Donderdag 29/10/2020

'Alsof ik de duisternis tegemoet vaar'

'iris' vertelt de liefdesgeschiedenis en aftakeling van schrijfster iris murdoch

iris

'Schrijven is zoals trouwen. Men zou er nooit aan moeten beginnen vooraleer men verbaasd is over zijn geluk', schreef Iris Murdoch ooit. Over schrijven, trouwen en geluk gaat het onder meer in de even boeiende als ontroerende film Iris. Maar ook over de ziekte van Alzheimer, die dat allemaal moeiteloos wegveegt.

Brussel / Van onze medewerker

Jan Temmerman

Zelf heeft Iris Murdoch (1919-1999) blijkbaar lang moeten wachten vooraleer zij verbaasd kon zijn over haar geluk. Deze briljante filosofe publiceerde haar eerste roman - er zouden er nog meer dan 25 volgen - pas in 1954, nadat ze een jaar eerder een indrukwekkend essay over Jean-Paul Sartre had geschreven. Het was ook pas in diezelfde vroege jaren '50 dat Iris Murdoch in het academische milieu van Oxford de iets jongere John Bayley leerde kennen, met wie ze in 1955 trouwde en dat getrouwd zou blijven tot aan haar dood op 8 februari 1999.

John Bayley was hoogleraar Engelse literatuur aan de universiteit van Oxford en maakte voor zichzelf ook naam als literair criticus voor onder meer de New York Review of Books en de Times Literary Supplement. Toen Iris Murdoch, die momenteel beschouwd wordt als een van Engelands belangrijkste schrijfsters van de 20ste eeuw, in het midden van de jaren '90 getroffen werd door de ziekte van Alzheimer, bleef John Bayley vol toewijding voor haar zorgen, tot de situatie compleet onhoudbaar was geworden en de totaal demente schrijfster in een verzorgingstehuis opgenomen moest worden. Drie weken later overleed Iris Murdoch. Over die laatste levensjaren schreef John Bayley enkele openhartige boeken, namelijk Elegy for Iris en Iris and Her Friends. Die werden nu als inspiratiebron gebruikt voor de opmerkelijke biografische film Iris van de Engelse regisseur Richard Eyre.

Het is nochtans geen gewoon biopic over een beroemde schrijfster geworden, waarin dan bijvoorbeeld een overzicht van haar literaire carrière zou worden gegeven. Iris is evenmin zomaar een kroniek of een casestudy over de ziekte van Alzheimer. Als de film, die tussendoor ook een mooi beeld schetst van het alledaagse leven in de Oxford-fifties, dan toch een etiket moet krijgen, zou men veeleer van een liefdesgeschiedenis moeten spreken. In dat verband zou Iris and John trouwens een betere of in ieder geval exactere titel geweest zijn, maar dat zou Bayley zelf wellicht nooit aanvaard hebben. Daarvoor komt hij in die boeken en nu ook in de film te veel naar voren als een te bescheiden, van bewondering stotterende man.

De film schuift heen en weer tussen twee belangrijke periodes uit het leven van Iris en John, namelijk de vroege jaren '50, wanneer ze elkaar in Oxford leren kennen (die rollen worden vertolkt door Kate Winslet en Hugh Bonneville) en de late jaren '90, wanneer Iris merkt dat het schrijven steeds moeizamer verloopt en haar geheugen begint te haperen. De diagnose is onverbiddelijk: Alzheimer. "Ik voel me alsof ik de duisternis tegemoet vaar", zou ze daar zelf over zeggen. En als Iris steeds dieper wegzinkt in die 'duisternis', zegt John over die situatie dat het "iets heeft van een gesloten boek".

Na enige tijd is de scherpzinnige, ooit zo levenslustige schrijfster nog slechts een schaduw van haar vroegere zelf. De vrouw voor wie woorden als het ware van levensbelang waren - "Als je geen woorden hebt, hoe kun je dan denken?" - herinnert zich niet of nauwelijks dat ze ooit tientallen boeken heeft geschreven en staart dan maar naar de Teletubbies op televisie. Van zijn kant blijft John haar vol toewijding en liefde verzorgen. De oudere Iris en John worden vertolkt door Judi Dench en Jim Broadbent, die voor zijn rol onlangs nog bekroond werd met een Oscar voor de beste mannelijke bijrol. Als liefdesgeschiedenis beperkt Iris zich niet tot rozengeur en maneschijn. Zo wordt bijvoorbeeld duidelijk gemaakt dat Iris Murdoch veel meer seksuele ervaring had - en zou blijven hebben - dan haar jongere aanbidder, die toch even moet slikken als hij van Iris de volledige opsomming te verwerken krijgt. En meer dan veertig jaar later, als de deprimerende uitzichtloosheid van Iris' ziekte hem op een bepaald moment echt te veel wordt, sneert een van wanhoop cynische John: "Al die vrienden! Ze hebben haar nu allemaal verlaten, behalve dr. Alzheimer. Ik heb je nu alleen en ik wil je niet." In korte scènes, met zorgvuldig gekozen dialogen, weet de film ook duidelijk te maken dat Iris het verhaal is van de liefde van de schrijfster voor de taal. Iris houdt van woorden, neemt ze ernstig en vaak ook letterlijk, proeft hun betekenis, gebruikt ze voor haar boeken en lezingen over vrijheid, over geluk, over wat het betekent goed te zijn. Dat is in de film voornamelijk het terrein van de jonge, welbespraakte Iris, van Kate Winslet dus. "Woorden betekenden alles voor haar", zal John later opmerken. Het is dan ook bijzonder aangrijpend om bij de oudere Iris van de magistrale Judi Dench de angst en de vertwijfeling te zien opduiken wanneer ze merkt dat die geliefde en vertrouwde woorden plots zo vreemd lijken.

Zelden heeft een film zo mooi in beelden de liefde voor het woord weten te vatten.

'Al die vrienden! Ze hebben haar nu allemaal verlaten, behalve dr. Alzheimer'

Regisseur Richard Eyre

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234