Zaterdag 16/01/2021

'Als wij rebels wilden zijn, deden we een minirok aan'

Monica Ali wordt weleens de nieuwe stem van multicultureel Groot-Brittannië genoemd. Zelf reageert ze daar verrast op. 'Ik vind dat bizar. Ik concentreer me tot in het claustrofobische toe op de Bengalese gemeenschap in Londen. Er komt geen blanke in voor. Waar ik wel over schrijf is integratie. Als je een brug wilt bouwen over een rivier begin je te werken vanaf beide oevers tegelijk. Voor culturen geldt hetzelfde.'

Monica Ali

Brick Lane

Oorspronkelijke titel: Brick Lane

Vertaald door Paul van den Hout

Prometheus, Amsterdam,

427 p., 22,50 euro.

Vraag een cockney wat Brick Lane is en de kans is groot dat hij je vertelt dat het een van de historierijkste straten van het Londense East End is. "Het is de hoofdstraat van de Bengalese gemeenschap in Groot-Brittannië", zal hij wellicht uitleggen. "De voorbije vijftien jaar is er heel wat veranderd. Van een verloren straat is ze uitgegroeid tot een trendy plaats, waar modieuze, nieuwe restaurants en bars geopend zijn naast de traditionele curry- en kruidenierszaken." En met een beetje geluk zal hij er sinds een maand of zes aan toevoegen: "En het is ook de titel van een roman natuurlijk, van Monica Ali." Brick Lane is een roman over een Bengalees gezin dat in Tower Hamlets woont, een van de vele verloederde woonwijken die uit grauwe torenflats bestaan en de achterkant van de glitter en de helle verlichting van de Indische uitgaansbuurt vormen. De woonblokken zijn overbevolkt, er is geen geld om herstellingen uit te voeren en de werkloosheid is er angstwekkend hoog, zeker onder de oudere mannen. Het resultaat is armoede en alle kwalen die daarmee gemoeid gaan zoals een slechte gezondheid en een lage levensverwachting.

Wanneer Nazneen in 1967 in Oost-Pakistan geboren wordt, blijkt er iets helemaal fout te lopen. Het meisje lijkt dood te zijn, maar spartelt toch het leven binnen. Van in haar kindertijd krijgt ze daardoor de stoïcijnse levensles mee dat je je niet tegen het lot moet verzetten. Wat niet veranderd kan worden, moet worden verdragen, zo blijkt haar familie in het vaandel te dragen, en aangezien niets kan worden veranderd, moet alles worden verdragen.

Met die instelling wordt Nazneen uitgehuwelijkt aan de in Tower Hamlets wonende Chanu, een sullige man die bij de stadsdeelraad werkt, maar nooit wil uitleggen wat hij daar precies doet. Aan de telefoon hoort ze hem over haar zeggen dat ze nu niet bepaald een schoonheid is, maar "beter een half ei dan een lege dop". Chanu verwacht iedere dag gepromoveerd te worden en in de tussentijd bewondert hij zijn verzameling diploma's en getuigschriften die ingekaderd in de woonkamer hangt, inclusief zijn fietsvaardigheidsdiploma, de afwijzingsbrief van het periodiekje de Bexleyheath Adviser en een wegbeschrijving naar de collegezaal waar hij ooit avondlessen volgde over het economische denken in de negentiende eeuw - ze gaven geen diploma's en iets anders had hij ook niet gekregen.

Over Engeland heeft Chanu zo zijn mening, zeker wat Nazneens contacten ermee betreft. Uitgaan is nergens goed voor, bezweert hij haar: als je met die mensen omgaat moet je je eigen cultuur opgeven en die van hen accepteren, en dat is het begin van het einde. Bovendien doet hij toch alle boodschappen? Wat Nazneen dan wel mag doen, is kijken hoe de overbuurvrouw hele dagen met haar dikke achterste op een stoel zit en sigaretten rookt. Wanneer ze eindelijk zwanger raakt en ze zich praktisch niet meer kan voortbewegen, beseft Nazneen dat ze gevangen zit, in haar lichaam, in haar kamer, in haar flat en in de betonnen bunker van haar bestaan. Het leven moet toch echt meer zijn dan iedere avond opnieuw Chanu's likdoorns bijsnijden met een scheermes? Van tijd tot tijd ontvangt Nazneen een brief van haar uit het echtelijke huis weggevluchte en in Dhaka van de prostitutie levende zus Hasina. Haar hemeltergende leefomstandigheden doen Nazneen in opstand komen, ook tegen Chanu, wat resulteert in overspel met de islamitische Karim, een man die een extreme vorm van dit geloof aanhangt en met alle geweld de westerse decadentie te lijf wil gaan. Brick Lane is een knappe roman die vooral opvalt door de manier waarop de personages evolueren. Nazneen wordt door het boek heen niet alleen een zelfbewuste vrouw die het stoïcisme overboord gooit waarmee ze is opgegroeid, ook Chanu verandert en blijkt onder zijn opzichtige, protserige bolster een bange, blanke pit te verbergen. In feite is hij een tragisch personage, dat doet alsof alles oké is, maar zijn eindeloze reeks teleurstellingen stilletjes verbijt. "De centrale vraag in het leven van mijn personages is hoe ze beter kunnen worden", zegt Ali. "In feite is het boek een meditatie over de relatie tussen het lot en de vrije wil om er iets aan te doen. Voor Nazneen en Chanu is het een afrekening met hun specifieke culturele en religieuze achtergrond, maar het is een universeel menselijke problematiek, wat is de juiste weg naar het geluk, die van de aanvaarding of die van het verzet tegen het lot? En een eenduidige oplossing bestaat er niet voor."

U wordt weleens de nieuwe stem van multicultureel Groot-Brittannië genoemd. Hoe reageert u daarop?

"Ik vind dat bizar. Ik concentreer me tot in het claustrofobische toe op de Bengalese gemeenschap in de roman. Er komt geen blanke in voor, dus wat is er dan multicultureel aan? Waar ik wel over schrijf is integratie. Impliciet gaan we ervan uit dat dit een lineaire, opwaartse beweging is, als een ladder die je opklimt, en als je eenmaal boven bent, ben je een perfecte westerling geworden, of een stijve Brit in mijn geval. Alleen is dat de voorbije dertig jaar niet gebeurd natuurlijk. De situatie is een stuk complexer dan dat. Volgens mij lijkt ze meer op een Venn-diagram, met culturen die elkaar overlappen en gebieden vormen waarin mensen leven die tot een paar culturen tegelijk behoren. Aziaten van de tweede of derde generatie zien er qua uiterlijk en gedrag heel verwesterst uit, terwijl er mensen zijn die opzettelijk de andere kant op willen gaan. Persoonlijk heb ik nogal wat ervaring met de Aziatische populatie van Noord-Engeland. Ik ben daar geboren. In een decennium tijd heb ik daar een heel nieuwe trend zien ontstaan die grenst aan het fundamentalisme. Steeds meer meisjes kiezen er openlijk voor gesluierd rond te lopen. Toen ik een meisje was, zag je dat nooit. Als wij rebels wilden zijn, deden we een minirok aan. Nu verstopt men zich in een boerka. Er schuilt een mentaliteit achter van desillusie en kwaad verzet: als we dan toch niet aanvaard worden als westerlingen, laten we dan onszelf zijn. Wij hebben onze eigen trotse tradities en we zullen ze onder je neus duwen. Ik voel dat er een heuse zoektocht naar authenticiteit gaande is bij de tweede en derde generatie."

Een ietwat beangstigende zoektocht als je het mij vraagt.

"Mensen zijn bang voor wat ze niet begrijpen. Veel westerlingen begrijpen niet waar die authenticiteitsqueeste vandaan komt en daarom zijn ze bang voor de sluier. Als men ook maar een beetje moeite zou doen om deze mensen te begrijpen, hun hoop en hun frustratie, zou die angst al een stuk minder zijn. Persoonlijk vind ik het dus helemaal niet beangstigend, wel een teken dat er iets loos is. Als je een brug wilt bouwen over een rivier begin je te werken vanaf beide oevers tegelijk. Voor culturen geldt hetzelfde. Alleen lijkt het nu alsof men op beide oevers elkaar de rug toekeert. Als jullie willen overkomen, zijn jullie welkom, lijkt er gezegd te worden, maar van ons moet je niets verwachten. Voor wederzijds begrip is dat natuurlijk dodelijk. Maar de grote fout is toch wel dat de Europeaan het altijd over de migrant heeft. Dé migrant is een fictie die we maar beter zo vlug mogelijk opruimen omdat ze alleen maar verwarring en discriminatie schept. In Britse steden is er bijvoorbeeld een heuse strijd aan de gang tussen verschillende migrantengemeenschappen. Ze willen allemaal een groter stuk van de financiële koek, betere begeleidingsprogramma's, meer geld voor hun eigen culturele werking, zelfs economische steun die specifiek op bepaalde gemeenschappen gericht is."

Nazneen zou je een selfmade feministe kunnen noemen. Hoe is het gesteld met het feministische gedachtegoed binnen de Bengalese gemeenschap?

"Schilder me nu niet af als een feministe van het eerste uur. Chanu is aanvankelijk inderdaad een belachelijk mannetje, alleen bezig met zichzelf en de schijn zich beter voor te doen dan hij is, maar hij is net zogoed als Nazneen een slachtoffer van zijn omstandigheden. Tegenover de wensen van zijn vrouw staat hij over het algemeen inderdaad nogal afwijzend. Ik gaf onlangs een lezing voor de Newham Asian Women's Group die in East End actief zijn. Je zou er versteld van staan hoeveel aanhang ze hebben onder Aziatische vrouwen. Veel westerse vrouwen mogen zich vandaag de dag postfeministisch wanen, dat is niet hoe de vrouwen van de derde wereld zich voelen. De veldslagen die in het Westen de vorige eeuw uitgevochten werden, staan hen nog te wachten of zijn hevig aan het woeden, en dat geldt ook voor East End. In die zin is dat deel van Londen een stukje derde wereld geworden en leeft die stad steeds meer in verschillende werelden en tijdperken tezelfdertijd."

Nazneen knoopt in uw roman een relatie aan met een moslimfundamentalist. Heeft 11 september de Bengalese gemeenschap in Londen veranderd?

"Ik was aan Brick Lane begonnen in juli 2001. Toen september aanbrak en het WTC neergehaald werd, wist ik dat ik niet langer het boek kon schrijven dat ik in gedachten had zonder naar deze gebeurtenis te verwijzen. In zekere zin was het een uitdaging om over die donderdag 11 september te schrijven omdat er al zoveel over die dag gezegd is. Hoe kun je als schrijver ooit nog iets origineels zeggen over zoiets, vroeg ik me af. Ik hield me dus maar bij mijn personages en beeldde me in hoe die erop gereageerd zouden hebben. Wat het totale plaatje van de roman betreft, maakte 11 september in feite geen ene moer uit. De onderwerpen die ik in het boek aanraak, waren er al voor die gebeurtenis. De leden van de Bengal Tigers, de fundamentalistische organisatie die ik opvoer, vinden dat moslims de slachtoffers zijn van het wereldsysteem, dat ze de misdaden van die wereld in de schoenen geschoven krijgen, dat dit allemaal de schuld is van de VS en dat die zullen moeten boeten voor wat ze doen. Dat was er allemaal al voor 11 september. Maar om nu even het boek te verlaten, binnen de moslimgemeenschap in het Londense East End leefden er op 12 september twee grote vragen: wie zal hiervoor moeten opdraaien en wat voor invloed zal dit hebben op ons. De onmiddellijke impact was dat moslims opeens openlijk beschimpt werden op straat en dat Aziatische meisjes bespuwd werden door jonge blanken. Je voelde de raciale spanning stijgen met de minuut en zelfs vandaag, meer dan twee jaar na de feiten, zijn er nog steeds meer raciaal geïnspireerde misdaden dan voorheen. Tijdens de gesprekken die ik had met de mensen van de Newham Asian Women's Group kwam ook dit duidelijk naar voren: 11 september heeft in Londen een kloof geslagen tussen de gemeenschappen en die zal niet een twee drie weer verdwijnen."

Hoe zit het met de relaties tussen moslims en hindoes in Brick Lane?

"85 procent van de Indische East Enders is moslim en in en rond Brick Lane loopt dat op tot praktisch 100 procent. In India zijn de verhoudingen tussen deze twee geloofsgemeenschappen totaal verziekt door openlijke haat en terrorisme - van de hindoekant zelfs gesponsord door de staat, of toch ten minste gepleegd met verdoken goedkeuring. In Londen lijkt men de verschillen achter zich gelaten te hebben. Ik heb nog nooit van religieus geweld gehoord in Brick Lane bijvoorbeeld en de weinige hindoes die er wonen worden bij mijn weten niet gediscrimineerd."

En hoe reageren de moslims op de veranderde wereldsituatie?

"De ouderen reageren vooral gelaten, maar voor de jongere, radicale elementen zijn de Amerikaanse invallen in Afghanistan en Irak olie op het vuur. Zij sympathiseerden al met de terroristen voor 11 september en sindsdien is dat alleen maar erger geworden. Ook dat is iets wat ik uit mijn gesprekken in Newham onthouden heb, dat er heel wat ongeruste moeders in East End rondlopen, ongerust over het lot van hun zonen die de straat op gaan en daar Osama bin Laden lof toezwaaien. Hoe zal dat in hemelsnaam aflopen, zo vragen ze zich af."

Marnix Verplancke

'Steeds meer meisjes kiezen er openlijk voor gesluierd rond te lopen. Toen ik een meisje was, zag je dat nooit''De grote fout is dat de Europeaan het altijd over de migrant heeft. Dé migrant is een fictie die we maar beter zo vlug mogelijk opruimen omdat ze alleen maar verwarring en discriminatie schept'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234