Vrijdag 25/06/2021

Amerika's Atlantis hapt naar adem

Na de verwoestende doortocht van orkaan Katrina ziet de toekomst van New Orleans er somber uit. Na plunderingen die op het natuurgeweld volgden wordt de bevolking van de Big Easy met geweren van militairen in de rug gedwongen geëvacueerd. In Washington gaan er stemmen op om de stad met de grond gelijk te maken. 'De New Orleanians zullen niet toelaten dat hun stad een spookstad wordt.'

Evy Ballegeer

Tot vorige week vertelden Paul en Yvette Trapani nog vol trots aan iedereen die het horen wou dat de jaarlijkse orkanen hen nog nooit de stad uit hadden gejaagd. Integendeel: ze genoten ervan om met hun tweetjes van op de veranda zolang mogelijk naar het schouwspel van de natuur te kijken. Maar vorige zondag pakten ook zij snel hun belangrijkste bezittingen in, laadden de hond op de achterbank en reden naar Tallahassee in Florida. Vandaar uit keerden ze dinsdag zachtjes aan terug, richting Alabama. "Toen dachten we nog dat we snel naar huis zouden kunnen, maar die hoop hebben we moeten laten varen", vertelt Paul aan de telefoon vanuit Atlanta, waar het koppel nu bij familie logeert. Hoe het verder moet, weten ze niet. "Als de orkaan of de overstromingen ons huis niet vernield hebben, dan hebben de plunderaars dat tegen nu wel al gedaan", reageert Yvette gelaten. En alsof ze al een kruis over New Orleans heeft gemaakt, voegt ze eraan toe: "Ik ben blij dat je haar toch een keertje hebt kunnen zien."

De situatie in New Orleans werd de voorbije week met de dag uitzichtlozer. Wegen zijn vernietigd, tienduizenden huizen zijn ondergelopen. Er is geen elektriciteit, geen drinkwater, geen riolering. Tienduizenden mensen wachten nog steeds op hulp. De geschatte duizenden doden drijven door de buurten of liggen onder het puin. Er zijn talloze vermisten. De ervaren reservisten van de National Guard, die bij deze rampen noodhulp moeten geven, zijn onderbemand omdat het gros van hun troepen in Irak vecht. Soms eenzame politieagenten moesten toezien hoe gewapende bendes vrij spel kregen en de achtergebleven bevolking terroriseerden. Er werd gemoord en verkracht.

Pas gisteren zette de federale overheid de eerste stappen om de orde te herstellen. Tegen vandaag moeten 7.000 nieuwe militairen actief zijn in de stad. De soldaten, velen nog maar net terug uit Irak, kregen shoot-to-kill-bevelen om het plunderen te stoppen. VS-president George W. Bush kwam pas gisteren voor het eerst ter plaatse maar zijn kritiek dat het niveau van de hulp "onaanvaardbaar" is schoot bij de lokale overheid in het verkeerde keelgat. De uitgeputte burgemeester van New Orleans, C. Ray Nagin, kon in een interview met een radiozender zijn woede niet verbergen. "Ik blijf maar horen dat dit en dat komt," zei hij hoorbaar huilend, "en mijn antwoord daarop vandaag is... where is the beef?"

De anarchie die de afgelopen dagen werd vastgesteld bij de noodhulp doet het ergste vrezen voor de structurele heropbouw van de stad. Michael Brown, onderminister voor Binnenlandse Veiligheid, gaf de bewoners van de stad alvast weinig goede vooruitzichten. "Ik ga ervan uit dat mensen in New Orleans gedurende maanden niet naar hun huizen zullen kunnen terugkeren. Als ze nog kunnen terugkeren", zei Brown. "Het wordt een herculeswerk." De voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, Republikein Dennis Hastert, vroeg zich zelfs af of de stad überhaupt nog te reconstrueren valt. "Het heeft helemaal geen zin om miljarden dollars te spenderen aan een stad die twee meter onder de zeespiegel ligt", zei hij in een interview met de Illinois Daily Herald. "Het ziet ernaar uit dat je met een bulldozer over het grootste gedeelte kunt rijden."

Logge bulldozers door het frêle houten en smeedijzeren erfgoed van New Orleans? Het is amper voorstelbaar, net zomin als de gedachte dat de oude straten van het French Quarter in een stinkend moeras herschapen zijn. Welke streetcar in New Orleans kan zich vandaag nog desire laten noemen? Is de ziel van de stad verzopen of kan ze van de verdrinkingsdood gered worden? Wat blijft er van de Big Easy over? Hoe lang zal het duren voor in Dixie City de jazz, blues, cajun of zydeco opnieuw weerklinken? Voor de riverboats met hun stomende schoorstenen en typische waterraderen weer over de Mississippi walsen? Voor de uiteengereten plantation houses van de katoenbonzen gerestaureerd zijn, en de sfeer uit Tom Sawyer en Huckleberry Finn terug van weggeweest is?

Zo duidelijk is de toestand wel: er zal nog veel water naar zee vloeien voor we ons, een glas Southern Comfort in de hand, weer in de rocking chairs kunnen vleien om vanaf een balkon op Royal Street het zwoele stadsleven gade te slaan. Want vooraleer er in New Orleans iets van betekenis kan gebeuren, moeten ingenieurs uitdokteren hoe ze de gebroken dijken kunnen herstellen en de stad kunnen leegpompen. De ingenieurs staan voor een schier onmogelijke taak in 'Amerika's Atlantis'.

De nieuwe bijnaam van de stad is niet zomaar gekozen. Tot ze de breuken kunnen dichten in de enorme waterkeringsmuren die New Orleans van Lake Pontchartrain scheiden zal de stad in wezen een arm zijn van de Golf van Mexico, onderhevig aan eb en vloed. En omdat die de dammen verzwakken en de dijkbreuken breder maken, wordt het met de dag moeilijker om ze te herstellen. "We hebben altijd in dit bekken geleefd", zegt Shea Penland, een kustgeoloog die al jaren de stormdreiging voor het landschap van Louisiana onderzoekt, in The New York Times. "En toen kwam Katrina. Ze boorde kanalen in het bekken en het bekken vulde zich. En nu is dat verbonden met de Golf van Mexico. We moeten dus eerst alle dijkbreuken dichten en dan pas kunnen we beginnen met het droogpompen."

Volgens generaal Don Riley zal dat alleen al minstens dertig dagen duren. Maar Riley wijst erop dat pompen een kwestie is van elektriciteit en wanneer die terugkomt weet nog niemand. Entergy, de lokale elektriciteitsmaatschappij, verklaarde dat zijn teams aan het werk zijn, maar enkel in die gebieden die 'toegankelijk' zijn. Veel van die gebieden zijn er voorlopig niet in New Orleans. Het herstellen van de elekriciteit is ook cruciaal voor de zuivering van het drinkwater en het heropstarten van het rioleringssysteem.

Elektriciens zullen moeten uitkijken voor slangen en andere wilde dieren in het water, dat zelf ook een grote bedreiging vormt. De stad is vergeven van putten, van open riolen tot keldergaten. In water dat half tot je middel lijkt te reiken kun je plots verdwijnen. Tot de vele andere problemen waar Rileys technici van het Army Corps of Engineers tegen aankijken behoort het weer. Nu al ontwikkelen zich nieuwe stormdepressies boven de Atlantische Oceaan, die zich tijdens dit orkaanseizoen op de stad kunnen wreken.

Ook de toegankelijkheid tot het overstromingsgebied baart grote zorgen. Met boten kunnen de ingenieurs niet door een lokaal kanaal tot bij de grootste dijkbreuk van Lake Pontchartrain raken, ironisch genoeg vanwege een waterkeringsmuur die gebouwd werd op een boogscheut van het meer. Een orkaanbreker die, net zoals andere dijken in de stad, jarenlang smeekte om versteviging maar in zijn huidige staat bleef omdat Washington geld nodig had voor zijn oorlog tegen terreur. Nog voor hoofdbrekens zorgt de vaststelling dat het dumpen van de dijkbreuk niet het kanaal zelf mag blokkeren, want dat zou dan weer het wegpompen van het overstromingswater verhinderen.

Nochtans is daar haast bij. Hugh Kaufman van het Nationale Agentschap voor Milieubescherming Epa noemt het sop dat momenteel door New Orleans stroomt "catastrofaal". Hij voegde eraan toe dat zelfs het bruto nationaal product van de VS niet zou volstaan om de hoeveelheid gevaarlijke materialen in de regio te verwijderen. Volgens Kaufman staat Louisiana, een centrum van de olie- gas- en chemische industrie, erom bekend de milieuwetten niet strikt op te leggen. Diverse vuilnisbelten en opslagplaatsen zouden duizenden tonnen gevaarlijk materiaal bevatten dat nu gelekt en verspreid is. "Daarbovenop komen nog eens de lijken die beginnen ontbinden, het rioolwater, de benzine die gelekt is uit de pompen", waarschuwde Kaufman in de Washington Post. "Gezien de noodtoestand waarin New Orleans verkeert, zullen reddingsteams niet veel meer kunnen doen dan het giftige goedje in de Golf van Mexico pompen, waardoor de besmetting zich over een nog groter gebied zal kunnen verspreiden. Er is gewoon geen andere plaats voor."

De economische schade tikt ondertussen aan met miljarden dollars per dag. De kust van Louisiana staat in voor een derde van Amerika's vis, een vijfde van zijn olieproductie en een vierde van de natuurlijke gaswinning. New Orleans is een van de vier grootste conventiesteden, maar omdat congressen dikwijls jaren vooraf worden geboekt bestaat de vrees dat organisatoren New Orleans links zullen laten liggen. Een terugloop in het aantal bezoekers zou de doodsteek kunnen betekenen voor de vele bars, restaurants en toeristische attracties, die sowieso lange tijd gemeden zullen worden. Als ze nog bestaan. "Het verlies van de haven en de olieproductie hebben nu al een nationale impact", zegt rampenexperte Mary Comerio aan De Morgen. De professor architectuur van Berkeley University is auteur van Disaster Hits Home, een boek waarin ze bestudeert hoe gemeenschappen hun leven opnieuw opbouwen na aardbevingen en orkanen.

"Op regionaal vlak zal de lange duur van de reconstructie betekenen dat mensen maandenlang zonder baan zullen zitten, dat scholen hun deuren niet zullen openen en dat de staat veel geld zal verliezen doordat ze geen belastingen kunt heffen op aankopen en inkomens. Aan de andere kant wacht de bouwindustrie een grote boom. Er zitten vast al aannemers klaar in hun vrachtwagens om naar New Orleans en omgeving te rijden en nieuwe huizen te zetten."

Volgens Comerio wacht de VS een ongeziene uitdaging. "Alle vorige natuurrampen in Amerika gebeurden in voorsteden", zegt ze. "Nooit eerder werd het hart van een stad geraakt." Ze vergelijkt de gebeurtenissen in New Orleans met de aardbeving van 1995 in het Japanse Kobe, die aan 6.000 mensen het leven kostte. "Meer dan 100.000 gebouwen werden vernield en 300.000 inwoners bleven dakloos achter. Gedurende acht jaar werden mensen ondergebracht in tijdelijke huizen. Pas op de tiende verjaardag van de ramp werden die tijdelijke verblijfplaatsen gesloten en zelfs nu nog zijn niet alle huizen heropgebouwd."

Toch ziet Comerio licht aan de einder. "De heropbouw komt er zeker", zegt ze. "Ik geef toe dat het wel tien tot misschien zelfs vijftien jaar zal duren, maar we hebben het over een Amerikaanse stad. Een plek waar mensen grond bezitten en zaken uitbaten. Je denkt toch niet dat ze al hun investeringen zomaar zullen achterlaten? Ze zullen terugkeren en ze zullen uitzoeken hoe het verder kan. Sommige zullen het doen met verzekeringsgeld, anderen zonder. Sommigen zullen inderdaad hun land verkopen, maar er zullen anderen zijn die het willen kopen. Kijk gewoon naar de geschiedenis. Neem Pompeji bijvoorbeeld: mensen verlaten de plek niet waar ze vandaan komen. En mensen blijven altijd op gevaarlijke plaatsen wonen. San Francisco liep niet leeg in 1906 toen een aardbeving de helft van de stad vernielde en mensen herbegonnen ook toen de Tweede Wereldoorlog hele steden van de kaart veegde. Mensen hebben een natuurlijke neiging om terug te keren naar de vertrouwde plek van vroeger."

Vroeger dus. Weinig plaatsen in de VS zwemen zo naar het verleden als New Orleans. De stad draagt dan ook een fascinerende, kosmopolitische geschiedenis mee. Sinds ze in 1718 door de Fransen werd gesticht en vier later de hoofdstad werd van het op dat moment reusachtige Louisiana (de hele middenbelt van de VS, tot aan de Canadese grens, was een naar de Franse koning Louis XIV genoemde kolonie), heeft New Orleans - c'est le cas de le dire - al heel wat watertjes doorzwommen.

Al van in den beginne heeft de stad een reputatie als oord des verderfs: gestrande piraten, Europese ex-gevangenen op de dool, prostituees, militairen en indianen, ze lopen er allemaal rond en staan onder de voogdij van hertog van Orleans, naar wie de stad genoemd is. In die dagen al gaven de Franse ingenieurs hun oversten de raad mee La Nouvelle Orléans niet zo dicht bij de Mississippi-monding te bouwen, want daar was ze een makkelijke prooi voor het water. De raad wordt niet opgevolgd. Zoals Venetië in de lagune ligt en Napels op een vulkaan, zo zal ook New Orleans zijn lot aan de krachten van de natuur verbinden.

Hoewel de stad in 1762, na een schimmige deal tussen de Franse en de Spaanse tak van het koninklijke geslacht Bourbon, in Spaanse handen komt, blijven taal en cultuur er grotendeels Frans. Al gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat de pluim voor de fraaie Caribisch-koloniale bouwstijl (in New Orleans hardnekkig en tegen beter weten in Frans genoemd) hoofdzakelijk de Spanjaarden toekomt. Met Louisiana, en dus ook New Orleans, is historisch een flink eind gesjacherd. De Spanjaarden hadden zich nooit echt weten te interesseren voor de van Louis XV cadeau gekregen kolonie en gaven haar na de Revolutie aan de Fransen terug.

Maar zelfs de erg imperiale Napoleon ziet niet in wat het geostrategische belang zou moeten zijn van een zompig gebied waar weinig profijt uit te halen lijkt. Om de Engelse erfvijand de loef af te steken en de pas onafhankelijk geworden VS niet als bondgenoot te verliezen, besluit Napoleon, die meer graten vindt in de Franse overheersing van Europa en het Nabije Oosten, Louisiana maar aan de VS te verkopen. Destijds had Frankrijk er slaven uit West-Afrika geïmporteerd, nu kwamen er zich vrije zwarten vestigen, mensen die dankzij de revolte van Toussaint Louverture op Dominica aan de slavernij ontsnapt waren en in het kielzog van de blanke planters een nieuw leven begonnen op de Amerikaanse zuidkust. Stukje bij beetje ruimde de Franse taal veld voor het Engels, en werd New Orleans een Amerikaanse stad. Suikerriet en katoen zorgen voor een nooit geziene boom. Maar toen kwam de Civil War, won het noorden tegen het zuiden en zette de crisis zich in. De slaven zijn niet langer geketend, maar hebben ook weinig om handen. Nostalgie en heimwee maken zich van de stad meester.

Professor S. Frederick Starr van de John Hopkins University, auteur van vier boeken over de stad, leidt het Louisiana Repertory Jazz Ensemble of New Orleans. Op het ogenblik van de ramp moest hij vanuit Washington DC met lede ogen toezien hoe helikopters boven de Ninth Ward van de stad vlogen. Ze filmden hoe de buurt platgewalst werd door een muur van vijf meter water nadat de Mississippi-rivier door de dijk van het Industrial Canal brak en alles op zijn weg verwoestte.

"Mijn huis staat daar, een West-Indisch plantagehuis uit 1826, een oude relikwie tussen houten huizen van een eeuw jonger", schrijft hij in The New York Times. "Ik kijk toe hoe een buur wordt gered van op zijn dak. Verbijsterd is hij uit zijn zolder gekropen, door een gat dat hij in het dak hakte, opgevist door een helikopterbemanning. Hij is veilig, tientallen anderen uit onze buurt niet. Hun lichamen drijven door de straten. Hun afkomst is even divers zijn als de mensen die er woonden: arme zwarten en blanken, Creolen en een grote schare artiesten.

"Maar ik ben niet van plan om zomaar op te geven", maakt Starr zich sterk. "Waarom? Omdat ik er absoluut van overtuigd ben dat New Orleanians niet zullen toelaten dat hun stad een spookstad wordt. Geen stad in Noord-Amerika heeft meer geleefd onder de permanente dreiging van natuurrampen als de onze. Gedurende bijna drie eeuwen werd ze regelmatig getroffen door overstromingen, orkanen en epidemieën. Een grootschalige epidemie van gele koorts deed zich nog voor in 1905, lang nadat de ziekte elders in Noord-Amerika was uitgeroeid. De zachte bakstenen van de huizen, een gevolg van het gebrek aan klei in de buurt, lossen op bij overstromingen waardoor gebouwen in elkaar storten. Vuurhaarden in de hoofdzakelijk houten huizen hebben regelmatig grote delen van de stad weggeveegd. De Formosa-termieten eten er alles behalve staal. Economische rampen maken deel uit van ons leven.

"Gedurende eeuwen is dit het 'boom and bust'-centrum geweest van Noord-Amerika, waar niet alleen individuen in een tijdsspanne van tien jaar vanuit het niets rijk werden en dan terug naar niets gingen, maar de hele gemeenschap. De cultuur van New Orleans heeft allang rampen en algehele onzekerheid verwerkt in zijn economische en filosofische vooruitzichten. Ik verwacht dat ook de mensen zullen terugkeren en dat het leven in de stad zal hernemen, met al zijn onzekerheid en zin voor breekbaarheid en, ja, met al zijn genoegen voor het moment. Dat genoegen, dat overigens ontstond uit het voortdurend bewust zijn van rampen zoals we die vandaag ervaren, verklaart de zorgeloze uitbundigheid, de roekeloosheid en de levenslust van de mensen. Heropbouwen na Katrina zal slechts een van de volgende stappen worden in een lange reeks van gebeurtenissen waarin deze mentaliteit zich manifesteerde."

Rampenexperte Comerio vreest dat het vooral voor de armere bevolking van New Orleans erg moeilijk wordt om te herbeginnen. "Appartementen worden altijd het laatst heropgebouwd en lage-inkomstenwoningen komen daar nog eens achteraan. De armsten hebben amper toegang tot federale hulp omdat ze de vereiste documenten zoals bijvoorbeeld een huurcontract zijn kwijtgespeeld. Veelal zijn ze ook niet verzekerd. Ze worden dakloos, verliezen hun baan en verdwijnen vaak naar een andere plaats. Die lage-inkomensklasse zal zich verspreiden over de regio. Ik voorzie dat misschien wel 100.000 mensen zullen vertrekken.

"Bovendien vrees ik voor rassenrellen. Ze zitten er trouwens nu al aan te komen. Ik zag net een fragment op de BBC waarin een hele rij stadsbussen werd getoond die nergens naartoe reden. Iemand vroeg waarom de bussen niet vertrokken en toen bleek dat de buschauffeurs weigerden om de geëvacueerden buiten de stad te voeren omdat ze zwart waren. Dat is angstaanjagend! Om erger te voorkomen hadden de regering en het leger van bij het begin prominenter aanwezig moeten zijn. Ik denk dat de regering-Bush nog altijd niet de schaal van dit probleem weet in te schatten. De regering had ook veel beter voorbereid moeten zijn. Geheel onverwacht is deze ramp niet. In 2001 had de plaatselijke krant van New Orleans nog een vijfdelige serie over de gevaren van een ernstige orkaan en de voorzorgsmaatregelen die genomen moesten worden. Maar blijkbaar heeft niemand daar acht op geslagen. De reactie van de regering is ronduit frustrerend.

"Maar ook de lokale autoriteiten wekken frustratie. Er zijn veel gemeenschappen in de voorsteden buiten New Orleans die geen schade hebben geleden. Waarom sturen zij geen bussen om de gestrande mensen op te pikken? Waarom sturen zij hun politie niet? De mensen worden naar Houston gebracht! Dat is een urenlange rit. En weet je waarom? Omdat de mensen in de voorsteden de zwarte bevolking niet willen. Het is puur zuiders racisme."

Evy Ballegeer is freelance correspondente in New York. Lode Delputte en Maarten Rabaey werkten vanuit Brussel mee aan dit artikel. Bronnen: eigen berichtgeving, archief, The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234