Maandag 14/10/2019

Rusland

Altijd alles ontkennen: die strategie werkt niet meer voor het Kremlin

1 maart 2018, Vladimir Poetin spreekt voor de Federatieve Vergadering van Rusland en onthult zijn plannen voor de aanschaf van een nucleair aangedreven kruisraket. Beeld Marat Abulkhatin/TASS

Over de kernexplosie in het noorden van Rusland vorige week gaven Russische autoriteiten aanvankelijk zo min mogelijk informatie. Die houding stelde de bevolking allerminst gerust. 

Het was geen kernramp. De burgerbevolking liep waarschijnlijk geen moment gevaar. De radioactieve straling was lager dan de straling tijdens een passagiersvlucht.

En toch lijkt het al ruim een week alsof de dagen na Tsjernobyl terug zijn in Rusland. Door te doen alsof er helemaal geen straling vrijgekomen is bij een explosie in het noorden van Rusland en er verder niets over te zeggen, hebben de autoriteiten de bevolking teruggebracht naar die informatieloze dagen na de kernramp van 26 april 1986: een knal en geigertellers die beginnen op te lopen, maar geen uitleg van officiële instanties. Hun enige boodschap aan de bevolking: maakt u zich geen zorgen.

“De autoriteiten, vooral het leger, hebben nog steeds de mentaliteit uit de Sovjet-tijd waardoor er standaard wordt gekozen voor ontkenning en misleiding in een crisis”, zegt Mark Galeotti, Rusland-analist aan het Britse Royal United Services Institute en auteur van het boek We moeten het over Poetin hebben. “Tegelijkertijd realiseren ze zich dat ze niet alles simpelweg kunnen ontkennen. Dus het gebruikelijke patroon is een aanvankelijke bewering dat er niets verkeerd is gegaan, gevolgd door een reeks van geleidelijke erkenningen van de werkelijke schaal van het probleem.”

En zo ging het afgelopen week. Twee dodelijke slachtoffers bleken minimaal zeven dodelijke slachtoffers. Een mislukte test van een raketmotor bleek een mislukte test van een raketmotor mét nucleaire krachtbron. Geen verhoging van het stralingsniveau werd een verzestienvoudiging van het stralingsniveau.

‘Een planetaire ramp’

Telkens blijft de bevolking met vragen achter na ongelukken. Neem ook de brand in een nucleaire onderzeeër waarbij vorige maand veertien bemanningsleden omkwamen. De autoriteiten zwegen over het type onderzeeër, de mogelijke oorzaken en eventuele overlevenden. Staatsgeheim, aldus het Kremlin. Bovendien zou de brand geen gevaar  hebben gevormd voor de buitenwereld. Maar waarom zei een hoge marineofficier op de begrafenis van de bemanningsleden dan dat de bluswerkzaamheden ‘een planetaire ramp’ voorkomen hebben?

Regelmatig verzekeren de autoriteiten dat er überhaupt niets mis kan gaan met hun technologie. Komende vrijdag stuurt Rusland de eerste drijvende kerncentrale ter wereld de ijsschotsrijke Noordelijke IJszee op, tot ongerustheid van milieuorganisaties. Maar de directeur van de centrale vertelde aan de Volkskrant dat hij zich geen enkele zorgen maakt: “Het ontwerp sluit alle potentiële gevaren uit.”

Aan boord van de kerncentrale Akademik Lomonosov, waar ingenieur Vladimir Iriminkoe een rondleiding geeft. Beeld Emile Ducke

Dergelijke uitspraken lijken de bevolking allerminst gerust te stellen. De mislukte rakettest legde het diepe wantrouwen van de Russen in de autoriteiten onmiskenbaar bloot. Binnen enkele uren na de melding van het ongeluk waren alle jodiumpillen uitverkocht in apotheken in Archangelsk en Severodvinsk, zo berichtte de lokale nieuwssite 29.ru.

“Na decennia, eeuwen zelfs, van voorgelogen te worden, zijn Russen geneigd om uit te gaan van het ergste”, zegt analist Galeotti. “Zelfs als de gevaren klein zijn, zoals bij het ongeluk van vorige week, zullen mensen niet geloven wat ze verteld wordt.”

Dat wantrouwen lijkt soms door te slaan in paranoia. Een mysterieuze onderbreking van tv-uitzendingen in Moskou werd door sommige Russen gezien als aanwijzing dat het echt goed mis was. Op de avond na het ongeluk toonden sommige zenders 53 minuten lang een blauw scherm met een waarschuwingstekst voor een storm die nooit kwam. Volgens een staatsomroep was de oorzaak een storing in het waarschuwingssysteem voor stormen. Maar Russen dachten terug aan eerdere onderbrekingen van tv-uitzendingen: tijdens de mislukte staatsgreep van 1991 kregen ze onafgebroken uitvoeringen van Tsjajkovski’s Zwanenmeer te zien.

Sociale media

Wel bewees de afgelopen week dat het moeilijker geworden is voor de autoriteiten om een ongeluk te verdoezelen. In de Sovjet-Unie slaagde het Kremlin erin om hele kernrampen decennialang geheim te houden, zoals die van Ozjorsk in 1957, het grootste nucleaire ongeluk ter wereld na Fukushima en Tsjernobyl. Nu dwongen Russen hun autoriteiten via sociale media tot informatieverstrekking over de mislukte rakettest. 

Enkele uren na het ongeluk, toen het ministerie van Defensie nog van twee doden sprak, zette iemand de namen van vijf omgekomen mensen al op berichten-app Telegram. Terwijl het ministerie van ‘normale stralingsniveaus’ sprak, gingen er op sociale media foto’s rond van hulpverleners die doden en gewonden vervoerden in stralingswerende pakken. Ondertussen ontdekten mensen via online scheepsradars de aanwezigheid van de Serebrjanka op de Witte Zee: een Russisch schip dat gemaakt is om nucleair afval te vervoeren.

Daardoor moesten de autoriteiten toegeven dat er toch wel wat straling vrijgekomen was. Enkele dagen na het ongeluk maakte de meteorologische dienst de stralingswaarden openbaar: abnormaal hoog, maar niet bedreigend.

Die wantrouwende reactie van Russen vormt hun enige bescherming, zegt Galeotti. “Het Kremlin van nu liegt minder dan het Kremlin onder de Sovjet-Unie, maar ik vermoed dat dit minder te maken heeft met aangeboren eerlijkheid dan met het besef dat het in het tijdperk van internet, de smartphone en de dashcam onmogelijk is om te denken dat je dergelijke incidenten helemaal kunt verdoezelen.”

Tijdlijn

8 augustus

Het ministerie van Defensie meldt een explosie bij een rakettest in de provincie Archangelsk. Het ministerie spreekt van twee doden. ‘Er zijn geen schadelijke chemicaliën in de atmosfeer vrijgekomen, het stralingsniveau is normaal.’

De stad Severodvinsk rapporteert een verhoogd stralingsniveau. Rond het middaguur was er ‘een korte piek’, stelt het stadsbestuur in een verklaring op zijn site.

Het leger laat een deel van de Witte Zee een maand afsluiten voor scheepsverkeer. Geen opgaaf van reden.

9 augustus

Het stadsbestuur van Severodvinsk verwijdert de verklaring over toegenomen straling van zijn site.

10 augustus

Ruslands staatsbedrijf voor kernenergie zegt dat vijf medewerkers omgekomen zijn bij de explosie. Het bedrijf bevestigt het gebruik van nucleaire stoffen bij de rakettest.

11 augustus

Russische wetenschappers van het federale nucleaire onderzoekscentrum zeggen in een video dat er een lage dosis radioactieve straling vrijgekomen is bij het ongeluk.

12 augustus

Het leger informeert inwoners van het dorp Njonoksa dat ze enkele uren geëvacueerd worden. Het dorp ligt vlak bij de waarschijnlijke locatie van het ongeluk.

De meteorologische dienst meldt dat het stralingsniveau in de regio rondom het ongeluk korte tijd zestien keer hoger was dan normaal.

Staatspersbureau TASS schrijft dat medisch hulpverleners een geheimhoudingsverklaring over het ongeluk hebben moeten ondertekenen. Ze worden na behandeling van gewonden zelf medisch onderzocht.

Het leger blaast de geplande evacuatie van Njonoksa af.

15 augustus

Inwoners van Njonoksa zeggen dat artsen uit Moskou ingevlogen zijn. Iedereen die op 8 augustus in het dorp was krijgt een medische screening.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234