Maandag 29/11/2021

'Amerika importeerde het grofste racisme'

In 1948 kon je een zwarte nog in zijn gezicht zeggen dat je er niet aan dacht hem een huis te verhuren wegens zijn huidskleur

Andrea Levy

Klein eiland

Oorspronkelijke titel: Small Island

Vertaald door Arthur de Smet

De Geus, Breda, 574 p., 24,90 euro.

Andrea Levy over rassendiscriminatie in Engeland

'Natuurlijk is er de afgelopen halve eeuw veel veranderd', zegt Andrea Levy, 'maar of er ook veel verbeterd is, is een andere zaak. Het racisme is ongetwijfeld subtieler geworden, maar verdwijnen deed het niet.' Levy schreef een roman over de manier waarop de Tweede Wereldoorlog de Engelse maatschappij veranderde toen het Amerikaanse leger de rassenscheiding introduceerde.

Door Marnix Verplancke

"Onlangs kreeg ik via de ambassade van Jamaica een brief doorgestuurd van iemand die mijn boek had gelezen", vertelt Andrea Levy. "De man was helemaal overdonderd door mijn beschrijving van de relatie tussen Engeland en Jamaica in de jaren 1940 en hij vroeg of hij daar meer informatie over kon krijgen. Prachtig, dacht ik, dat is er een die ik voor de goede zaak gewonnen heb, nog 62 miljoen te gaan."

Het boek in kwestie is Klein eiland en het zou ons verbazen als Levy er slechts één zieltje mee zou hebben gewonnen. Ze vergaarde er immers niet alleen een hele waslijst prijzen mee, het ging ook nog eens 800.000 keer over de toonbank, en dat in Engeland alleen.

Een groot deel van Klein eiland speelt tijdens en na de Tweede Wereldoorlog in het pension dat Queenie in haar huis in Londen heeft ingericht. Haar man Bernard is naar het Verre Oosten vertrokken om te vechten en vijf jaar later is hij nog steeds vermist. Om in haar onderhoud te voorzien verhuurt Queenie gemeubelde kamers en in een daarvan woont Gilbert, een zwarte ex-soldaat uit Jamaica die na de oorlog aan de slag is gegaan bij de post. Als hij zijn vrouw Hortense laat overkomen ontstaan de eerste spanningen ten huize Queenie, maar dat is nog niets vergeleken bij de oplopende ruzies die de kop opsteken op het moment dat Bernard opeens weer voor de deur staat en zich hardop afvraagt hoe het komt dat zijn vrouw zo'n dikke buik heeft. Wanneer ze niet veel later bevalt van een zwarte baby zit het spel helemaal op de wagen. "Mijn vier hoofdpersonages zouden mekaar zo veel te vertellen hebben als ze maar even hun huidskleur opzij konden zetten", verduidelijkt Levy met iets van spijt in haar stem. "Ze hebben zoveel gemeen, maar door een paar vooroordelen willen ze dat niet inzien."

Andrea Levy weet waarover ze schrijft. Haar ouders zijn net als Hortense en Gilbert Jamaicaanse migranten. Meer zelfs, haar vader was aan boord van de Empire Windrush, het legendarische schip dat in 1948 met 500 zwarten aan boord de haven van Liverpool binnenvoer en daarmee een einde maakte aan het uniform blanke Engeland. "De autoriteiten wilden het schip aanvankelijk niet toelaten omdat ze vreesden die mensen nooit meer het land uit te krijgen", aldus Levy. "Wat gaan we met die mannen doen, vroeg het ministerie van Koloniale Zaken zich af, en hoe gaan ze de winter overleven? Het gekke was dat er toen als gevolg van de oorlog massa's buitenlandse vluchtelingen in Groot-Brittannië woonden waar geen haantje naar kraaide terwijl de mannen aan boord van de Empire Windrush stuk voor stuk een Brits paspoort hadden aangezien de Cariben deel uitmaakten van het Britse Rijk en wel een probleem vormden. Wellicht was dat precies het choquerende: dat mensen uit de periferie van het Rijk het recht hadden om naar het centrum te komen. Opeens lagen de machtsverhoudingen helemaal anders."

U bent in Londen geboren. Hoe voelt u zich, Caribisch, Brits of Engels?

"Engels, geen twijfelen aan. Mijn ouders kwamen wel uit de Cariben, maar ik heb nooit iets anders gekend dan Engeland. De Cariben hebben natuurlijk wel een speciale betekenis voor mij, net zoals Pakistan of India dat voor anderen zal hebben. Dat is nu eenmaal de hedendaagse betekenis van Engels zijn. In Nieuw-Zeeland vroeg een jongeman me ooit waar ik vandaan kwam. 'Engeland' antwoordde ik meteen, waarop hij reageerde met: 'Je ziet er helemaal niet Engels uit.' Maar wat betekent het om Engels te zijn? Het is de grote vraag waar het land vandaag mee worstelt, zeker nadat Wales en Schotland tot op zekere hoogte zelfbestuur hebben gekregen. Voor mij is het echter duidelijk: het is hoog tijd dat we erkennen dat Engeland meer is dan een stel oude vrouwtjes die op de fiets over het platteland rijden. Degenen die uit de Cariben komen, uit Afrika of Azië, en de cultuur die ze meebrengen moeten centraal staan in wat het betekent om Engels te zijn. Zij staan niet langer aan de zijlijn van de Engelse cultuur. Zij vormen ze."

Misschien nog meer dan over vier mensen gaat uw boek over de sociale veranderingen veroorzaakt door de Tweede Wereldoorlog. De helden kwamen thuis en zagen dat hun plaats intussen ingenomen was door vrouwen en migranten.

"Dat is inderdaad wat er gebeurt tijdens een oorlog. De geschiedenis neemt dan een reuzensprong vooruit. Aanvankelijk hoor je echter alleen over de veldslagen en de grote militaire gebeurtenissen. Slechts achteraf worden er verhalen verteld over gewone mensen. Volgens mij gebeurt dat met de Tweede Wereldoorlog nu pas. Voor ik aan het boek begon, wist ik niet meer van de oorlog af dan iedereen, maar bij mijn onderzoek viel ik van de ene verbazing in de andere. Je kunt je niet voorstellen welk een verhalenrijkdom nog op ons ligt te wachten. Stel dat alle Engelse schrijvers het komende decennium alleen maar over die oorlog zouden schrijven, dan zou er nog een massa levenservaring overblijven. Het thuisfront veranderde heel snel. Complete wijken kregen opeens andere bewoners. Zodra er een zwarte in een straat kwam wonen, trokken de blanken er weg en werd het een zwarte straat. Ik was onlangs in Duitsland en daar stond men versteld van de armoede die Engeland trof na de oorlog. Bij ons stond alles op de bon tot in 1954, terwijl Duitsland door het Marshallplan heel vlug weer overeind krabbelde. De Engelsen werden het wachten op verbetering moe. Zij waren immers de overwinnaars en kijk waar ze stonden. Dat droeg bij aan de raciale spanningen van die tijd. 'Ze pakken ons werk af', dat soort retoriek."

Van racisme gesproken, de aanwezigheid van het door rassenscheiding getekende Amerikaanse leger in Engeland bleek een nefaste invloed te hebben.

"Inderdaad. In het Engelse leger waren zwarte officieren gelijkwaardig aan blanke. In het Amerikaanse niet. Een zwarte G.I. mocht niet naast een blanke zitten. De Amerikanen zaten zogezegd in Groot-Brittannië om ons te beschermen tegen de nazi's, maar tegelijkertijd importeerden ze het grofste racisme. En dat was moeilijk tegen te houden. De eigenaar van een filmzaal had bijvoorbeeld weinig keuze. Als hij blank en zwart niet scheidde, ontstond er geheid een rel en mocht hij zijn vertoningen wel vergeten. Opeens werd rassenscheiding dus officieus ingevoerd in Engeland, ook al was de overgrote meerderheid van de bevolking er flagrant tegen."

We zijn nu zestig jaar verder. Is er veel veranderd?

"O zeker, er is veel veranderd, maar of er ook veel verbeterd is, is iets anders. In 1948 kon je een zwarte nog in zijn gezicht zeggen dat je er niet aan dacht hem een huis te verhuren wegens zijn huidskleur. Dat is nu onmogelijk, maar dat betekent nog niet dat er geen racisme meer is. Het werkt gewoon veel subtieler. Enerzijds is racisme onvergeeflijk geworden en mag je voor de rest van je leven vergeten om carrière te maken als je ooit op openlijk racisme betrapt wordt, maar anderzijds is het subtiele racisme ook geïnstitutionaliseerd geraakt. Kijk naar de politieke wereld. Die is praktisch helemaal blank, met uitzondering van een paar opmerkelijke politici die precies door hun huidskleur opmerkelijk zijn. Of neem de politie. Stel dat een agent twee jongens ziet wegrennen van een plaats waar een misdaad is begaan, een zwarte en een blanke. Dan mag je er zeker van zijn dat de zwarte meteen verdachte nummer één is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234