Woensdag 05/05/2021

Als zelfs Superman de krant verlaat

Het Spaanse dagblad El País ontslaat een derde van zijn personeel. Dat was niet het slechtste nieuws van de week uit onze eigen sector. Clark Kent, het alter ego van Superman, stapt op bij zijn krant. Vrijwillig. Bart Eeckhout

Waarom is het bericht dat meneer Superman het voor bekeken houdt bij zijn krant The Daily Planet zo'n onheilstijding? Omdat comics een betrouwbare spiegel zijn van maatschappelijke omwentelingen. Je zou het zo niet zeggen met al die donkere actie en tijdloze KABONG's, maar de Amerikaanse strips hebben zich altijd al aangepast aan veranderende tijden. Soms spelen ze direct in op de actualiteit - van Hitler als realistische vijand in de oudste Supermans en Captain America's tot 9/11 in recentere afleveringen van Spider-Man of opnieuw Captain America.

Soms gebeurt het subtieler. Spider -Man moet in de jaren zeventig zowat het eerste populaire cultuurproduct geweest zijn waarin drugsmisbruik bespreekbaar werd gemaakt. Tegelijk brak de diverse en interculturele cast van X-Men met de monocultureel blanke en lichtjes racistische traditie van de Amerikaanse strip. Nog eens twintig jaar later introduceerde Marvel met Northstar een eerste homoseksuele superheld, inclusief aidsproblematiek. Deze zomer is Northstar overigens getrouwd met zijn X-Men-partner Kyle - meteen het eerste homohuwelijk in superheldland.

Ronduit mediakritisch

Dus ja, als Superman besloten heeft dat hij in het dagelijkse leven niet langer een krantenredacteur wil zijn, heeft ook dat een maatschappelijke signaalfunctie. Die betekenis is zelfs ronduit mediakritisch. Clark Kent/Superman stapt op na een intern conflict op de redactie na de overname van zijn krant door een multinational. Onze held vindt dat hard nieuws te veel plaats moet ruimen voor soft entertainment op de krantenpagina's. "Dit is wat er gebeurt wanneer een 27-jarige kerel achter een bureau zit en hij zijn opdracht moet krijgen van een groot conglomeraat met belangen die de zijne niet zijn."

"Waarom ben ik degene die nu klinkt als een grienende loser vol inktvlekken omdat ik vind dat nieuws vooral nieuws moet bevatten", zucht een gedesillusioneerde Kent in de nieuwe strip. Die specifieke kritiek op de commercialisering en verkleutering van media is natuurlijk niet nieuw. In Supermans thuisland de VS is het opnieuw een thema geworden sinds de overname van The Wall Street Journal door Rupert Murdochs News Corp eind 2007.

Interessanter is dat de mediakritiek van Superman samenloopt met de, luidens opinieonderzoek allerhande, afbrokkelende geloofwaardigheid van journalistiek bij het bredere publiek. Dat wordt weerspiegeld in de populaire cultuur, en heus niet alleen in Superman. In Deadline 14/10 wordt een journaliste misschien nog opgevoerd als een onverschrokken en onafhankelijke heldin, in recente Amerikaanse fictie is het beeld van krantenjournalistiek veel troebeler - en misschien ook wel realistischer.

In het laatste seizoen van de onvolprezen HBO-politiereeks The Wire (2008) verplaatst een deel van de actie zich naar de fictieve redactievloer van de echte Baltimore Sun. De tv-kijker krijgt het beeld van een cynische nieuwsfabriek waar nieuws bijgestuurd en uitgevonden wordt. In de thriller State of Play (2009) wordt de onderzoeksjournalist een antiheld die minstens zoveel risico loopt bij bureau-oorlogjes dan bij het moordcomplot dat hij onderzoekt. En in het historische mediadrama Good Night And Good Luck (2005) wil George Clooney natuurlijk ook iets vertellen over de staat van de hedendaagse media. Het weze duidelijk: de heldenstatus die journalisten genoten ten tijde van All The President's Men (1976) is vandaag veraf.

Het ontslag van Superman sluit netjes aan bij die mediakritische trend. Zeker na het afluisterschandaal bij de Britse kranten van de Murdoch-groep is het wantrouwen in de Angelsaksische wereld tegen klassieke media nog toegenomen.

Het idee leeft dat enkel op nieuwssites nog aan onafhankelijke berichtgeving gedaan wordt. Let wel, onafhankelijk is geen synoniem voor objectief. Integendeel: het groeiende belang van nieuwsbloggers, zoals Clark Kent er blijkbaar nu een wordt, sluit netjes aan bij de trend van openlijk gekleurde berichtgeving, zoals je die ook bij de populaire nieuwszenders Fox News en MSNBC ziet.

Liever een nieuwsblog

Maar de leegte die Clark Kent bij The Daily Planet achterlaat, gaat eigenlijk nog veel dieper. Al van zolang Superman bestaat, is zijn menselijk personage journalist bij dezelfde krant. Zijn job is zowat de enige stabiele factor in zijn manische stripleven. Tot nu dus. Zoals een overbodig personage wordt de krantencontext uit de serie geschreven. Clark Kent gaat, zo wordt gesuggereerd, voortaan bloggen bij een onafhankelijke nieuwssite, die er een beetje als The Huffington Post uitziet.

Die associatie is geen toeval. The Huffington Post - inmiddels zelf onderdeel van de AOL-mediagroep - is de populairste politieke nieuwssite in de VS. Dit jaar won de Post als eerste nieuwssite een Pulitzerprijs. Het is dat succes dat Superman nu achternaholt. Om het even cynisch samen te vatten: werken voor de krant is blijkbaar niet hip, relevant en herkenbaar genoeg meer voor een hedendaags, jong strippubliek. Exit papieren krant, ook Superman is het digitale tijdperk binnengetreden.

Ook dat weerspiegelt een ontwikkeling op de (Amerikaanse) mediamarkt. Behalve in groeilanden hebben printmedia het overal moeilijk, maar nergens gaat het zo hard als in de VS. De oplages staan er fors onder druk: van 62,3 miljoen verkochte dagbladen in 1990 naar 43,4 miljoen in 2010, een verlies van 30 procent. Wat de Amerikaanse markt evenwel uitzonderlijk en ook uitzonderlijk kwetsbaar maakt, is de afhankelijkheid van advertentieinkomsten. In de VS zorgen advertenties (cijfers van 2009) voor 73 procent van de inkomsten, tegenover een wereldwijd gemiddelde van 57 procent. Het zijn deze inkomsten die nu dramatisch teruglopen.

De cijfers zijn ronduit angstaanjagend: van 45 miljoen dollar (35 miljoen euro) advertentiegeld in 2003 naar 20,7 miljoen dollar (16 miljoen euro) in 2011. Die daling wordt amper gecompenseerd door een stijging van de digitale advertentieinkomsten: van 1,2 miljoen (920.000 euro) naar 3,2 miljoen (2,5 miljoen euro) in dezelfde periode. Wat het allemaal nog erger maakt is dat vele grote kranten deel uitmaken van mediaconglomeraten die met schuld overladen zijn. Om het hoofd boven water te houden, drukken ze op kosten en investeringen van hun krantenredacties, zoals in Europa ook El País nu ondervindt. De Spaanse krant maakte in de eerste jaarhelft nog flinke winst, maar moederbedrijf Prisa zit tot over zijn oren in de schuld door mismanagement en foute overnames. Gevolg: bij El País moet een derde van het personeel afvloeien.

Rand van het bankroet

In de VS is de toestand nog ernstiger. De Tribune Company bijvoorbeeld (eigenaar van gezaghebbende kranten als de Chicago Tribune en de L.A. Times) staat op de rand van het bankroet, net als Philadelphia Newspapers, de holding boven The Philadelphia Inquirer, 's lands op drie na oudste krant. Zowat alle printmedia in de VS gaan door zwaar weer. Het heeft er toe geleid dat het gezaghebbende nieuwsmagazine Newsweek vanaf 2013 zelfs de radicale gok waagt om enkel nog digitaal te verschijnen. Dat klinkt hip, maar het is vooral goedkoper omdat een e-magazine met een veel kleinere redactie geproduceerd kan worden. Een geïsoleerde kamikazeactie? Uit een enquête van het onafhankelijke mediaonderzoekscentrum PEW blijkt dat experts ervan uitgaan dat over vijf jaar heel wat Amerikaanse kranten enkel nog hun lucratieve zondagse editie zullen drukken. Al de rest wordt exclusief digitaal.

Net zoals onze sympathieke superheld dus. Superman mag dan 's werelds sterkste man zijn, Clark Kent kiest professioneel ook maar gewoon eieren voor zijn geld. Dit mag dan vooralsnog een exclusief Amerikaans verhaal zijn, vrolijk zal geen enkele krantenmaker ter wereld ervan worden. Net als in comics is ook in dit mediaverhaal een happy end niet gegarandeerd.

De cijfers in dit artikel komen uit recente mediarapporten van het onafhankelijke Amerikaanse Pew Research Center. www.stateofthemedia.org

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234