Zondag 24/10/2021

Alÿs in Wonderland

Na Luc Tuymans en Jan De Cock is Francis Alÿs de derde Belgische kunstenaar die tentoonstelt in Tate Modern in Londen, een van ’s werelds belangrijkste musea voor hedendaagse kunst. Alÿs mag dan al meer dan twintig jaar in Mexico-stad wonen, zijn werk blijft een licht absurde, Belgische toets hebben. ‘Het Belgische surrealisme is een matrijs voor mijn werk’, zegt hij. door Eric Rinckhout

Belgisch-Mexicaanse kunstenaar krijgt intrigerend retrospectief in Tate Modern

Francis Alÿs (51) is een veelzijdig kunstenaar. Hij schildert, tekent en maakt video’s - kunstwerken die hij vaak integreert in grotere installaties. Hij observeert de wereld om zich heen en onderneemt vaak zelf acties die hij uitvoerig registreert. Zo bouwt hij een eigenzinnige, fragiele, schijnbaar lichte en speelse, erg poëtische wereld op. Tegelijk heeft zijn werk een politieke ondertoon. Welkom in de wondere wereld van de ongrijpbare Alÿs.

In de eerste zaal van Tate Modern staat een oud projectietoestel. Een kort filmpje toont altijd maar opnieuw dezelfde scène: een luchtspiegeling die op een verlaten weg in Patagonië gefilmd werd. De luchtspiegeling lijkt naderbij te komen maar blijft steevast ver weg. Het zet meteen de toon voor de tentoonstelling: vaak gaat het werk van Alÿs over een doel dat niet bereikt kan worden, maar tegelijk is er de aantrekkingskracht van de utopie. Het is ook een erg poëtisch beeld: de naderende en steeds weer wijkende, van hitte zinderende vlakte.

De titel van de expositie is A Story of Deception en die ‘deception’ heeft meer dan één betekenis: het is ‘bedrog’ maar ook ‘illusie’, de illusie van de goochelaar. En een goochelaar is Alÿs zeker: met eenvoudige middelen en de meest alledaagse gebeurtenissen bouwt hij in Tate Modern een fascinerend universum op. Na de zomer reist de expositie naar Brussel en zal, uitgebreid met een aantal werken, in Wiels te zien zijn.

Alÿs is een buitenbeentje in de kunstwereld. In 2001 werd hij uitgenodigd deel te nemen aan de Biënnale van Venetië. In plaats van een werk stuurde hij een stel pauwen, die vrijelijk in de straatjes rond de centrale tentoonstelling in het Arsenale mochten rondlopen. Het was ongetwijfeld een commentaar op het ego en de trots van nogal wat kunstenaars. Alÿs zelf is een kluizenaar, houdt niet echt van interviews en loopt niet graag in de kijker, hoewel hij wel vaak zelf optreedt in zijn eigen video’s - zij het dan terughoudend en schoorvoetend. Het gaat in de eerste plaats om de actie, de performance, en niet de kunstenaar zelf.

In dat verband is het kunstwerk The Loop veelbetekenend. Zoals wel vaker bij Alÿs is er van een tastbaar kunstwerk niet echt sprake. Alÿs doet meer dan eens moeite om geen ‘Kunst’ te maken. De kunstenaar werd in 1997 uitgenodigd om deel te nemen aan een kunstenfestival in San Diego. Maar in plaats van de grens tussen de VS en Mexico over te steken in Tijuana, reisde Alÿs weg van het legendarische hek dat de twee landen scheidt en dat moet beletten dat Mexicaanse ‘illegalen’ de VS zomaar binnen zouden komen. Alÿs gebruikte zijn honorarium om de reis naar San Diego te maken via de enorme omweg van Zuid-Amerika, Nieuw-Zeeland, Australië, Singapore, China en Zuid-Korea. Hij reisde dus bijna de wereld rond. Uiteindelijk bereikte hij San Diego via Anchorage, Vancouver en Los Angeles. De reis kostte hem 29 dagen maar hij had de zwaarbewaakte grens tussen Mexico en de VS niet overschreden. Qua statement kan dat tellen. Het enige wat overblijft van zijn ‘actie’ is een prentbriefkaart die je in Tate Modern gratis mag meenemen. Het is ook een voorbeeld van het principe ‘maximale inspanning, minimaal resultaat’, dat zo vaak terugkeert in het oeuvre van Alÿs.

Alÿs werd in 1959 in Antwerpen geboren als Francis De Smedt. Zijn wat vreemde pseudoniem met die geheimzinnige ‘y’ waarop een umlaut prijkt, zou afgeleid zijn van de familienaam van zijn moeder. Hij studeerde architectuur in Doornik en Venetië, maar koos uiteindelijk niet voor het architectenbestaan. Hij werkte eventjes in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, waar hij in het kader van een stage de ondergrondse parking moest opmeten. Het lijkt een voorafspiegeling van de vele merkwaardige artistieke acties die hij later zal ondernemen. In 1986 reist hij naar Mexico-stad, waar hij meewerkt aan de wederopbouw na de zeer zware aardbeving van 1985.

Nogal wat van zijn werk vindt zijn oorsprong in die stad. Alÿs wandelt graag rond in het oude centrum. Zijn acties zijn een commentaar op wat hij ziet. Zo gaat hij op 10 maart 1994 in een rij staan van arbeiders die dagelijks op het centrale plein van Mexico-stad hun diensten aanbieden. De lange, wat slungelige Alÿs prijkt op een foto tussen een loodgieter en een gevelschilder.Voor hem staat het bordje ‘turista’, toerist dus. Het is meer dan alleen ironie: Alÿs biedt zijn ervaring aan als professioneel observeerder. Bovendien is zijn actie een commentaar op de dubbelzinnige status van de kunstenaar, ergens tussen arbeid en ontspanning in. Maar misschien is het dit nog het meest: Alÿs is en blijft een ‘turista’, een buitenstaander, een gringo, een bevoorrechte getuige maar een vreemdeling.

Alÿs is in Mexico ook gefascineerd geraakt door de straatventers, de ‘ambulantes’, die elke dag opnieuw hun volgestouwde karretjes naar het centrum van de stad duwen. In Londen is een diaprojectie te zien, het is een werk dat niet af is, zoals wel vaker het geval bij Alÿs. Het is ook typisch voor de kunstenaar dat hij het vluchtige vastlegt: de dagelijkse dingen die voorbijgaan, menselijke inspanningen die deel uitmaken van de dagelijkse arbeid en het dagelijkse leven, maar in de context van de Grote Geschiedenis futiel zijn. Dát legt hij dus vast in foto’s, video’s en tekeningen.

Schijnbaar doelloze acties, die dagelijks een enorme inspanning kosten, fascineren Alÿs. Daarop heeft hij zijn video Paradox of Praxis gebaseerd. De ondertitel luidt Sometimes Doing Something Leads to Nothing. Gedurende negen uur duwde Alÿs een blok ijs door de staten van Mexico-stad. Uiteindelijk bleef er - zoals te voorspellen en te voorzien was - alleen een plasje water over. Het is een commentaar op de wanverhouding tussen inspanning en resultaat in Latijns-Amerika. Enorme inspanningen met een minimaal resultaat: het is een omkering van de gebruikelijke economische wetmatigheden. Tegelijk zullen veel Mexicanen hem bekeken hebben als ‘die vreemde gringo’ die een blok ijs voortduwt.

Alÿs lijkt ons ook te willen zeggen dat alle menselijk streven tot mislukken gedoemd is. Daarover heeft hij een schitterend filmpje gemaakt, waarin een rode VW-kever op de tonen van een mariachi-orkestje een heuvel probeert op te rijden. Het lukt nooit. Als de auto weer naar beneden komt, verstomt het orkestje. Maar elke nieuwe poging wordt met evenveel muzikaal enthousiasme begeleid. Het is sisyfusarbeid, maar dan in een hedendaagse variant.

Wandelen is belangrijk voor Alÿs. Zijn verkenningstochten door de stad leveren hem veel materiaal op, maar er is ook een programmatische ondertoon. In Londen hangt een lijst met in de linkerkolom de zin ‘As long as I am walking...’ Rechts wordt die aangevuld met ‘... I’m not choosing / smoking / losing / making / fucking’. Ten slotte staat er ‘... I’m not arriving’. Het onderweg zijn is belangrijk, niet het aankomen.

In zijn werk zijn er enkele schijnbaar doelloze maar erg poëtische acties, die bovendien een politieke ondertoon hebben. Een van zijn mooiste, meest absurde en tegelijk ontroerendste werken is When Faith Moves Mountains. Vijfhonderd vrijwilligers werden in de buurt van Lima (Peru) aan het werk gezet om een zandduin te verplaatsen. De actie werd gefilmd - zelfs uit een helikopter - en het is ronduit prachtig om die rij mensen over die duin te zien stappen, terwijl ieder met een schop telkens een klein beetje zand verplaatst. De duin is uiteindelijk tien centimeter verplaatst, en ja het is een absurde surrealistische actie, maar tegelijk zit er iets utopisch in. En Alÿs was erin geslaagd om van de deelnemers totale betrokkenheid te verkrijgen. De actie zit in hun geheugen gegrift en maakt intussen deel uit van de orale overlevering.

Echt politiek is The Green Line. Alÿs wandelt in 1995, met zijn lange lijf en zijn slepende tred, langs de ‘groene lijn’: de grens die was ontstaan tussen Israël en Jordanië na de oorlog van 1948. Alÿs heeft een blik verf in zijn hand, waaruit een dun straaltje groene verf lekt. Hij trekt dus echt een groene lijn op dezelfde plek waar Moshe Dayan die met een groen potlood op de landkaart trok. Alÿs wordt bekeken door militairen en omstanders, maar komt ermee weg. Zijn actie wordt nog betekenisvoller omdat hij ze onderneemt op een moment dat Israël de omstreden muur aan het bouwen is, net ten oosten van de ‘green line’. Zijn video, die begeleid wordt door tekeningen, schilderijtjes en commentaar van Israëli’s en Palestijnen, heeft als ondertitel: Sometimes Doing Something Poetic Can Become Political.

Er is in de intrigerende en sterke expo in Londen nog veel meer te zien: een reeks naïeve, bijna aarzelend gepenseelde miniatuurschilderijtjes die aan Bruegel en Magritte doen denken; een indrukwekkende, adembenemende video waarin Alÿs met de camera in de hand een zandtornado inloopt - en neen, hij bereikt het oog van de storm niet, maar geeft ook niet op; en er zijn onschuldige zwart-witfilmpjes van kinderen die steentjes over water keilen en zandkastelen bouwen. Vaak gaat het om futiele acties die tot niets dienen. Vaak lijkt Alÿs de tijd te willen stilzetten en verslaan. Ook bij Alÿs is alles van waarde weerloos.

In de laatste zaal is een animatiefilmpje te zien waarin een vrouw eindeloos water van het ene in het andere glas giet. Op de achtergrond horen we een slepend liedje ‘Mañana, Mañana’. Morgen. Uitstel. De daad is belangrijk. En is dat dan het enige waartoe de mens in staat is?

Het is een breekbaar beeld. Absurd, nutteloos en toch zo mooi. Niet van deze wereld en tegelijk zo herkenbaar. Vol van melancholie en van weemoedigheid. Kwetsbaarheid als verzet, als verzet ook tegen de tijd.

Francis Alÿs: A Story of Deception tot 5 september in Tate Modern, Londen (metrostation Southwark). Dagelijks 10-18u, vrijdag en zaterdag tot 22u. (www.tate.org.uk).

Vanaf 9 oktober is de expo in Wiels, Brussel, te zien. Later reist ze ook naar het MoMA, New York.

www.francisalys.com

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234