Zaterdag 20/04/2019

Klimaat

Amerikaanse bestsellerauteur over opwarming aarde: “Het is nog erger dan we denken”

David Wallace-Wells. Beeld Daniel Cohen

In zijn klimaatboek De onbewoonbare aarde doet David Wallace-Wells wat volgens sommigen niet mag in het klimaatdebat: hij jaagt ons de daver op het lijf én hij beschuldigt. “Toch is dit de wetenschap. Maar gelukkig klopt het niet dat paniek verlamt. Het is vaak pas dan dat de mens in actie schiet.”

De Kardashians die geëvacueerd worden bij extreme bosbranden. Luxestad Santa Barbara die ontruimd wordt vanwege enorme modderstromen. Bosbranden in noordpoolgebied. Kaapstad dat op het nippertje ontsnapt aan ‘Day Zero’, de dag waarop er ook in de chicste flat geen water meer uit de kraan komt. Een antilopensoort die plots doodvalt omdat een bacterie door extreme hitte op tilt slaat. Temperaturen tot 78 graden. Florida dat een miljard dollar moet uitgeven tegen het wassende water. Verstikkende smog die dubbel zoveel schadelijke stoffen bevat als de allerhoogste waarde op onze gezondheidsschalen.

Het lijken ingrediënten voor een schreeuwerige rampenfilm. Maar het zijn allemaal dingen die zeer recentelijk zijn gebeurd.

Want “het is erger dan je denkt, veel erger”, zo luidt de eerste zin van David Wallace-Wells’ bestseller. “Je denkt misschien dat de klimaatverandering traag gaat”, vervolgt hij. “Dat ze ver weg is. Dat rijkdom bescherming biedt. Dat er ergens in de geschiedenis van de mensheid een parallel te vinden is qua omvang of reikwijdte van deze bedreiging, die ons het vertrouwen kan geven dat we haar het hoofd kunnen bieden. Dat is allemaal niet waar.”

Vervolgens legt Wallace-Wells, adjunct-hoofdredacteur van New York Magazine, in twaalf hoofdstukken uit hoe de wereld eruitziet bij twee tot vier graden opwarming, het pad dat we zijn ingeslagen. Alleen al de titels, zoals ‘Hittesterfte’, ‘Honger’, ‘Verdrinking’ en ‘Economische ineenstorting’, jagen de lezer de stuipen op het lijf. Ergens in het midden, wanneer de auteur ingaat op de politieke, sociale en psychologische implicaties, schrijft hij: “Wie tot hier doorlas, is moedig.”

Nochtans vertoont Wallace-Welss geen tekenen van neerslachtigheid en hij komt al helemaal niet over als een prekerige doemdenker. Tijdens een blitzbezoek aan Amsterdam vertelt hij vertederd over zijn dochter van anderhalf. Hij doorspekt zijn zinnen met grapjes, veel kennis en nuance. En net zoals in het boek heeft hij het over zijn eigen inconsequenties.

Waarom een alarmistisch boek?

“De realiteit is alarmerend. Ik doe niets anders dan beschrijven wat de allerbeste wetenschappers die de allerbeste inschattingen maken over de opwarming concluderen. Ik kijk naar de voorspellingen tussen het beste scenario, namelijk twee graden opwarming, en vier graden. Momenteel stevenen we af op minstens drie graden.

“En wat de wetenschap daarover zegt, is angstaanjagend. Voor iedere halve graad opwarming stijgt de kans op gewapend conflict met tien tot twintig procent. Opwarming met 3,7 graden betekent 550 biljoen dollar aan schade of twee keer de huidige rijkdom. Bij twee graden opwarming zou de helft van de wereldbevolking minstens twintig dodelijke hittedagen per jaar meemaken.

“Wetenschappers waarschuwen dat als we op de oude voet doorgaan niet één ecosysteem veilig is, en dat er een alomtegenwoordige omwenteling aankomt waarbij er in slechts één tot twee eeuwen meer zal veranderen dan gedurende de heftigste tijden van transformatie op aarde, die zich uitstrekten over tienduizenden jaren. Als de feiten alarmerend zijn, dan moeten wij gealarmeerd zijn. Maar als ik rond me kijk, zie ik vooral onverschilligheid.”

Psychologen stellen dat paniek mensen verlamt.

“Dat klopt niet. Ik was voordien niet bezorgd en nu wel en dat is dankzij angst. Dit boek is de uitgewerkte versie van een artikel dat ik in 2017 op de site van New York Magazine publiceerde. Het was een tijd het meest gelezen artikel ooit. Aanvankelijk was er die kritiek dat het mensen zou verlammen. Daarop deed Nature een analyse van het onderzoek daarover. Die toonde dat het niet klopt dat enkel hoop en optimisme werken en dat angst per se blokkeert. Verschillende mensen worden op verschillende manieren geraakt. Ik vind het verwaand om te beweren dat je het enkel in hoopvolle termen over klimaat mag hebben. Er zouden geen regels mogen zijn, behalve de feiten respecteren. En wie een alarmerende toon verbiedt, doet de feiten geweld aan.

“De geschiedenis leert trouwens dat succesvolle mobilisatie meestal uit angst voortvloeit, niet uit optimisme, zoals de campagnes tegen tabak of dronken rijden. De motivatie is schrik. De VN stellen dat de klimaatcrisis een mobilisatie vereist zoals tijdens de Tweede Wereldoorlog. Die kwam er niet uit optimisme maar uit angst voor een existentiële dreiging. De opwarming is een nog veel grotere.”

U werkte met wetenschappers, maar hoe reageren ze? Vinden ze niet dat u er de ergste bevindingen uithaalt?

“Het is gewoon niet zo dat er veel geruststellend onderzoek is en ik moedwillig enkel de verontrustende kersen uitgeplukt heb. Na zes weken verkoop in de VS en Groot-Brittannië is er dan ook geen enkele kritiek. Iedere klimatoloog zal je vandaag zeggen dat wat er binnen dat bereik van twee à vier graden opwarming gebeurt schrikwekkend is. Zeker, voorspellingen zijn voorspellingen. Er zullen later wel fouten blijken in te staan, maar dat zal dan gaan over vijf of zeven en geen zes klimaatrampen tegelijk op bepaalde plekken tegen eind deze eeuw. Het brede plaatje zal binnen vijftig jaar zeker overeind staan.”

“Toen ik aan dit boek begon, waren wetenschappers nog bang om te worden weggezet als alarmist. Dat is erg veranderd sinds het laatste VN-klimaatrapport, dat voor het eerst een dramatische toon had. De wetenschap was niet nieuw, de retoriek wel. Veel wetenschappers hebben dat terecht gezien als een invitatie om de wolligheid voortaan weg te laten.

“Daarbij komen de recente rampen. Een paar jaar geleden leek spreken over steden in het Midden-Oosten waar je in de zomer niet buiten kunt komen zonder dood te vallen of Californië dat in brand staat op doemdenken. Nu gebeurt het. En mensen willen eerlijke verhalen daarover. Als journalist verbaast het me dat collega’s zo weinig doen met het epische van dit verhaal.”

Bosbranden in Santa Barbara in 2017. Beeld AP

Omdat het verband tussen de evacuatie van Kim Kardashian en de opwarming complex is?

“Nochtans is dat niet zo moeilijk. Over veel andere complexe oorzaak-gevolg-verbanden denken we wel helder. Als er geen snelheidslimiet is, zullen er meer verkeersongevallen zijn, maar dat wil niet zeggen dat ieder ongeval door overdreven snelheid is veroorzaakt. Wel begrijpen we dat een snelheidslimiet minder doden zal betekenen. Hoe minder mensen roken, hoe minder longkanker. Maar niet iedereen die rookt krijgt longkanker. Toch weten we dat antirookbeleid minder longkankerdoden betekent.

“De opwarming is niet de enige oorzaak van orkanen, maar ze maakt ze meer intens, waarschijnlijk en schadelijker. Bosbranden in Californië hebben vaak menselijke oorzaken, maar door de opwarming is er intensere wind en meer droog hout, waardoor diezelfde stomme sigaret nu veel meer schade aanricht dan twintig jaar geleden. Het is complex, maar klimaat is steeds vaker een beslissende factor. De Amerikaanse Defensie noemt het een ‘bedreigingsversneller’.”

Sommigen zullen u ook verwijten dat u de schuld in de schoenen van één generatie schuift. Mensen schuldgevoelens aanwrijven werkt toch niet?

“Ook dat is gewoon een feit. Het is een fabel dat het klimaatprobleem zich over een langgerekte periode heeft opgebouwd. Dat pleit wie nu leeft wel vrij, maar het klopt niet. Meer dan de helft van de uitstoot door fossiele brandstoffen is de afgelopen dertig jaar uitgestoten. Het aandeel van de periode na de Tweede Wereldoorlog is ongeveer 85 procent.

“Dit is dus het verhaal van één generatie. De planeet is binnen de duur van één mensenleven van schijnbare stabiliteit naar de rand van de afgrond gevoerd. En we wisten wat we deden. Sinds de publicatie van Al Gore’s eerste klimaatboek hebben we net zo veel schade toegebracht aan het vermogen van onze planeet om het menselijk leven en de menselijke beschaving in stand te houden als in alle eeuwen en alle millennia daarvoor.

“Ik ben geen fan van beschuldigende vingertjes over individueel gedrag zoals vlees eten of het vliegtuig nemen want die keuzes doen er veel minder toe doen dan de grote, diepgaande ingrepen die nodig zijn om de maatschappij om te bouwen. Ja, met veel van ons gedrag hebben we inderdaad een negatieve impact. Als je je daarbij schuldig voelt, is dat terecht.

“Maar zonder grootschalige politieke actie is meer bio eten en meer fietsen eerder wellness. Ik zeg vrienden altijd: ‘Zet je schuldgevoel om in collectieve actie, in je stemgedrag. Want we hebben vooral beleid nodig dat een vervullend leven mogelijk maakt zonder dat zware prijskaartje. Dat dit het werk van één generatie is, vuurt mij dan net aan. Als ik denk dat de klimaatcrisis het resultaat is van Engelse industrie in de achttiende eeuw, ben ik minder gemotiveerd dan als ik weet dat de meeste uitstoot plaatsvond nadat Seinfeld voor het eerst op tv kwam.”

U heeft wel nog hoop?

“Natuurlijk. Een groot misverstand is dat dit een alles-of-niets-verhaal is. Of we redden de wereld, of we gaan naar de verdoemenis.We hebben nu het stabiele klimaat dat de mensheid heeft mogelijk gemaakt verlaten, maar we zitten wel nog aan de knoppen. Er komt veel leed en destructie, maar wij beslissen hoe erg het wordt. Opwarming met twee graden betekent ook ongekende rampen, maar veel minder dan bij vier graden. Komt het toch zover en zit de wereld daardoor met honderden miljoenen vluchtelingen, twee keer zoveel oorlogen, de helft minder landbouw en een kapotte economie, dan zal dat zijn omdat we onvoldoende deden. Die verantwoordelijk is goed nieuws. Het ligt in onze handen en de middelen zijn er. We mogen zeker niet aan klimaatrampen gaan wennen en in fatalisme vervallen.”

Toch klinkt dat niet optimistisch.

(lacht) “Ook optimisme komt in gradaties. Ik denk niet dat we snel van koers gaan veranderen, maar ik denk wel dat we zeker iets gaan doen om het ergste leed te vermijden. Hoeveel is nu koffiedik kijken. Maar we kunnen het wel. En daar moeten we ons aan optrekken. Ik zie ook nu redenen tot optimisme. In de VS omarmen de Democraten een Green New Deal. En hernieuwbare energie is op veel plekken nu al goedkoper dan fossiele, wat veel sneller is dan verwacht. Ontwikkelingslanden zullen kunnen groeien en toch het klimaat sparen. Indonesië is fiks aan het groeien maar plant nu ook zijn uitstoot te halveren.”

Botsen uw inzichten niet met het vaderschap?

“Voor mij is een kind krijgen een uiting van optimisme. Het vuurt mijn engagement aan en spreekt de hoop uit dat we toch een relatief leefbare situatie zullen kunnen scheppen, dat we niet zullen opgeven vooraleer we vastzitten in het ergste scenario.

“Kinderen krijgen is nu minder vanzelfsprekend, maar zoals iedereen leef ik ook deels in ontkenning en laat ik mijn privéleven niet volledig bepalen hierdoor. Dat is irrationeel, maar ook menselijk. Laten we onszelf niet wijsmaken dat we perfect rationeel kunnen zijn. Net daarom is beleid zo doorslaggevend.

“De planeet kan trouwens tien à twaalf miljard mensen aan als we onze systemen hertekenen. En de meeste bevolkingspieken komen niet hier maar in de ontwikkelingslanden. Wij kunnen die landen, die het minst schuld hebben aan de opwarming, toch niet vragen minder kinderen te krijgen? Ook daarom is op de juiste politici stemmen een betere optie.”

U staat lijnrecht tegenover mensen die vertellen dat het zo erg niet is. Wie moeten we geloven?

“Het gaat er soms erg simplistisch aan toe. Het is bijvoorbeeld inderdaad aannemelijk dat we met technologie doorbraken gaan forceren. Alleen is de vraag hoe de aarde, de politiek en de economie ondertussen zullen zijn veranderd. Herhaaldelijke natuurrampen en voedseltekorten verzwakken landen en leiden tot meer xenofobie en geweld. Ook vrees ik dat die doorbraken te laat zijn. De vernieling is bezig en de technologie om CO2 uit de atmosfeer te halen staat nog nergens.”

“En ja, het klopt dat er vandaag veel minder armoede, kindersterfte en geweld en meer scholing en gezondheid is. Maar dat is grotendeels dankzij fossiele brandstoffen. Er hangt een enorme prijs aan die vooruitgang, en die zullen we nu betalen. Het idee dat de hele geschiedenis één opwaartse lijn richting vooruitgang is, is niet juist. Het lijkt er eerder op dat we dankzij olie en steenkool een periode van grote vooruitgang hebben gekend.”

Hoe kijkt u naar het ecomodernisme, dat inzet op technologie en ervoor pleit ons los te koppelen van de natuur?

“Als New Yorker dacht ik ook altijd dat dat kon, maar dat is echt naïef. We hangen vast aan de natuur. Als die transformeert, transformeren onze levens. Het is niet omdat je niet aan de kust woont, dat je veilig bent. Klimaatverandering is veel meer dan de stijging van de zeespiegel. Het is ook meer conflict, ziektes, waterschaarste, duurdere voedselprijzen, een zware opdoffer voor de economie, veel meer vluchtelingen.”

We horen nu vaak dat klimaatactie te duur is.

“Klimaatactie betekent heel veel minder economische verliezen dan geen klimaatactie. Je moet wel slim en sociaal eerlijk werken. Maar er is heel veel mogelijk. En als we onze industrie en infrastructuur toch herbouwen, betekent dat net kansen voor jobs, groei en sociale correcties. De Green New Deal die de Democraten in de VS nu op tafel leggen, combineert klimaatactie met een sociale agenda en vooral dat sociale luik bekoort veel burgers.”

Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman stelt dat we psychologisch blokkeren op de klimaatcrisis.

“Zeker, we hebben veel psychische afweermechanismen. Maar we zijn ook niet uitgerust om armoede aan te pakken. Net daarom zijn er experten en politici, zodat we collectief minstens in de goede richting bewegen. Ik heb weinig vertrouwen in de huidige leiders, maar het is wel in de politiek dat we collectieve ambities vormgeven die we als individu niet kunnen oplossen. Bij klimaat moet je eigenlijk naar een aanpak op wereldschaal.”

Wat hoopt u met uw boek te bereiken?

“Ik hoop dat lezers zien hoe enorm dit is en hoezeer het ieder van ons treft. Het is uitzonderlijk dat wij er zijn en de periode waarin we grote voorspoed hebben gekend dankzij een leefbaar en stabiel klimaat zal van korte duur blijken. Ik vrees voor meer egoïsme. Maar eigenlijk nodigt deze oorlogsmachine die we zelf in stelling gebracht hebben ons elke dag luider uit tot verantwoordelijkheidszin en tot samenwerking op planetair niveau. We zouden onszelf moeten gaan zien als de mensheid op deze unieke bol op dit ongeziene scharniermoment.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.