Maandag 23/09/2019

Amerika van de troon gestoten?

Fareed Zakaria, de in India geboren hoofdredacteur van Newsweek International en door Condoleezza Rice geprezen wonderboy, gewaagt in De wereld na Amerika van een 'derde grote aardverschuiving' in de moderne geschiedenis. Volgens hem beleven we nu het einde van het Amerikaanse machtsmonopolie. Door Hans Muys

"Als je zo groot droomt als je maar kunt, is alles mogelijk." Dat zei de tot mens gemuteerde dolfijn Michael Phelps deze zomer na het winnen van zijn zoveelste olympische zwemmedaille. "Yes we can." Dat roept de tot icoon uitgegroeide presidentskandidaat Barack Obama zijn volgelingen dagelijks toe tijdens verkiezingsbijeenkomsten. Mooi, dat oer-Amerikaanse geloof dat een mens alles kan bereiken als hij dat maar écht wil.

Dat vooruitgangsoptimisme, dat in Europa allang is weggesmolten na eeuwen van godsdiensttwisten en oorlogen, heeft echter ook een keerzijde. Zodra het even wat minder gaat met God's own country, haasten doemdenkers zich naar hun laptops om 'het einde van'-boeken te produceren. Paul Kennedy waarschuwde twintig jaar geleden in The Rise and Fall of the Great Powers al voor een Amerikaanse militaire "overstretch". Samuel Huntington voorspelde in Wie zijn wij? een etnische "botsing der beschavingen" in Amerika. En Niall Ferguson verweet Amerika in Colossus dan weer een te zwakke imperiale mogendheid te zijn.

Fareed Zakaria, auteur van De toekomst van de vrijheid over het verschil tussen democratie en het invullen van een stembiljet, wekt even de indruk dat ook hij zijn (tweede) vaderland kommer en kwel voorspelt. Want de titel van zijn nieuwe boek, De wereld na Amerika, klinkt toch wat dreigend. Maar al in de eerste zin stelt de auteur zijn lezers gerust: dit is geen boek over de "teruggang van Amerika, maar over de opkomst van alle anderen". Volgens Zakaria maken we wel het einde mee van het recente Amerikaanse machtsmonopolie, beleven we de "derde grote aardverschuiving" in de moderne geschiedenis: na de opkomst van de westerse wereld vanaf de vijftiende eeuw en die van Amerika sinds de Eerste Wereldoorlog, zijn het nu 'de anderen', met China, India, Rusland en Brazilië op kop, die razendsnel oprukken in de internationale hitlijsten. Die ontwikkeling is niet alleen een logisch uitvloeisel van de globalisering, die uitgerekend Amerika zo enthousiast heeft bepleit. Voor wie even terugblikt op de geschiedenis, is het eigenlijk een normale zaak dat landen als China en India weer een rol zijn beginnen te spelen op het wereldtoneel. Want door de westerse overheersing zijn we te gemakkelijk vergeten dat voor de vijftiende eeuw "het Oosten de maatstaf was voor ons".

Dat de nieuwe groeiers, nu de historische cirkel is gesloten, opnieuw de norm zullen worden voor Amerika en andere westerse landen, daar gelooft Zakaria niets van. Daarvoor zijn moderniteit en verwestering te zeer met elkaar vervlochten geraakt - op de eretribune van het Vogelneststadion was geen Maopak te bespeuren, wel keurige maar saaie westerse kostuums. Daarvoor ook beginnen "samenlevingen steeds meer op die in Europa en Noord-Amerika te lijken", maar zal "moderniteit een smeltkroes worden" in de nieuwe wereldorde. De opmars van 'de anderen' daarin steunt op hun economische prestaties en aangezien volgens de auteur "de economie over de hele wereld de overhand krijgt over de politiek" leidt dat ook op andere vlakken tot ingrijpende veranderingen. Zoals beeldend wordt geïllustreerd met een lijst van internationale statussymbolen zoals het Hoogste Gebouw, het Grootste Casino en het Grootste Winkelcentrum ter wereld, die zich niet langer in Amerika bevinden maar in Dubai of Macao of Beijing.

Fareed Zakaria besteedt speciale aandacht aan de twee belangrijkste 'anderen': Amerika's grootste 'uitdager' China - dat in zijn verdere vreedzame ontwikkeling echter wordt geremd door de voor de auteur veel te grote staatsinvloed - en zijn geboorteland India - "dat niet dankzij, maar ondanks de regering groeit in verscheidenheid". Landen die zich steeds sterker profileren in de nieuwe wereldorde, maar die volgens Zakaria zelf nog te veel problemen hebben om de plaats van Amerika echt in te nemen. Hetzelfde geldt voor Europa, dat wel wordt geprezen voor zijn sociale voorzieningen en indrukwekkende economische groei, maar dat als gevolg van de vergrijzing dreigt te stagneren - zeker vergeleken bij het 'jeugdige' Amerika.

Dat er meer spelers verschijnen op het wereldtoneel, blijft echter een feit, en dat wordt wel even wennen voor de, zeker na het Iraakse fiasco, door de kredietcrisis en de ingestorte vastgoedmarkt al behoorlijk nerveuze Amerikanen, voor wie dit boek is bedoeld. Toch blijft Zakaria's belangrijkste advies: "geen paniek", want de Verenigde Staten "zullen ook in dat opkomende systeem de hoogste positie bezetten", zij het dat het land "door de nieuwe orde ook voor de grootste problemen komt te staan". De auteur herinnert er sussend aan dat vroegere uitdagingen - van de lancering van de eerste sovjet-Spoetnik in de jaren vijftig, via de eerste oliecrisis in de seventies, tot de vrees dat Japan 's werelds number one zou worden - allemaal zijn overwonnen. En ook nu, na de negentiende-eeuwse multipolaire wereld die werd beheerst door de toenmalige Europese machten en tot twee wereldoorlogen leidde, na de bipolaire wereld tijdens de Koude Oorlog en na het unipolaire Amerikaanse imperium, opnieuw verschillende landen en internationale organisaties onder, en hopelijk met, elkaar de dienst zullen uitmaken, hoeft Amerika daar niet wakker van te liggen. Vooropgesteld dat aan een aantal voorwaarden wordt voldaan, die hij keurig opsomt, want Fareed Zakaria vult zijn analyse aan met goede raad.

Om te beginnen citeert hij met instemming de gevleugelde woorden van Franklin D. Roosevelt, dat "het enige dat we te vrezen hebben, de angst zelf is". Zakaria windt zich op over "de huisvlijtpraktijk van alarmerende berichtgeving", het angstgevoel dat zeker tijdens het Bushregime werd aangescherpt. Terecht, al schrijft hij Al Qaida wel heel nonchalant af. Daarnaast breekt de auteur een lans voor minder arrogant gedrag door Amerikaanse machthebbers, voor een terugkeer naar de als gevolg van 9/11 sterk aangetaste legitimiteit, voor het maken van duidelijke politieke keuzes en voor meer klemtoon op soft power. Net als Rik Coolsaet onlangs in deze krant, raadt ook Zakaria de Amerikaanse leiders aan een voorbeeld te nemen aan Bismarck, en als "eerlijke makelaar" op te treden door met elk van 'de anderen' betere relaties aan te knopen dan ze onderling hebben. Want op die manier, zo schrijft hij, kunnen de leiders in Washington hun onbetwiste militaire dominantie aanvullen met een positieve(re) politieke rol als spil van het nieuwe systeem.

Probleem daarbij is wel dat Fareed Zakaria geen hoge dunk heeft van die leiders, want Amerika gaat volgens hem gebukt onder een "zeer slecht functionerend politiek systeem". Of zijn pleidooi voor een brede coalitie in Washington, voor het beëindigen van de nu zo bittere partijtegenstellingen gehoor zal vinden bij de volgende president, valt nog te bezien - al zeggen zowel Obama als McCain de noodzaak daartoe te beseffen. Wie van die twee Amerika over vier maanden ook zal leiden, hij kan in elk geval zijn voordeel doen met De wereld na Amerika. Ondanks enkele smetjes, zoals de wel erg enthousiaste lofzangen op het exceptionalisme van zijn nieuwe vaderland - al is dat niet verwonderlijk voor iemand die op zijn achttiende in Amerika ging studeren en een kwarteeuw later al is uitgeroepen tot "een van de 21 belangrijkste personen van de eenentwintigste eeuw". Of zijn uitvallen tegen de "krankzinnige tirades" van Venezuela's president Hugo Chavez of de "schurkenstaat" Iran die een "junior Kissinger" als hij onwaardig zijn. En dat hij de impact onderschatte van de stijgende olieprijzen is zonder meer verrassend. Maar dat neemt allemaal niet weg dat de basisstelling van dit boek overeind blijft, en trouwens steeds vaker wordt bevestigd door de politieke realiteit. Zoals enkele weken geleden nog bleek, toen de Doha-handelsbesprekingen vastliepen op meningsverschillen tussen het Westen en de groeilanden China en India. Met als voornaamste slachtoffers de armste landen, die ook in Zakaria's nieuwe wereldorde aan de staart van het peloton blijven bengelen.

Fareed Zakaria

De wereld na Amerika

Oorspronkelijke titel: The Post-American World

Vertaald door Peter van Huizen

Contact, Amsterdam, 296 p., 34,95 euro.

Het Hoogste Gebouw, het Grootste Casino of het Grootste Winkelcentrum ter wereld bevinden zich niet langer in Amerika, maar in Dubai of Macao of Beijing

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234