook niet voor hun ouders. Vandaag opent haar zoon Flip van Duijn de officiële Annie M.G. Schmidt-website: www.annie-mg.com. 'Mijn bewondering voor haar wordt alleen maar groter.'

Amsterdam / de Volkskrant

Wilma de Rek

Een kind van zes fietst over een hobbel, vliegt de lucht in en knalt weer op het zadel. 'Prrr... ta... lie... loe!", roept het jongetje geschrokken. "Ha!", reageert zijn kleine broertje blij. "Dat zegt de ooievaar!"

"Niet ooievaar, stomkop", corrigeert de oudste. "De krullevaar!"

Het kind van zes is geboren in het jaar waarin Annie M.G. Schmidt overleed; toch zijn Jip en Janneke, Abeltje en Pluk met zijn zeldzame krullevaar in het collectieve geheugen van hem en zijn vriendjes verankerd. Volgend jaar mogen ze misschien naar de bioscoop om Loes Luca als Zuster Clivia te bekijken in de film Ja Zuster Nee Zuster - deze week beginnen de opnamen. Ze zitten op een school die Dikkertje Dap heet of anders Pippeloentje, eten brood van een Jip en Janneke-bord en zingen in de auto hard van Wisjni en Wosjni. Voor kinderen van zes is Anna Maria Geertruida Schmidt niet dood.

Voor hun ouders trouwens ook niet. Die mogen vanaf volgende week naar de afgestofte versie van de musical Foxtrot uit 1977, met in de hoofdrollen Sanne Wallis de Vries en Paul de Leeuw. In september 2002 verschijnt een nieuwe Annie M.G. Schmidt-biografie van Annejet van der Zijl. En vandaag opent Schmidts zoon Flip van Duijn de officiële Annie M.G. Schmidt-website, www.annie-mg.com. Het is de eerste en vooralsnog enige 'officiële' Annie M.G.-plek in Nederland, overigens ook bestemd voor Schmidts favoriete illustrator Fiep Westendorp. "We hebben er ruim een jaar aan gewerkt", zegt Flip van Duijn. "Het moest gedegen zijn; niet iets dat een paar weken draait en dan alsnog de mist ingaat."

Er is al genoeg gesold en geleurd en mislukt. Zo bestaat er sinds jaren een stichting die zich bekommert om de oprichting van een Annie M.G. Schmidt-huis, waar kinderen zich creatief moeten vermaken in de geest van de schrijfster. Nadat plannen voor een Annie M.G. Schmidt-huis in Utrecht eind jaren negentig mislukten, week de stichting uit naar Haarlem. Inmiddels is duidelijk dat ook daar geen huis van de grond komt; de blik is nu gevestigd op Almere.

"Het houdt maar niet op", verzucht Van Duijn. "Ik kan natuurlijk best een miljoen gulden in zo'n huis stoppen; dan is dat geld na een jaar waarschijnlijk weg. Ik wacht even tot dat huis er is. Kan ik altijd nog beslissen of ik iets wil betalen. Kinderen hebben vandaag de dag al zo ontzettend veel te doen, ik weet niet eens of die nog wel tijd hebben om ook nog geregeld naar een Annie Schmidt-huis te gaan."

Van Duijn wordt dagelijks gebeld door mensen die een plan hebben. Dat plan kost altijd geld. "En ik moet dat dan geven. Nee, ik ben nog nooit benaderd over een idee zonder dat de achterliggende gedachte was dat ik eraan ging meebetalen. Toen Annie net dood was, werd ik doodmoe van de gretigheid waarmee mensen op me af kwamen. Inmiddels ben ik eraan gewend, het beheren van de nalatenschap is mijn werk geworden. Meestal willen ze musicals maken van boeken en of ik daar toestemming voor geef. Die geef ik in de regel wel, als het maar niet commercieel is, want dan moeten ze mij het script laten lezen."

Het is die naam, zegt Van Duijn, die werkt als een magneet. "Toen ik nog klein was, waarschuwde Annie me al: er zullen altijd mensen zijn die een tijdje met je mee willen varen. Meevaren op het succes."

Www.annie-mg.com komt niet voort uit heilige gedrevenheid. Van Duijn: "Ik heb eigenlijk nooit overwogen om zelf iets te beginnen, gewoon omdat ik al genoeg aan mijn hoofd heb met het beheren van de nalatenschap. Jaren geleden riep iemand: moet je moeder niet eens een keer op het web? Donder op, dacht ik toen, al die modieuze onzin. Maar de laatste jaren zag ik overal maar dat internet en dat www en ik dacht: als zelfs de slager en de melkboer een website hebben, dan wij ook maar."

Volgens stichting Speurwerk, die de boekenverkoop in Nederland bijhoudt voor onder meer uitgeverijen, is Annie M.G. Schmidt na haar dood niet verdwenen uit de toptien van best verkopende auteurs in Nederland. In 2000 stond ze op de achtste plaats. Op dit moment bezet Pluk van de Petteflet de veertigste plaats op de lijst van de meest verkochte boeken.

Joke Linders, die in 1999 op het schrijverschap van Annie M.G. Schmidt promoveerde met Doe nooit wat je moeder zegt, noemt de voortdurende belangstelling voor Schmidt in Nederland een wonderlijk verschijnsel. "Annie is een mythe geworden en dat hebben wij met zijn allen gedaan. Ik heb het gevoel dat haar werk effectief wordt uitgebaat, zal ik maar zeggen. Uitmelken kun je het nog net niet noemen, daar moet je alleen voor vrezen bij de plaatjes van Fiep Westendorp bij de Hema."

De Hema verwierf in 1992 het alleenrecht op de door Westendorp gemaakte Jip en Janneke-tekeningen en breidt het J&J-assortiment nog steeds uit. Dit najaar komt er een Jip en Janneke-spaarrekening voor kinderen tot zes jaar. Linders: "Die vieze, roze tandenborsteltjes, het ziet er soms niet uit. Ik denk dat Fiep het ook niet zo goed meer kan bijhouden allemaal. "Bij Annie is gelukkig nog geen sprake van grootschalige merchandising. Het is ook meer dan buitenkant: kennelijk is er nog steeds behoefte aan datgene waarvoor Annie staat. Al vind ik de hernieuwde belangstelling voor haar musicals onbegrijpelijk, zo sterk waren die niet. Ik zoek de verklaring in het feit dat ze zo'n typisch Hollands soort amusement biedt. Ze geeft én een moraal én je kunt erom lachen, daar zijn Nederlanders gek op."

De tijdloosheid van Schmidts literaire werk vindt haar oorzaak volgens Linders in haar gebruik van de grondvorm van het sprookje. "Ook bij Annie zie je die combinatie van allerlei mooie dingen, gekoppeld aan een les. De verhaaltjes van Jip en Janneke lijken weliswaar reëel, maar zijn eigenlijk idyllisch: een vader en moeder die nooit ruzie hebben, altijd geborgenheid, alles komt goed. Het geldt in nog sterkere mate voor Pluk van de Petteflet, dat in wezen over heel algemene dingen gaat: goed versus kwaad, het belang van doorzetten en op jezelf vertrouwen. Archetypische waarheden speels gebracht: dat is het geheim van Annie."

Volgens biografe Annejet van der Zijl is het ook een kwestie van nostalgie. "Veel van haar werk is tot stand gekomen in een tijd waarin de babyboomers jong waren. Het staat voor een periode waarin alles veilig en warm en prettig was. Over iemand als W.F. Hermans, die nu net zo lang dood is, hoor je heel weinig meer. Annie roept plezierige gevoelens op."

"Ik ken niemand die het voorlezen van Pinkeltje als een feest beschouwt; dat geldt voor de boeken van Annie wel", beaamt Joke Linders. "Ik denk dat de kinderen van nu daar over 25 jaar ook zo over denken. Daarna zal het wel een keer afgelopen zijn. Niet met de versjes, die zullen het 't langst volhouden. Ze hebben het voordeel dat ze door nieuwe muzikale interpretaties voortdurend ververst kunnen worden. Jip en Janneke staan over vijftig jaar op hetzelfde niveau als Ot en Sien. Ze sterven uit, maar blijven altijd bijgezet." Flip van Duijn meent dat het pas ophoudt als Jip en Janneke bij wet verboden wordt. "Ik hoorde laatst dat kinderen van tien al nostalgisch over die boekjes doen: meisjes van negen, tien schijnen het interessant te vinden om Jip en Janneke-spullen van de Hema te hebben." Nooit zal Van Duijn iets aan de boekjes veranderen, bezweert hij, verouderd of niet. "Ik kwam Robert ten Brink op straat tegen en die zei: "Ik zat net Jip en Janneke voor te lezen aan een kind van drie, maar het begint nu echt wel heel ouderwets te worden hoor, Flip. Dat het heel bijzonder is als iemand een auto heeft, daar kun je echt niet meer mee aankomen. Doe er iets aan!'" Maar wat zou ik eraan moeten doen? Ik blijf er lekker af."

Hooguit is enige vrijheid toegestaan in de teksten voor theater en tv. "Al zal ik nooit zeggen dat iedereen zijn gang mag gaan, dan wordt het rotzooi. Je moet voortdurend op je qui-vive zijn. Neem Jos Brink, die maakt een musical over Wim Sonneveld en gebruikt daarin teksten van Annie. Alleen maakt hij eigen versies, waardoor Margootje Margootje ineens neurootje neurootje wordt. Ja, dat wil ik dus niet. Jaren geleden heeft hij ook al eens eigen woordjes zitten maken op teksten van mijn moeder, veel minder leuke woordjes ook nog, dat is toen een proces geworden."

Het is typisch een onderwerp waarover gezellig kan worden gedebatteerd op de internetsite. Flip van Duijn hoopt dat het "een soort Annie Schmidt-community" wordt, een virtuele ontmoetingsplaats van mensen die met elkaar over haar praten. "Of over de dingen die haar bezighielden. Mijn moeder was erg geïnteresseerd in het ontstaan van de mens, dus paleoantropologen kunnen elkaar daar straks tegenkomen."

Flips vader Dick zal op de site maar mondjesmaat figureren: hij staat op wat foto's. "Mijn vader moest niks van publiciteit hebben, dat was een beetje een mensvreemde man. Hij hield Annie het liefst zo ver mogelijk van alles vandaan, nam haar eerst mee naar het lintdorp Berkel en Rodenrijs en later naar Frankrijk. Hij was natuurlijk ook jaloers op haar succes en haar werk. Terwijl hij hartklachten kreeg en stopte met werken, ging zij maar door en door. Nee, ik heb van jaloezie geen last. Ik heb er inmiddels vrede mee dat mijn leven in dienst van mijn moeder staat. Mijn bewondering voor haar wordt alleen maar groter. Ik heb niet het idee dat ik ook zo goed moet zijn. Eerder het omgekeerde: zij heeft het al gedaan. Wat zal ik dan nog?"

www.annie-mg.com

De verhaaltjes van Jip en Janneke lijken weliswaar reëel, maar zijn eigenlijk idyllisch

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234