Woensdag 29/06/2022

OverzichtTweede Wereldoorlog

Anne Frank als moderne heilige: vijf factoren die haar voortdurende populariteit verklaren

Een grote wachtrij voor het Anne Frank Huis in Amsterdam. In normale tijden bezoeken 1,3 miljoen mensen per jaar het museum. Beeld HollandseHoogte
Een grote wachtrij voor het Anne Frank Huis in Amsterdam. In normale tijden bezoeken 1,3 miljoen mensen per jaar het museum.Beeld HollandseHoogte

Alles over Anne Frank is wereldnieuws: de recente verraadkwestie was daar weer een voorbeeld van. De wereldwijde fascinatie voor het Joodse meisje verklaard.

Rianne Oosterom

Toen Anne Frank in haar dagboek de zin ‘Ik wil nog voortleven na mijn dood’ schreef, had ze niet kunnen vermoeden dat haar levensgeschiedenis bijna tachtig jaar later aanleiding zou geven tot verhitte krantenkoppen over wie haar verraden zou hebben. Het inmiddels zwaar bediscussieerde speurwerk van een coldcaseteam was afgelopen week wereldnieuws (zie kader).

Van CBS tot The New York Times tot ‘breaking news’ in Japan: het was me het mediastormpje wel, zucht historicus David Barnouw: hij heeft het vaker meegemaakt, het verbaast hem niet meer. In het boek Het fenomeen Anne Frank analyseert hij dan ook hoe een onbekend Joods meisje uit Amsterdam postuum uitgroeide tot een internationaal icoon.

“Alles over Anne is wereldnieuws”, zegt hij. Hij roept de ophef rond de noodlijdende kastanjeboom in de tuin achter het Achterhuis in gedachten als het meest bizarre voorbeeld. De boom zou gekapt moeten worden, maar werd na internationaal protest toch verstevigd, in 2007. “Stond ik daar tussen zes cameraploegen naar een trekproef te kijken: het was krankzinnig.”

Ook Frank van Vree, emeritus hoogleraar Geschiedenis van oorlog, conflict en herinnering, haalt zich zo’n mediastorm voor de geest: toen in 2018 twee nieuwe bladzijden uit het dagboek werden ontdekt was dat ook voer voor krantenkoppen, vooral door de schunnige tienergrappen in de kantlijn. “Het gaat om een kind van veertien. Ik dacht echt: waar zijn we mee bezig?”

Hoe komt het dat Anne Frank op zoveel internationale aandacht kan rekenen? Waar komt de aanhoudende fascinatie voor het Joodse meisje vandaan? De allerbelangrijkste factor is natuurlijk de grote zeggingskracht van haar dagboek, maar dat is zeker niet het enige, zeggen historici. Vijf factoren die haar succes verklaren.

1. De schepping van de universele Anne Frank

“Het is het schokkendste document van deze tijd dat ik ken, ook literair is het een verbazingwekkend meesterstuk. (...) Ik denk dat het in druk moet verschijnen”, schreef een vriend van Otto Frank, vlak na de oorlog. Ook de vader van Anne zag de waarde van het dagboek en probeerde het uit te geven.

Maar dat ging niet gemakkelijk: in de nasleep van de oorlog was het vooral de Hongerwinter die de herinnering bepaalde, voor de Jodenvervolging was nog niet veel belangstelling. Twee jaar na de Bevrijding verscheen het dagboek toch en werd het lovend ontvangen. Er werd een Duitse en Franse vertaling gemaakt.

“Na een jaar verdwijnt het dagboek een beetje, de aandacht nam gewoon af, zoals met zoveel boeken”, zegt Van Vree. “In 1950 wordt het verhaal van Anne in Amerika opgepikt, het dagboek wordt zelfs uitgegeven met een voorwoord van Eleanor Roosevelt. Het toneelstuk dat daaruit voorkomt, is het absolute keerpunt: Anne Frank wordt een enorm succes.”

In het toneelstuk, zegt Barnouw, transformeert Anne in een ‘Amerikaanse teenager’. “Ze wordt een vrolijk meisje dat problemen heeft met haar moeder, en haar vader erg lief vindt. Ze wordt universeler gemaakt. Het feit dat ze Joods is, verdwijnt naar de achtergrond.” Van Vree zegt: “De Joodse elementen werden gedownplayd, ze werd een herkenbaar meisje.”

Het toneelstuk is in de VS een goede manier om de geschiedenis van de Europese oorlog te vertellen, maar wel met een positieve boodschap – ondanks de vreselijke afloop van Annes leven in concentratiekamp Bergen-Belsen. Veelzeggend is de uit zijn verband gerukte laatste zin van het stuk, legt Van Vree uit: “Ondanks alles geloof ik nog steeds in de innerlijke goedheid van de mens.”

Dit toneelstuk en een film die erop volgt, worden een internationaal succes en pushen de bekendheid van Anne Frank. Het dagboek krijgt nog meer vertalingen. “Hoe meer je inzoomt op algemene en tijdloze aspecten, hoe groter de doelgroep”, vat historicus Kees Ribbens, die onderzoek doet naar de commercialisering van het Holocaust-icoon, het samen.

2. De behapbare Holocaust

‘Anne Franks stem is de stem geworden van zes miljoen verdwenen zielen’, stond er op de voorpagina van The New York Times Book Review in 1952, vlak nadat de eerste vertaling van het dagboek in de Verenigde Staten verscheen. Dat Anne Frank nog steeds symbool is van de Holocaust, daar zijn de drie historici het over eens.

‘Een stem uit het massagraf’, stond in een andere recensie. Inmiddels wordt binnen en buiten Europa het verhaal van Anne op scholen gebruikt om het verhaal over de Holocaust te vertellen. Een grote industriële moordpartij wordt concreet in het verwoeste leven van één jong meisje, dat zichzelf toeschrijft naar haar dood.

“Toch zit er geen bloed op de pagina’s”, zegt Barnouw. “Dat maakt dat kinderen het ook kunnen lezen.” Het is wrang, zeggen de drie historici, dat het verhaal van het symbool van de Holocaust ophoudt voordat de echte verschrikkingen beginnen. Ribbens: “Dat maakt haar op zijn minst een onvolledig symbool van de Holocaust”.

Zeker omdat bij veel uitgaven van het dagboek en ook veel vertolkingen in populaire cultuur, de nadruk is afgehaald van de Holocaust en ligt op het persoonlijke wel en wee van Anne Frank. Frank van Vree: “Het is een softe versie van een gruwelijke geschiedenis. Daarin schuilt ook het succes. Het maakt een onverteerbare geschiedenis verteerbaar.”

3. De ontluikende jonge vrouw

“Als Anne Frank een lelijk oud vrouwtje was geweest, was het anders gegaan”, zegt David Barnouw. “Juist het feit dat ze een meisje is dat opgroeit is een factor van identificatie.” Het is ook de reden waarom het dagboek lang te boek stond als ‘alleen voor meisjes’, legt hij uit.

Het succes van het dagboek in Japan heeft hiermee te maken, daar is het echt onderdeel geworden van de meisjescultuur, legt hij uit. Er bestond in de tijd dat het dagboek in Japanse vertaling verscheen nog geen woord voor menstruatie in dat land, terwijl Anne hier open over schreef. Er werd later zelfs een tampon met de naam Anne verkocht in Japan.

null Beeld Daniel Roozendaal
Beeld Daniel Roozendaal

Dat het dagboek vlak na publicatie veel respect oogstte, kwam volgens Fank van Vree omdat men verbaasd was dat een meisje van die leeftijd zo kon schrijven, dat haar taal zo’n zeggingskracht had. “Daarin speelde ook het idee mee van een geknapt leven, een leven dat zo vroeg en gruwelijk was afgebroken”, zegt hij.

Het begrip onschuld is hierin belangrijk, legt Barnouw uit. “Anne was jong, had nog geen uitgesproken ideeën, dat maakt haar ook toegankelijk. Ze is de onschuld zelve en blijft de onschuld. Het is makkelijker om dat begrip op een jong meisje te projecteren, dan op een ouder iemand, van wie je kunt zeggen: die heeft al een heel leven achter de rug.”

Eigenlijk, zegt Barnouw, heeft ze alles mee om een symbool te worden. “Etty Hillesum leek even een soort concurrente, die trekt veel mensen maar is ook voor sommigen een beetje een omgevallen boekenkast. Het dagboek van Anne Frank wordt ook gelezen door mensen die maar één boek lezen, in hun leven.” Bij Anne ‘kun je jezelf erin stoppen’, zegt hij.

Wat hem in deze context wel opvalt: ze is pas heel laat ontdekt door feministen en nog steeds is de belangstelling uit die hoek er weinig.

4. De eigen bedevaartsplaats

In de rij voor het Anne Frank Huis staan twee Tibetaanse monniken. Ze vallen op in hun paars-oranje gewaden, tussen de Amerikaanse en Japanse toeristen. Ze vluchtten als kind uit Tibet, vertellen ze. “Anne Frank is erg belangrijk voor onze strijd en geeft ons hoop. Haar verhaal toont aan dat we moeten blijven strijden tot Tibet vrij is”, zegt een van hen.

De scène komt uit de documentaire In de rij voor Anne Frank uit 2015, waarin mensen in de rij voor het museum vertellen wat ze in Anne Frank herkennen. Zo vertelt een homoseksuele man uit Paraguay hoe hij opgroeide in een dictatuur en zich moest verstoppen vanwege zijn geaardheid. Net als Anne voelde hij zich onderduiker.

Dat de plek waar Anne Frank verbleef nog steeds te zien is, houdt haar verhaal levend, zegt Frank van Vree. In normale tijden bezoeken 1,3 miljoen mensen per jaar het Anne Frank Huis. Uit de documentaire uit 2015 blijkt dat dit voor hen vaak een helende, ontroerende gebeurtenis is, waarin ze hun eigen geschiedenis verbinden met die van Anne.

Literatuurprofessor James Young, die diverse boeken schreef over de Holocaust en herinneringscultuur, noemt het Anne Frank Huis in een wetenschappelijk artikel een shrine, een altaar of bedevaartsplaats. Anne Frank is uitgegroeid tot een soort moderne heilige met haar eigen Lourdes – hierdoor blijft de geschiedenis levend en betekenisvol.

Dat het huis aan de Prinsengracht niet gesloopt is, is overigens vooral te danken aan Amerikaanse toeristen die kwamen kijken in de jaren vijftig. Toen de belangstelling groot bleek te zijn, werd er pas een comité opgericht om van het Achterhuis een museum te maken, legt Van Vree uit. Pas begin jaren zestig werd het geopend voor publiek.

De verraadkwestie

Hoewel talloze details over het leven van Anne Frank bekend zijn, blijft één vraag onbeantwoord: namelijk wie haar verraadde. Onlangs werd een nieuwe verdachte aangewezen door een internationaal coldcaseteam: de Joodse notaris Arnold van den Bergh.

In het verleden werden al tientallen personen aangewezen als mogelijke verrader. Het coldcaseteam dat het boek Het verraad van Anne Frank op de markt bracht (inclusief advertenties op de voorpagina’s van kranten) zegt voor 85 procent zeker te zijn dat Van den Bergh het was.

Even kort door de bocht gaan de onderzoekers ervan uit dat de notaris als lid van de Joodse Raad beschikking had over adressen van onderduikers, die hij, toen de situatie voor hemzelf penibel werd, ruilde voor zijn eigen vrijheid. Zo kwamen de Duitsers achter het adres van het Achterhuis.

Historici veegden direct na publicatie de vloer aan met de theorie omdat in het boek veel aannames worden gedaan. Onder andere de bewering dat Van den Bergh aan onderduikadressen kwam via de Joodse Raad vinden zij suggestief en onvoldoende onderbouwd.

5. Het commerciële succes als motor

Wie op Instagram zoekt op de hashtag Anne Frank, vindt allerlei inspirerende quotes uit haar dagboek. Mooi opgemaakt, soms met selfies van jonge meisjes erbij. Er zijn zelfs T-shirts. Mokken. Postkaarten. De afgelopen maanden heeft historicus Kees Ribbens zich hierin verdiept. “Ik ben verbaasd wat er internationaal allemaal wordt aangeboden.”

Er zijn zoveel adaptaties van het verhaal van Anne Frank, toneelstukken, boeken, films, documentaires, producten, dat je wel kunt zeggen dat ze niet alleen een icoon, maar ook een merk is geworden, ziet zowel Ribbens als Van Vree. Het voordeel daarvan is dat haar verhaal constant aandacht krijgt. Maar het oorlogsverleden daarmee ook?

“Het in leven houden van een herinnering in welke vorm dan ook, brengt ook kosten met zich mee”, zegt Ribbens. “Dat is de ene kant. De andere kant is het gevaar dat ze een lege huls wordt. Iemand van wie je inspirerende quotes leest, terwijl de Holocaust naar de achtergrond verdwijnt.”

Frank van Vree ziet het boek over het verraad van Anne Frank ook als onderdeel van het commerciële succes van Anne Frank. “Ik weet niet of mensen echt willen weten wie haar verrader is. Ik kan dit boek niet anders zien dan de vervaardiging van een internationaal interessant product, dat zorgvuldig geënsceneerd is en als media-event is neergezet.”

Het is een patroon, zegt hij, dat het verhaal van Anne Frank zo groot is geworden dat alles wat ermee te maken heeft nieuwswaardig én verkoopbaar is ‘vanwege de betovering die uitgaat van het symbool’. “Dat is het wrange van een iconische status: iedereen spant je voor z’n karretje.”

null Beeld EPA
Beeld EPA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234