Maandag 06/07/2020

ANDERS GAAN WONEN

De Billy-boekenkast naast een Klippan-sofa uit 1984: Ikea vertelt in een gloednieuw museum zijn verhaal van 1943 tot nu. In die tijd heeft de meubelgigant ons interieur flink op de schop genomen. Of hebt ú nog een eikenhouten salon dat levenslang meegaat?

Het oer-Vlaamse interieur behoeft weinig introductie. Bijna allemaal zaten we ooit aan de taart en koffie rond een donkere, eikenhouten eettafel, opgefleurd met een witkanten laken. De porseleinen bordjes met bloemetjesmotief (voorbehouden voor hoog bezoek) haalden we uit een al even robuuste, zwart-bruine buffetkast. En als oma overleed of naar het rusthuis trok, bezorgde diezelfde buffetkast menig opgevorderde zoon of kleinzoon een halve hernia.

Hoe anders is het anno 2016. Licht, lucht en een eclectische, hoogstpersoonlijke (nu ja) mix is nu het adagium. De klassieke stijl associëren we uitsluitend nog met bejaarden of programma's à la Iedereen beroemd, dat ons een inkijk geeft in la Flandre profonde.

Een decoratieve omslag die deels de verdienste is van, jawel, een internationale meubelgigant.

In de afgelegen Zweedse gemeente Älmhult, waar het allemaal ooit begon, blikt Ikea vanaf eind deze maand terug op zijn rijke geschiedenis. Ruim zeventig jaar meubels ontwerpen en verkopen leverde een hoop designklassiekers op, zoals de Klippan-sofa (1984), de Poemstoel (1977) die later evolueerde naar de gegeerde Poäng (u weet wel, die wiebelstoel) en de allerbekendste telg uit de enorme Ikea-familie: de Billy-boekenkast.

Wereldbekend inmiddels is ook Ikea's vernuft op het vlak van marketing (die enthousiast onthaalde catalogus!), verkoop (die bijna verplichte ellenlange tocht door de winkel waardoor je grote gele zak uiteindelijk toch vol spullen zit die je eigenlijk niet nodig hebt!) en kostenbeperking (de revolutionaire platte dozen die de transportkosten aardig drukken! Zelf je meubels in elkaar schroeven!).

De winkel is actief in 43 landen; de reuzegrote geel-blauwe blikkendozen kregen vorig jaar 771 miljoen bezoekers over de vloer. In ons land is Ikea al 32 jaar vaak de eerste halte voor mensen met een interieurgerelateerd noodgeval, vorig jaar was dat goed voor 13,3 miljoen bezoekers. Het kan dan ook niet verbazen dat een keten die zich on the side heeft gespecialiseerd in gehaktballen onze manier van wonen danig heeft omgegooid.

Esthetische opvoeding

Toen de dieren nog spraken en Ikea nog niet aan huis kwam in de vorm van een catalogus op blinkend papier, waren in deze contreien grosso modo twee stijlen in zwang: modern design dat voor de meeste mensen onbetaalbaar was, en de bovenvermelde rustieke stijl. "Meubels moesten sterk en duurzaam zijn. Een uitzet was een investering waarvoor gespaard werd, maar je was voor het leven gesteld. Met wat geluk kon je ze zelfs als erfstukken doorgeven", vertelt Caroline Goossens, docent Ontwerp aan Luca School of Arts in Gent. Ze vermoedt dat die voorkeur voor donkere houttinten een restant is van de Spaanse overheersing en noemt die gedraaide tafelpoten in massief eik als een typisch voorbeeld daarvan.

Maar toen kwam Ikea, dat design aanbood aan een schappelijke prijs. De democratisering van design, plegen fans wel eens te melden. "Al is Ikea qua vormgeving nooit toonaangevend geweest", relativeert Goossens. "Ze kijken vooral heel goed naar wat er al bestaat."

Ook Scandinavië kent een klassieke interieurstijl, maar in tegenstelling tot de zuiderse slag voeren lichte tonen en materialen daar de boventoon. Tel daarbij bouwtechnische innovaties die grote bakstenen muren als dragende structuur overbodig maakte, en het einde van de donkere Vlaamse woonkamer werd ingeluid. "Ikea was op de juiste plaats op het juiste moment", weet Goossens. "Ze hebben die hang naar lichtere interieurs enorm versterkt."

De Irish Times bracht enkele weken geleden nog een reportage over de opvoedkundige waarde van Ikea. De keten heeft mensen laten kennismaken met een meer hedendaagse stijl, vertelt daarin Helen Kilmartin, een interieur- en designconsultant. Van die esthetische opvoeding plukt volgens haar iedereen in de sector de vruchten. Wie Ikea budgettair is ontgroeid, zet volgens haar ook de stap naar meer prijzige merken. "Ze mengen goedkoop met duur. Ook daar profiteren we van."

Gouden ader

Revolutionairder is het confectiemodel dat Ikea wereldwijd lanceerde. "Ik herinner me nog hoe in de jaren 80 reikhalzend werd uitgekeken naar de catalogus waarin tweemaal per jaar een nieuwe collectie werd voorgesteld", zegt Goossens. "Door losse meubelstukken in verschillende combinaties te presenteren, gaven ze het gevoel dat je de inrichting van je woning zelf in handen kon nemen." Ikea, de H&M van het interieur, werd een prima alternatief voor mensen die geen zin hadden om in een of andere dure meubelwinkel een heel interieur in dezelfde stijl aan te kopen, én wekenlang te wachten op de levering aan huis.

We spreken hier over de jaren 70 en 80. Individualisering, authenticiteit en persoonlijke expressie groeiden stilaan uit tot belangrijke waarden, en Ikea sprong snel en handig op die kar. Cultuursocioloog Pascal Gielen (Universiteit Antwerpen) zegt dat Ikea in het post-Fordisme een gouden ader heeft aangeboord. Waar het Fordisme, genoemd naar de Amerikaanse industrieel en autobouwer Henry Ford, functionaliteit en uniformiteit leverde, biedt het post-Fordisme gestandaardiseerde producten die je naar eigen smaak kunt mixen en matchen.

Gielen: "Ikea is toch een van de eerste bedrijven die dat principe op zo'n grote schaal heeft omarmd, zeker in de interieursector. De iPhone is daar een recent voorbeeld van: iedereen koopt dezelfde smartphone, maar personaliseert die met zijn eigen apps." De consument werd steeds nadrukkelijker het uitgangspunt; design en vormgeving gingen zwaarder wegen. Enter ook de wegwerpmaatschappij. "Je vervangt je smarthpone of ladekast niet omdat ze stuk zijn, maar omdat de kleur of stijl gedateerd is."

Want met zetels voor amper 200 euro, nachtkastjes aan 50 euro en een voortdurende toestroom aan nieuwe producten, zou je wel gek zijn om de rest van je leven naar dezelfde spullen te staren. Bovendien, wie weet welk bochtenwerk ons leven ondernemen zal?

Voortdurend zijn we in verandering: mama en papa willen niet meer samenwonen, dus we hebben twee slaapkamers nodig. We gaan op kot, samenwonen met ons eerste lief of trekken naar het buitenland, waar ze ook Ikea hebben. Misschien komt er een baby of worden we door man- of vrouwlief aan de deur gezet en beginnen we opnieuw. Designdocente Goossens: "Omstandigheden veranderen. Ik kan me voorstellen dat mensen minder geneigd zijn om te investeren in dure meubels waarover je weken twijfelt of ze de kost waard zijn."

Duurzamer imago

Ikea geeft daarbij ook het gevoel dat verandering prima is. Met zijn piepkleine, tot in de puntjes ingerichte showroomappartementen geeft het bedrijf al jaren mee dat compacter gaan wonen niet onoverkomelijk is. Tegenwoordig ligt de nadruk op gerieflijke terrasjes, eerder dan grote tuinmeubelen. In Hamburg is er sinds twee jaar een winkel in het stadscentrum, voor hoogopgeleide jonge mensen zonder wagen. De Zweedse gigant wil daarmee niet per se een voortrekkersrol spelen en ons zachtjes warm masseren voor maatschappelijke evoluties. Wel heeft hij haarscherpe voelsprieten voor de veranderende noden van de consument.

Onrechtstreeks hebben we het zelfs een beetje aan Ikea te danken dat ontwerpers daar zo voor open staan, zegt cultuursocioloog Gielen. "Het succes van Ikea heeft Zweden doen beseffen dat er een markt is voor slim design. Mede daardoor is de overheid eind jaren 80 gaan investeren in een vooruitstrevend onderwijs- en cultuurbeleid, met de huidige talentvolle designers als resultaat. Op school studeren die jonge kunststudenten ook sociologie, waardoor ze een gevoeligheid ontwikkelen voor maatschappelijke tendensen en de behoeften van de klant."

Is er dan niets dat de infiltratie van Ikea in onze harts, minds en home kan stoppen? Wat bijvoorbeeld met duurzaamheid, toch geen sterkte van deze wegwerpketen die ook regelmatig opduikt in berichten over belastingontduiking? "Ik denk dat een tegenbeweging aan de gang is. Ecologie en ethisch zakendoen worden steeds belangrijker factoren. En het vluchtige, inwisselbare waar Ikea voor staat, moet het afleggen tegen waardevolle objecten met een eigen verhaal", denkt Goossens.

Gielen is niet akkoord. Ikea heeft natuurlijk al lang in de smiezen dat het aan een duurzamer imago moet timmeren in de vorm van pakweg hersteldiensten en zuinige lampen. "En tegenbewegingen zijn er altijd al geweest. Sterker nog, de kracht van Ikea ligt in die openheid. Opnieuw: je kunt hun producten perfect combineren met die vintage tafel van de rommelmarkt. Dat is geen bedreiging."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234