Dinsdag 07/12/2021

Angst zit vooral in je hoofd

Experts mogen dan wel beweren dat het geen enkele zin heeft om angstig te zijn na de aanslagen in Parijs, toch zijn er mensen die hun concertbezoek afzeggen of die grote pleinen vermijden. 'Angst is wars van redelijke inzichten.'

De Zesdaagse van Gent? Te riskant, vinden vrienden van een collega, waarna hun ticket ongebruikt in de vuilnisbak belandt. De extra beveiligingsmensen, honden of verscherpte controles ten spijt. Eigenlijk weten ze wel dat de kans uitermate klein is dat hen daar iets overkomt, maar toch blijven ze liever thuis. Je weet maar nooit.

Ze zijn overigens niet de enigen. Her en der duiken verhalen op van mensen die hun reis annuleren, openbare plaatsen vermijden of het internet afspeuren naar kogelvrije vesten. In de nasleep van de aanslagen in Parijs mogen specialisten nog zo hun best doen om de bevolking uit te leggen dat dit niet nodig is, toch grijpt de angst steeds weer om zich heen.

"Angst werkt niet volgens redelijk normen", legt psychiater en specialist angst Damiaan Denys uit (Amsterdams Universitair Ziekenhuis). "Dat geldt ook voor alle mensen die een angststoornis hebben. Ze weten dat het onredelijk is, maar dat besef heeft geen enkel effect. Angst heeft niks met realiteit te maken, maar met de verbeelding over realiteit."

Maar wat dan met situaties waarbij angst heel erg gerechtvaardigd is? Wie vrijdagavond in de Bataclan in Parijs was, was uiteraard terecht bang. "Wanneer is angst rationeel en wanneer irrationeel? Dat is een lastige afweging", zegt Filip Raes, professor psychologie (KU Leuven). "Het is een basisemotie, die heel belangrijk is om te hebben. De belangrijkste vraag die we ons moeten stellen is: 'Loop ik hier werkelijk gevaar of niet?'"

Zegt de overheid dat we beter bepaalde plekken mijden, dan is dat volgens Raes evident dat we dat volgen. "Ik ga ervan uit dat zij die beslissing niet zomaar nemen. Maar afgelopen weekend hebben zij op geen enkel moment gezegd dat het niet veilig was om naar de intrede van de Sint te gaan in Antwerpen. Dus heb ik dat ook gedaan. En veel mensen met mij. Door dingen te vermijden, hou je de angst in stand en vergroot je ze."

Niet iedereen schiet dus in een kramp na een terroristische aanslag. De meeste mensen doen gewoon de dingen die ze voorheen deden. "Maar sommigen hebben een extra gevoeligheid voor angst", legt Raes uit. "Waarom de ene meer dan de ander? Dat is heel erg moeilijk te zeggen. Het gaat om een combinatie van factoren: erfelijkheid, opvoeding, sociaal-maatschappelijk..."

Volgens angstpsycholoog Bram Vervliet (KU Leuven), heeft het merendeel van de bevolking er weinig last van. "De intrede van de Sint is daar eigenlijk een mooi bewijs van. Meteen na de aanslagen liepen de straten van Antwerpen vol. Veel mensen kunnen dat van zich afzetten. Ik schat dat ongeveer 10 tot 20 procent zich sneller zorgen maakt."

Angst creëert bovendien angst. Iemand die luid verkondigt nu 'toch niet meer naar dat concert in Vorst Nationaal te gaan', doet anderen twijfelen om het wel te doen. Het omgekeerde geldt ook. "Ook kalmte is besmettelijk", zegt Raes. "Daarom is het essentieel dat de juiste informatie verspreid wordt."

Media

Media spelen daarbij een doorslaggevende rol. Onderzoek van socioloog Mark Elchardus uit 2005 wees uit hoe het onveiligheidsgevoel meer in de hand werd gewerkt door wat mensen lezen in kranten of zien op journaals, dan dat ze daadwerkelijk het slachtoffer zijn van criminele feiten.

Vraag is hoe de pers dit kan omkeren. Gisteren kopte deze krant 'Waarom u niet bang mag zijn', om daarna twaalf pagina's te vullen over de aanslagen in Parijs. Enerzijds willen media geen paniek zaaien, anderzijds is er wel nood aan informatie. De spreidstand tussen beide is lastig.

Raes: "Een belangrijk verschil met vroeger is dat het nieuws veel sneller en directer bij de mensen komt. Vroeger bleef een terreuraanslag netjes in kranten of journaals, nu staat het op je telefoon en je Facebook-pagina. Het is overal en zwengelt de angst dus verder aan."

Nogmaals: de kans dat u sterft door een terroristische aanslag is vele malen kleiner dan dat u thuis van de trap dondert. Net zoals het veel veiliger is om het vliegtuig te nemen dan om elke dag per auto naar Brussel te pendelen.

"Het blijft belangrijk dat we die boodschap herhalen", benadrukt Denys. "Een deel van de mensen is daar zeker mee geholpen. We moeten beseffen dat we eigenlijk helemaal niet goed zijn in het inschatten van gevaar. We blijven hangen op het spectaculaire, terwijl we minder schrik hebben voor iets wat chronisch aanwezig is of tergend langzaam gaat." Meer schrik dus voor een bom, dan voor een opstapje in huis of een sluimerende ziekte.

Een van de weinige voordelen van de collectieve angst is dat het snel slijt. Vermijden mensen nu nog de Grote Markt van Brussel, dan is de kans groot dat ze daar straks doodleuk hun kerstinkopen doen. "Dat algemeen onveiligheidsgevoel nu, is het spektakel van onze tijd", zegt Denys. "Maar over twee weken is het wellicht weg."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234