Maandag 28/11/2022

Anatoli Vassiliev

Alweer een Russische regisseur die door Europalia wordt geïmporteerd, maar deze is niet van de minsten. Anatoli Vassiliev ziet er een beetje uit als een een indiaan, maar hij ook is magister emeritus in de kunsten van Rusland, werkt gewoonlijk meerdere seizoenen aan één voorstelling en wordt al twintig jaar met de nodige egards uitgenodigd in Europa. DeSingel presenteert drie producties van 'mijnheer Vassiliev'.

De laatste der theater-Mohikanen

Antwerpen

Van onze medewerker

Wouter Hillaert

De man ziet eruit als een goed bewaarde mei 68'er: lange grijze haren over een kalende schedel, Zuid-Amerikaans bloesje onder zijn vest, ribfluwelen broek. Een beetje een indiaan, maar dan wel een met een zijden halsdoek over zijn schouders. Het kleedt hem. Vassiliev is een man die staat op zijn reputatie en zweert bij de hoge kunst, onthecht van de wereld en haar gevaarlijke tendensen. Hij maakt zich op de persbabbel druk over piepende gsm's en begint dan een rede over de vele jonge journalisten tegenover wie hij telkens wordt gezet. "Dat is een serieus probleem. Ze kennen me niet en hebben geen kaas gegeten van de Russische traditie. Ik moet mijn uitleg steeds opnieuw van vooraf aan beginnen." Prettige kennismaking, die mijnheer Vassiliev.

Zijn eigenlijke probleem met jonge critici is dat ze hem zien als een oude draak. "In hun ogen ben ik een erfgenaam van het communistische systeem, terwijl mijn werk in de jaren zeventig net een sociaal verzet uitdroeg. Nu lijkt het wel alsof ik mijn vaders vertegenwoordig: Stalin of Brezjnev. Maar ik vertegenwoordig enkel mezelf als kunstenaar. Toen de perestrojka begon, weigerde ik deel te nemen. Ik was toen veel meer bezig met filosofie. Ik heb me teruggetrokken uit het echte leven om me zuiver te wijden aan theater als kunst. Sommigen verwijten me dat ik er een kloostergemeenschap van gemaakt heb, maar het mysterieuze aspect van theater is het enige wat me interesseert."

Vassiliev (°1942) maakte zijn eerste voorstelling al op zijn negentiende. Toen studeerde hij nog chemie, maar een paar jaar later koos hij voor regie aan het Gitis, het befaamde staatsinstituut voor podiumkunsten in Moskou. Hij kreeg er les van Andrei Popov en Marija Knebelj, leerlingen van de theaterpedagoog Stanislavski. In diens traditie plaatst Vassiliev ook zijn eigen werk. "In zijn laatste jaren had Stanislavski heel veel aandacht voor het woord. Als je zijn waarnemingen erop naslaat, ontdek je nog heel veel verborgen aspecten. Ik probeer die verder te ontwikkelen. Ook Grotovski, de enige echt grote leerling van Stanislavski, heeft me daarin sterk geïnspireerd. Ik ontmoette hem in 1991 en we werden vrienden."

Vier jaar eerder had Vassiliev in Moskou al zelf een school voor dramatische kunst opgericht. Hij leidt ze nog altijd met de strengheid van zijn voorgangers, in totale overgave aan de kunst. Zo exploreert hij een acteerwijze die bouwt op stem en toon, op het geritualiseerde woord. Niet de emotie van de speler bepaalt de handeling maar zijn verbale techniek. Een extreem staaltje daarvan is Médée Matériau, waarmee Vassiliev vandaag opent in deSingel. In iets wat op Frans lijkt, verkent actrice Valérie Dréville als Medea alle hoeken van haar stembanden. Ze stoot en krijst, raast en stottert. Daar is de Française bijna tien jaar voor in de leer geweest bij Vassiliev, nadat ze speciaal Russisch had geleerd om zijn lessen te kunnen volgen: "Hij zoekt naar een intonatie die naar onderen afdaalt, maar daar zijn onze spieren niet voor ontwikkeld. Het vraagt intensieve training."

Voor De Ilias, zang XXIII werd veeleer gewerkt aan beweging, onderwezen door hoge meesters in oosterse gevechtskunsten. Ook de zang in die productie heeft archaïsche wortels. Vassiliev: "Vladimir Martynov, met wie ik al voor de derde keer samenwerk, is een van de weinige componisten die zo'n gedegen onderzoek heeft gevoerd naar de Grieks-Byzantijnse zangtraditie. We zijn tot een heel vibrerende samenwerking gekomen." Met veertig man op scène kan dat niet anders doen dan imponeren, maar dat is niet Vassilievs eerste zorg. "Ik maak geen theater voor het publiek, ik heb het zelfs helemaal niet nodig", liet hij ooit optekenen. "Ik denk dat het publiek problemen heeft met het theater, niet dat het theater problemen heeft met het contact met het publiek."

Vandaag blijkt dat niet langer waar. Vassilievs positie komt in Moskou alsmaar meer onder druk te staan, omdat zijn 'theaterlaboratorium' te weinig toeschouwers trekt en hijzelf vaak in het buitenland zit. Want sinds hij in 1988 op Festival d'Avignon debuteerde met Zes personages op zoek naar een auteur is Vassiliev een graag geziene regisseur in het Westen. Zijn grote nadruk op discipline en ascese mag dan wel botsen met de vrijere manier van theater maken in onze contreien, zijn doorwrochte kunstzinnigheid wordt zeker gesmaakt. Zelf liet de Rus zich op zijn Europese trips graag beïnvloeden door grote namen als Peter Brook, Peter Stein en het Berliner Ensemble.

Met de import van de westerse vrijemarkteconomie in eigen land is Vassiliev minder blij. "Vooral de commercialisering van het boulevardtheater in Moskou is echt weerzinwekkend. In het Sovjettheater was er goed en slecht, politiek en apolitiek theater, maar het was géén boulevardtheater. Nu lijkt iedereen alleen nog daarin geïnteresseerd. Vooral de toeschouwers. Ik kan me er mateloos aan ergeren, zeker als je kijkt wat de gevolgen kunnen zijn voor de subsidiëring van ons labo. De druk van bovenuit wordt alsmaar groter. Soms voel ik me terug in de jaren voor de perestrojka. Maar ik wil niet terug naar die tijd!"

Als Vassiliev in zijn theater teruggrijpt naar de traditie, is dat om de toekomst mogelijk te maken. "Theater is een kunstuiting van een geciviliseerde maatschappij, maar die rol raakt nu uitgeput. Daarom moet de kunst weer inspiratie en nieuwe vormen zoeken in het verleden. Alleen daar kun je een antwoord vinden op het enorme probleem van de globalisering: plots roeren nu ook niet-westerse volkeren hun stem en niet langer enkel met woorden. De uitdaging voor Europa is dan om voorzichtig en zonder arrogantie de archaïsche wortels van zijn cultuur uit te leggen. Tegelijk zijn dat de wortels van het moderne theater: dat van de hoge menselijke techniek en technologie, in geest, lichaam en taal. Dertig jaar onderzoek heeft me tot dat inzicht gebracht."

Vassiliev en zijn Moscow Theatre 'School of Dramatic Arts', met Médée Matériau, tot 17 november; De Ilias, zang XXIII, 22, 23 tot 25 november; en Capriccios, 24 november, deSingel, Desguinlei 25, Antwerpen, 03/248.28.28, www.desingel.be

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234