Zondag 29/03/2020

Amerikaanse toneelschrijver Arthur Miller overleden

Miller verklaarde voor het McCarthy-tribunaal dat 'kunst boven de politiek' staat

Dood van een theatericoon

Zijn toneelstuk Dood van een handelsreiziger (Death of a Salesman, 1949) maakte hem even wereldberoemd als zijn huwelijk met Marilyn Monroe. Arthur Miller, beroepsverknaller van de American dream, is donderdagavond op 89-jarige leeftijd aan kanker overleden. Hij laat een verzameling klassiek geworden toneelstukken na, die vanwege hun maatschappelijke relevantie ook in ons land nog geregeld worden hernomen.

Brussel

Eigen berichtgeving

Jeroen de Preter

Het werk van Arthur Miller, en dus ook een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van het toneel, had er ongetwijfeld heel anders uitgezien mocht in 1929 de beurs van Wall Street niet zijn gecrasht. Miller was de zoon van een uit Polen afkomstige jood die in Amerika met veel succes een kledingfabriek uit de grond had gestampt. Aan zijn vaders imperium kwam een abrupt einde toen de Verenigde Staten na de beruchte beurscrash in een lange economische crisis belandden.

De crisis zou Arthur Miller en zijn werk blijvend beïnvloeden. Miller was op het ogenblik van de crash veertien, maar kwam al tot een belangrijk inzicht. "Het heeft me doen inzien dat alles veranderlijk is en niets blijvend, behalve kunst", vertelde Miller later. "Er bestaat niets belangrijkers dan kunst, hoezeer velen ook hun best doen om ons het tegendeel te doen geloven."

De crisis is ook de achtergrond waartegen Dood van een handelsreiziger zich afspeelt. Het stuk bezorgde Miller wereldfaam en wordt met de regelmaat van de klok opgevoerd. Zo bracht het Toneelhuis enkele maanden geleden nog een bewerking in een regie van Luc Perceval.

Dood van een handelsreiziger vertelt het verhaal van de handelsreiziger Willy Loman die na 36 jaar trouwe dienst wordt ontslagen. Het ontslag zet een destructief proces in werking dat hem en zijn happy family te gronde zal richten. Uiteindelijk pleegt Loman zelfmoord, opdat zijn gezin de levensverzekering zou kunnen opstrijken.

Miller was amper 33 toen hij voor dat stuk een Tony Award en de Pulitzer Prijs in ontvangst mocht nemen. Het toneelstuk zou later nog verschillende keren worden verfilmd, onder meer in 1986 met Dustin Hofmann als vader Loman.

Miller kreeg voor zijn beroemdste stuk niet enkel lof toegezwaaid. Dood van een handelsreiziger, een stuk dat op een bijna marxistische manier de gevolgen van de welvaartsmaatschappij op het individu laat zien, werd in 1949 voor het eerst opgevoerd door de communist Elia Kazan, op een ogenblik dat in Amerika de communistenjacht net geopend was.

Miller genoot de twijfelachtige eer om op de hielen te worden gezeten door de beruchte communistenbestrijder McCarthy. De auteur zou volgens McCarthy in 1947 hebben deelgenomen aan een bijeenkomst van de communistische partij. Zeven jaar later moest hij verschijnen voor het McCarthy-tribunaal, waar hij verklaarde dat "kunst boven de politiek" staat. Miller zou zijn ervaringen met het McCarthyisme van zich afschrijven in Heksenjacht (The Crucible, 1953), een stuk over de heksenvervolging in de zeventiende eeuw, dat duidelijk naar de Amerikaanse heksenjacht op communisten verwees.

Ironisch genoeg zou Miller niet veel later in het huwelijk treden met hét icoon van het Amerika van de jaren vijftig, Marilyn Monroe. De filmster werd zijn minnares in 1955, kort nadat ze haar huwelijk met de basketballegende Joe Di Maggio had afgebroken. Miller zou later, in zijn autobiografische boek Timebends, Monroe potretteren als een slachtoffer van de Amerikaanse maatschappij. "Het Amerika van de jaren '50 wilde alleen maar het vrolijke jonge hoertje zien. Aan die miskenning is ze doodgegaan." Miller betitelde Monroe ooit als "het droevigste meisje dat ik ooit heb gekend". Vijf jaar lang was de auteur met de filmster getrouwd. Miller was haar derde en laatste echtgenoot. Een jaar na de scheiding bracht Monroe zichzelf om. "Ze zag zichzelf als het schuim der aarde", schreef Miller later, "een verachtelijk en waardeloos wezen. En dan konden alleen de pillen haar nog helpen, al die kleine zelfmoorden, nacht na nacht."

Zijn soms pijnlijke romance met Monroe verhinderde Miller niet om belangrijke toneelstukken te schrijven. In 1956 beleefde hij de première van Van de brug af gezien (A view from the Bridge), een stuk dat net als Dood van een handelsreiziger nog vaak wordt opgevoerd en aan actualiteitswaarde weinig of niets heeft ingeboet. Het stuk, dat in 2002 nog gespeeld werd door de Roovers, vertelt het verhaal van Italiaanse immigranten. Hun illusies worden stukgeslagen in de Bronx, New York, voor Miller de hoofdstad van het land van valse beloftes.

Tijdens de jaren zeventig en tachtig raakte het werk van Miller een tijdje uit de gratie van de theater- en filmkritiek. Vandaag wordt hij opnieuw gezien als een van de belangrijkste theaterauteurs en scenaristen van de vorige eeuw. Naast zijn nog altijd relevante maatschappijkritiek wordt Miller ook vaak geprezen voor zijn directe en erg precieze stijl. De auteur noemde "de concrete details" zelf ook het belangrijkste wapen van een schrijver. "Uitsluitend daarmee kan een schrijver de essentie weergeven. Met details kunnen mensen zich identificeren, met abstracte ideeën nauwelijks."

Arthur Miller vocht al een hele tijd tegen een woekerende kanker. Hij kreeg eerder deze week verzorging in een New Yorks ziekenhuis, voor hij werd overgebracht naar zijn woning in Roxbury, Connecticut. Daar overleed hij donderdagavond. Zijn familieleden en vrienden, onder wie zijn dochter Rebecca, zijn kleinkinderen en zijn 55-jarige vriendin, de schilderes Agnes Barley, bleven tot op het einde bij zijn ziekbed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234