Vrijdag 23/10/2020

'Amerikanen vinden zichzelf nog altijd goddelijk en almachtig'

In haar hoofd werden twee cowboys verliefd, en van dat verhaal maakte regisseur Ang Lee een succesfilm: 'Brokeback Mountain'. 77 is Annie Proulx nu, een maand te gast in België, ze zal lezingen geven. Maar ze gaat ook schrijven. Omdat stoppen, zoals Philip Roth, ondenkbaar is. 'Een schrijver schrijft. Wat moet je anders met al die verhalen die blijven komen?' Rik Van Puymbroeck

Zorgzaam haalt Barbara van Het Beschrijf een sjaal voor de schrijfster. Het is maar koud op het terras van het Passa Porta-appartement in de Brusselse Dansaertstraat, maar er is ook mooi licht. De lieve blik van de fotograaf werkt. Natuurlijk is de soundtrack hier die van de stad. Was Villa Hellebosch in Vollezele dan misschien geen beter idee geweest om Proulx tijdens haar maand als 'writer in residence' onder te brengen? Alle verhoudingen in acht genomen moet de rust daar toch iets meer aan Wyoming doen denken. En Proulx houdt niet van steden, lees je. De schrijfster: "Oh, toch wel hoor. Na weken en maanden in de afzondering van waar ik woon, is een stad heel fijn."

Die afzondering is dus Wyoming. Proulx, enkele keren getrouwd en gescheiden, geboren in de Verenigde Staten maar met Canadese roots, zocht heel haar leven naar stilte en leegte. Die vond ze in Newfoundland, niet toevallig het Canadese eiland waar ze Scheepsberichten situeerde, haar meest succesvolle en onvergelijkbaar mooie boek waarvoor ze in 1994 de Pulitzer Prize won. Nog leger, nog meer afgelegen, is waar ze nu woont. Haar kamer biedt uitzicht op de Rocky Mountains, vertelt ze. "Ik woon er heel hoog. En heel droog. Waar ik woon, heb je minder dan 25 centimeter neerslag per jaar. Het is er heel winderig, in de winter wordt het er extreem koud en mijn huis staat zo afgezonderd dat ik voor alles een auto nodig heb. Openbaar vervoer is er niet, niks werkt. Zelfs het elektriciteitsnetwerk stelt er niks voor." Haar laatste boek, vertaald als Mijn leven op Bird Cloud Ranch, gaat over hoe moeilijk het was juist op die godverlaten plek een huis te bouwen. Uitgeverij De Geus zette op de cover een foto van dat huis. Dan zie je het wel.

In de perfecte rechthoek die Wyoming is, wonen 500.000 mensen. Dat zijn er gemiddeld twee per vierkante kilometer. In België leven we gemiddeld met 340 op dezelfde oppervlakte. Brussel moet iets doen met een mens. "Ik zoek het nog een beetje uit", glimlacht ze. "Al reis ik natuurlijk geregeld en ken ik het stadsgevoel wel. Maar voor ik hier kwam, hunkerde ik toch vooral naar bewolkte dagen en naar regen. Wyoming is droog en voordien woonde ik twee jaar in Albuquerque. Daar schijnt de zon altijd, ongenadig hard, je kunt er niet aan ontkomen. Ik kreeg dus honger naar wolken en regen. Naar een land komen dat ook grijs als kleur heeft, dat was een bijzondere attractie."

Haar naam spreek je als 'Proe' uit. Voeten in warme kousen, makkelijke schoenen: de trap naar haar verblijfplaats voor een maand neemt ze makkelijk. In de zetel bij het raam zakt ze diep weg. Bij Google Afbeeldingen zie je toch een andere Annie Proulx: kortere haarsnit, grijzer, strengere blik. Dat ze niet van interviews houdt, is gezegd. Toch wordt het hier warm.

Het is dus Het Beschrijf dat haar naar België uitnodigde. Voor een lezing in Brussel, voor de Lange Nacht van het Korte Verhaal in Turnhout en voor nog een lezing in Leuven. Maar in 'writer in residence' zit het woord schrijver. Of ze dat overal kan? "Het gaat me niet zozeer om de plek waar ik schrijf, maar thuis heb ik een enorme grote bibliotheek. Daarin staan referentiewerken over de meest uiteenlopende onderwerpen, boeken die ik nodig heb om te kunnen schrijven. Die mis ik natuurlijk wel." Ooit lichtte ze in Focus Knack een tipje van die boekensluier. "Mijn boekenplanken zijn een grote chaos", zei Proulx. "Richtlijnen om de steel van een pijp te vervangen, een geschiedenis van maïsdroogbakken, een boekje met Spam-recepten, een kopie van Animal Heroes of the Great War uit 1925, woordenboeken van dialecten en regionaal Engels én een hoop Little Blue Books met titels als How to Be a Gate-Crasher en Character Reading from the Face." Daarvoor werd het woord allegaartje uitgevonden. "Daar kan ik dus niks van meenemen, maar op reis schrijf ik stukjes van waarmee ik bezig ben en die ik op dat moment kan schrijven."

Ze geeft een voorbeeld. "Ik ben volop bezig aan een boek over het kappen van de wouden tijdens de laatste 300 jaar. Vorig jaar was ik in Nieuw-Zeeland, voor research: aan de westkust van het noordelijke eiland staan de laatste exemplaren van de kauri-bomen. Ooit zorgden die voor het fijnste hout van de hele wereld, het waren enorme bomen met stammen zo breed als deze kamer, kaarsrecht en met alleen takken in de top. Die zijn allemaal weg, alleen op dat plekje staan ze nog omdat ze in een ruw en steil en toen dus bijna onbereikbaar landschap stonden. Als research ben ik die gaan bekijken. Dat wordt dus een deel van mijn boek, het speelt zich verder af in onder meer Québec, Michigan, Idaho en via de Pacific Northwest steek ik de oceaan over naar Nieuw-Zeeland en Indonesië. Maar één van de personages raakt verwikkeld met een Nederlandse koopman en hier in België heb ik een afspraak met iemand die me kan helpen woorden die ik uit mijn Nederlandse woordenboek haalde, te checken. Een stuk van dat verhaal speelt zich immers af in de zeventiende eeuw, ik wil vermijden dat ik verschrikkelijke fouten maak. Ook daarom wilde ik heel graag komen."

Iets later: "Ik heb niet altijd notitieboekjes bij, maar ik kribbel constant op honderden papiertjes. En de laatste maanden was het zo druk dat ik aan schrijven zelf amper toe kwam. Deze maand is een ideale schrijfvakantie."

Zoeken naar schrijverschap

Ooit begon haar schrijversloopbaan in de journalistiek. Maar via het internet is ook nog altijd dit boekje te bestellen: The Complete Dairy Foods Cookbook van auteurs Lew Nichols en E. Annie Proulx, en dat is zij. Boekje uit 1982, ondertitel: How to make everything from cheese to custard in your own kitchen. Een kookboek dus. Dat je daar in België rijk kan van worden, doet haar lachen. "Mijn ervaring was het op dat moment in ieder geval níét. Het was gewoon het begin van het zoeken naar een schrijverschap."

Twaalf jaar later was er dus Scheepsberichten, al doet Brokeback Mountain bij veel meer mensen een belletje rinkelen. Dat is het vergrootglas van de cinema op haar kortverhaal Two Cowboys uit de bundel Close Range. "In Amerika zorgde de combinatie van het symbool dat cowboys zijn én het taboe (de twee cowboys waren homo, RVP) natuurlijk voor die heisa. Het verhaal van Quoyle in Scheepsberichten was geen taboe, het was gewoon een heel vreemde man in de ogen van de meeste Noord-Amerikaanse lezers. Maar eigenlijk weet je het nooit. Je kunt onmogelijk inschatten wat wel en wat niet de aandacht zal trekken. (glimlacht) Wist ik het wel, dan was de wereld veel makkelijker om in te leven."

Scheepsberichten werd overigens ook verfilmd, door Lasse Hällstrom, de regisseur van onder meer Chocolat. Quoyle - 'Een lichaam als een groot en vochtig brood. Woog hij als zesjarige al tachtig pond, als achttienjarige ging hij gebukt onder een vracht vlees', zo beschreef Proulx de 'derderangskrantenjournalist - werd gespeeld door Kevin Spacey, in de cast zaten Julianne Moore, Judi Dench en Cate Blanchett. Toch geen kaskraker. En toch ook opnieuw: het is Brokeback Mountain dat in januari 2014 door Gerard Mortier in het Teatro Real van Madrid als opera geprogrammeerd staat. Was hij overigens al van voor de New York City Opera. Ze spreekt zijn naam mooi Frans uit: "Gérard", zegt Proulx. "In juli was ik er nog, in Madrid, samen met componist Charles Wuorinen en Ivo Van Hove. Ik hou heel veel van Gerard en ik vond het geweldig om zelf het libretto te mogen schrijven. Veel auteurs raadden me dat overigens af, maar ik was te nieuwsgierig. Natuurlijk wordt het een ander verhaal, er is een geest in geslopen, want geen opera zonder geest. En Wuorinen is een avant-gardistisch componist, dus de grote Italiaanse operakenners zullen ongetwijfeld ontgoocheld zijn. Maar wat ik al hoorde, is van een ongelooflijk krachtige schoonheid."

Eigenlijk weet je het nooit, zei ze net. En dat is een goeie vraag: wat leert ze van ontmoetingen met lezers en hoe verklaart ze dat verhalen over twee homoseksuele cowboys, een zonderlinge man uit Newfoundland of de eenzame verhalen uit het conservatieve Wyoming wereldwijd mensen beroeren?

"Een tijd geleden kreeg ik, net als veel andere schrijvers, de vraag om mee te werken aan Bibliothèques sans Frontières. Dat is een ngo die boeken verzamelt om ze dan te bezorgen aan mensen die het slachtoffer zijn van humanitaire rampen. Het is in zo'n situatie immers niet alleen een kwestie van voeding en onderdak en wetgeving, ook boeken kunnen een belangrijke rol spelen.

"Boeken lichten ons immers op uit de situatie waarin we zitten en nemen ons mee naar een andere plek. Daarom zijn die Bibliothèques sans Frontières volgens mij zo'n waardevol goed doel. Een briljant idee zelfs. Als ik zelf door zo'n ramp zou getroffen worden, werd ik gek als ik niks kon lezen. Ze zorgen voor mentale oefening en voor emotionele opluchting Ze hebben de magische kracht dat ze mensen kunnen vervoeren." Waarmee meteen de vraag beantwoord is: met haar lezers die ze straks in Brussel, Turnhout en Leuven zal ontmoeten, zal toch weer die ondefinieerbare verbinding ontstaan. "Er is altijd 'iets'."

Omgekeerd: hebben boeken van Belgische auteurs ooit de reis naar haar immense bibliotheek in Wyoming gemaakt? En hebben hun verhalen van hier daar voor vervoering gezorgd? Lang denkt ze niet na, haar antwoord is wel slim: "Ik maak geen onderscheid met Nederlandse auteurs en één van mijn absolute lievelingsboeken is Beyond Sleep(Nooit meer slapen, RVP) van W.F. Hermans. Een Belgische journalist maakte me er ooit attent op en stuurde me uiteindelijk een exemplaar. Het is een fantastisch boek dat ik zeker twintig keer herlas. Verder ben ik de laatste tijd gek op boeken van Georges Simenon. Alleen zijn ze zo moeilijk te vinden. Tijdens zijn leven werd hij niet echt als een groot auteur gezien omdat hij toevallig Maigrets schreef. Maar hij was het wel hoor. Hier in Brussel ga ik in tweedehands boekenwinkeltjes op zoek naar oud werk van hem."

'Zo veel in de wereld is dom'

Drie jaar geleden, een klein berichtje in de krant: uit het lijstje met best verkopende boeken op Amazon.com zijn plots alle boeken verdwenen die homogerelateerde onderwerpen behandelen. De filmeditie van Brokeback Mountain van Annie Proulx is erbij. Dat duurt enkele dagen, tot er heisa ontstaat, dan wordt dat weer rechtgezet. Maar toch, wat zegt dit over Amerika in de 21ste eeuw? "Het was zielig", zegt Proulx. "En dom. Maar zo veel in de wereld is dom. Gelukkig veranderen dingen wel, altijd, en dat maakt het leven interessant."

Begreep ze de bezorgde Europese blik bij de mogelijke verkiezing van de conservatieve Mitt Romney tot president? "Ook ik kon alleen maar denken waarheen ik zou verhuizen als hij verkozen werd. Ik had mijn land echt waar verlaten. Heel veel mensen zouden dat trouwens gedaan hebben. Veel vrienden zeiden: 'Ik ga naar Canada', al beseften ze niet dat dat land op dit moment ook redelijk conservatief is geworden. Ongeveer alles aan Romney maakte me bang door de manier waarop hij de wereld bekeek: met een oude versleten blik, gebaseerd op vooroordelen, haat, dictatoriale manieren. Van open minded was geen sprake. En hij is vooral dom. Heel dom."

Toch won hij in Wyoming. "Natuurlijk. Ik woon al zestien jaar in een extreem conservatieve staat."

Wat verwacht u van vier extra jaren met Obama? Dat hij inderdaad dingen kan veranderen, nu hij zich niet moet bekommeren om een nieuwe campagne? "Ik weet het niet. Ik heb eigenlijk geen idee, omdat ik nooit iets verwacht van om het even welke politicus. Laat ons zeggen dat ik van Obama minder slechts verwacht dan van Romney. Ik denk niet dat hij fantastisch is, maar ik denk evenmin dat hij vreselijk is. Hij heeft wel nog wat werk. We zullen zien."

Altijd inspiratie

In Europa werd na een van de presidentiële debatten wel opgemerkt dat het woord 'Europa' niet één keer viel. Hoe kijkt Amerika eigenlijk naar wat er vandaag in Europa gebeurt?

(diepe zucht) "Hoe kijkt Amerika eigenlijk ooit naar wat er in Europa gebeurt? Amerikanen kloppen zichzelf op de rug, al zijn er bij ons net zo goed problemen. Maar er blijft een groot America First-gevoel bestaan. Dat is niet goed, dat is niet fijnzinnig, het is spijtig en het lijkt niet te verdwijnen. Amerikanen schijnen zichzelf nog altijd te zien als goddelijk en almachtig. Zielig is het woord daarvoor. Het zou voor de wereld al een heel verschil zijn, mochten mensen in Amerika een inspanning willen doen om meer te reizen, meer andere talen te leren en zich te laten onderdompelen in andere culturen. Helaas. Overal waar ze komen, willen ze american food. Dat zie ik zelfs in België. Ik passeerde een prachtig gebouw, maar erop hing een vreselijke reclame voor Coca-Cola."

Maar Coca-Cola is toch overal? Ze maakt een wegwerpgebaar. "Dat weet ik. Maar is het mooi of aantrekkelijk? Neen, dat is het niet. En het is ook nog slecht voor je tanden."

Altijd prikkels, altijd indrukken, altijd emoties. En altijd inspiratie. Annie Proulx blijft gulzig naar letters, woorden, zinnen, verhalen. Ze las het ook: Philip Roth kondigde onlangs aan te stoppen met schrijven. "Ik heb geen zin meer in dagen dat ik vijf pagina's schrijf en ze dan moet weggooien", zei de bijna 80-jarige Roth in een interview met The New York Times. "Ik kan het niet meer opbrengen." Volgens de journalist kleeft op zijn computerscherm een post-it met daarop: 'De worsteling met het schrijven is voorbij.'

Proulx: "Ik vind het zeer vreemd. Ik zou hem een klein klapje willen geven en zeggen: 'Je bent een schrijver, je stopt niet. (met nadruk) Je stopt níét. Er bestaat geen pensioen voor jou, sorry.' Toch wed ik erop dat hij in het geheim zal blijven schrijven. Een schrijver schrijft, wat moet je anders met al die verhalen die blijven komen? Misschien kun je wel even moe zijn, maar ik kan niemand bedenken die stopte. Zelfs Aidan Higgins, een Ierse schrijver die diep in de 80 is, ziek en blind, blijft schrijven. Hij dicteert nu zijn verhalen. Het kan toch niet weggaan? En wat gaat Philip Roth doen als er toch iets komt en hij staat zichzelf niet toe het neer te schrijven? (lacht) Dan implodeert hij toch?"

"Ik blijf trouwens in de toekomst van het boek geloven. Al komt er ongetwijfeld een opsplitsing. E-books zijn volgens mij voor praktische boeken, gemakkelijk leesbare brokken, misschien tot op zekere hoogte voor memoires en biografieën. Maar de ernstige literatuur zal wel altijd blijven verschijnen met een cover errond. En kleine uitgeverijen, die met heel veel liefde mooie boeken maken, zullen overleven. Vorige week kocht ik in Portland nog een nieuwe versie van Grimm. Gebonden in een plastic kaft die zeer fijn aanvoelde, precies als leder. In het mooiste donkerste rood. Dat gevoel kan een e-book je nooit geven. Bovendien kribbel ik voortdurend aantekeningen in mijn boeken, dat kan niet met een computer. En voor een gewoon boek heb je geen elektriciteit nodig."

Annie Proulx is een maand te gast in ons land. U kunt haar drie keer aan het werk zien. Nu dinsdag 4 december in Passa Porta in Brussel. Op 15 december, samen met onder anderen Cees Nooteboom, Philippe Claudel en Sandro Veronesi, in Turnhout voor de Lange Nacht van het Korte Verhaal. En op 18 december in het Wagehuys in Leuven. www.passaporta.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234