Maandag 21/06/2021

Anatomie van het verborgene

Parabels en dromen van een Somalische balling

door Catherine Vuylsteke

Nuruddin Farah

Uit het Engels vertaald door Erika Peeters, De Geus, Breda, 380 p., 998 frank.

Het is een beetje gek een boek te lezen waarvan later blijkt dat het een deel van een trilogie betreft, het derde en laatste nog wel, en dat de overige delen niet zijn vertaald. En toch is dat het geval met Geheimen van de Somalische auteur Nuruddin Farah. Het werd geschreven in 1992 maar pas zes jaar later gepubliceerd en maakt deel uit van Blood in Sun. Geheimen (Secrets) komt na Maps (1986) - over land en grenzen, en de bloedprijs die wordt betaald om ze te behouden - en na Gifts (1993) - over de verantwoordelijkheden die komen met het accepteren van cadeaus, in een familie evengoed als wanneer het om internationale hulp aan de natie gaat.

Alle drie hebben deze romans merkwaardige vrouwelijke personages. Misra is in Maps de Ethiopische buitenstaander die Askar grootbrengt, Duniya in Gifts de alleenstaande werkende moeder, weduwe en gescheiden. Geheimen brengt dan weer Sholoongo, de jeugdliefde van Kalaman die alle taboes doorbreekt en de stenen wegneemt waaronder schorpioenen als geheimen schuilen.

Deze trilogie, waarin het zoeken naar identiteit centraal staat, is overigens Farahs tweede. Met de eerste - Zoete melk, zure melk (1979), Sardientje spelen (1981)en De patriarch en de generaal (1983), die samen Variaties op het thema van een Afrikaanse dictatuur vormen - ging het ook niet zo best: hoewel ze internationaal werd bejubeld en in Nederlandse vertaling verscheen in de Derde Sprekers-serie, eindigden veel exemplaren in de papiermolen. Wellicht is het feit dat uitgeverij De Geus zich nu andermaal aan Farah waagt, vooral te danken aan het feit dat hij in 1998 de International Neustadt Prize won, zo'n beetje het kleine broertje van de Nobelprijs voor literatuur. Die bekroning zorgde in elk geval in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië voor een herdruk van het werk van de Somaliër, die onderhand acht boeken schreef.

Maar Geheimen dus. In essentie is dit een simpel verhaal over de dertiger Kalaman, die door de terugkeer van zijn vreemde jeugdliefde Sholoongo naar de hoofdstad Mogadiscio achter een aantal familiegeheimen komt, verborgen waarheden over afkomst en wortels. "Ik beschouw haar als een sjamaan die niet gekomen is om te helen, maar om ons te beroven van de slechte wil die we heimelijk hadden," zegt een van de personages. Maar evengoed is het geen eenvoudig relaas, want een allegorie voor een hele natie, op zoek naar zichzelf en haar identiteit. "Ik vergelijk haar," gaat hetzelfde personage verder, "obstinaat, met de voorstelling die je hebt van een clan, een moeilijk te definiëren begrip, glibberig, tegenstrijdig, temperamentvol en iets wat je talent om in moeilijke tijden je geduld te bewaren op de proef stelt."

Bovendien is Geheimen behalve gelaagd ook nog een universum vol parabels en dromen, waarin meer of minder mythische dieren hun voortekenen openbaren aan de oplettende toeschouwer. Talloze verhalen worden zo verteld en herverteld, en een der mooiste is ongetwijfeld dat over het kiezen van Kalamans naam, waar zijn grootvader Nonno voor instond. Farahs stijl maakt het doorgronden van die mythische verhalen niet altijd makkelijk: zijn taal is bijzonder beeldend. Toegegeven, soms stoort de opeenvolging van vergelijkingen als van het goede te veel, maar vaak weet Farah heel mooie vergelijkingen te verzinnen, beelden die overigens niet alleen verwijzen naar de wereld waaruit hij zelf komt. Aangezien hij in Chandigarh studeerde en jaren in het Westen en in andere Afrikaanse landen resideerde, duiken evengoed Indiase metaforen op als Amerikaanse of Somalische.

Vrijblijvend zijn ze niet: Farah is immers een schrijver met een boodschap. Twee eigenlijk. Zijn westerse lezers - en dat zal wel het merendeel zijn, want hij schrijft in het Engels en schuwt taboes als menstruatiebloed of homoseks niet - moeten af raken van hun karikaturale beeld van Somalië als een natie van wilden die elkaar voortdurend naar het leven staan. Zijn landgenoten, die zijn boeken al decennia geleden hebben verboden en het hem onmogelijk maakten in zijn geboorteland te wonen, moeten ondertussen nadenken over het belang van roots, van clanidentiteit en -loyaliteit.

Nonno is Farahs belangrijkste boodschapper, "een eeuw, en onze voorstelling van wat verdraagzaamheid is, grootmoedigheid". Zijn vaak raadselachtige woorden stemmen tot nadenken, al zijn ze niet steeds van alle gemoraliseer ontdaan. "Ik dacht bij mezelf dat in een wereld die op zijn kop staat, waarin broeders wapens verzamelen om broeders te doden, een wereld zonder moraal, een wereld zonder gevoel voor taboes, waar we niet meer weten wat er van ons zal worden en wat er van ons geworden is - ik vroeg me af, is het de moeite waard trouw te blijven aan mijn morele principes als niemand anders dat is?" Geheimen heeft veel van een ui, die zich slechts rok na rok prijsgeeft, in cirkelvormige bewegingen, terwijl de kern vanaf het begin bekend en onveranderlijk is. Op zich is dat een interessant procédé, dat de Indiase Arundhati Roy in De god van kleine dingen bijvoorbeeld meesterlijk weet te hanteren. Nuruddin Farahs anatomie van het verborgene is iets minder geslaagd, al was het maar omdat de geheimen uiteindelijk enigszins tegenvallen, en een te vaak of niet steeds opportuun gebruikt beeld aan kracht inboet.

Maar interessant is Geheimen, zonder meer. Dermate zelfs dat het uitkijken is naar de vertaling van de twee andere delen van de trilogie, en naar een nieuw boek dat onderhand klaar zou zijn. Misschien zijn dat de ware meesterwerken waarvan je in Geheimen voelt dat Farah in staat is ze te schrijven.

Farah is een schrijver met een boodschap.

Zijn westerse lezers moeten af raken van hun

beeld van Somalië als een natie van wilden,

zijn landgenoten moeten nadenken over het

belang van roots en van clanidentiteit

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234