Vrijdag 23/10/2020

Geoprofiling

Als terrorist kun je maar beter niet foutparkeren

Abdeslams safehouse in Molenbeek: comfortzones opzoeken of overtredingen maken zijn allemaal fouten die terroristen duur te staan kunnen komen.Beeld BELGA

Het is al langer alle hens aan dek om nieuwe terreuraanslagen te voorkomen. Dat kan onder meer door geografische profiling: het ruimtelijke en chronologische gedrag van misdadigers in kaart brengen. "Baken hun comfortzone af, en zoek actief naar overtreders, vooral van kleine regels."

Na elke misdaad, van een kruimeldiefstal tot een zware terreuraanslag, handelt een dader menselijk. Hij zoekt een comfortzone op, meestal niet ver uit de buurt van de misdaad, waar hij heeft verbleven of routineactiviteiten ontplooide. Soms gaat hij eerst nog tussen omstaanders kijken naar het resultaat van zijn misdaden, wat 'de man met het hoedje' mogelijk deed nabij metrostation Maalbeek, nadat hij eerst mee de aanslag pleegde op de luchthaven. Een terrorist handelt soms net zoals iemand die een vuilniscontainer in brand steekt en dan kijkt hoe de brandweer blust."

Spencer Chainey, directeur Geographical Information Science van het Britse Jill Dando Institute of Security and Crime Science, spreekt met ons net nadat hij de reconstructie gezien heeft die de federale politie vorige week maakte van de weg die de man met het hoedje te voet aflegde op 22 maart - van de luchthaven naar de Schaarbeekse Notelaarsstraat.

Spencer Chainey.Beeld kos

Het is gouden informatie voor een geografische profiler zoals Chainey, die gedragspatronen van misdadigers met behulp van speciale software in kaart brengt om het crimineel actieterrein te bepalen en de zoekzone te verkleinen. Zelfs als de dader gevat is - zoals nu het geval is met Mohamed Abrini, die heeft bekend de derde luchthaventerrorist te zijn - loont het om al zijn gekende bewegingen in kaart te brengen om mededaders te vatten.

"Geoprofiling wordt al een hele tijd succesvol gebruikt als hulpmiddel om veelplegers te vatten, van overvallers tot serieverkrachters en -moordenaars, maar de toepassing in contraterreuronderzoeken groeit nu snel", stelt Chainey. "De Amerikanen maakten er gebruik van om terreurcellen te vatten die bermbommen legden langs de kant van de wegen rond Bagdad." De bermbommen werden niet toevallig neergelegd; integendeel, leerde onderzoek. De opstandelingen opereerden met beperkte ruimte en tijd, waardoor ze hun doelen rationeel kozen: in hun buurt. Hun routes werden voorspelbaar, zodat ze plots op heterdaad konden worden betrapt.

Amerikaanse troepen in Irak maakten gebruik van geoprofiling om terreurcellen te vatten die bermbommen plaatsen.Beeld AP

Ook van de Brusselse en Parijse bommenleggers zijn intussen al veel bewegingen in kaart te brengen: van ontdekte schuilplaatsen in Vorst, Molenbeek en Schaarbeek tot gebruikte wagens en mobiele telefoons. Voeg al deze inlichtingen samen en je krijgt inzicht in hun modus operandi. Het Duitse Bundeskriminalamt (BKA) arresteerde in de jaren 70 zo de eerste terroristen van de Rote Armee Fraktion, door zich precies op hun 'dagelijkse routines' te richten. Zo stal de RAF altijd dezelfde soort wagens en huurden ze altijd flats met ondergrondse parkeergarages, nabij wegenwisselaars.

In Turkije kon in 1994 de DHKPC-terrorist die justitieminister Mehmet Topaç vermoordde, worden opgepakt omdat alle criminele activiteiten die hij en zijn cel ontplooiden zich routinematig beperkten tot een vijftal vierkante kilometer. Nadien bleef hij in de buurt wonen.

Zo ook Salah Abdeslam en Mohamed Abrini. Ze konden na Parijs hun activiteiten verleggen naar het buitenland, maar kozen voor wat Chainey "de weg van de minste weerstand" noemt: de comfortzones van Vorst, Molenbeek en Schaarbeek die ze goed kenden.

Abdeslam en Abrini kozen na Parijs voor de comfortzones van Vorst, Molenbeek en Schaarbeek die ze goed kenden.Beeld © Photo News

Geografisch profiler Chainey benadrukt wel dat zijn vakgebied veel breder is dan het invoeren van 'geocodes' op een digitale kaart. "Stipjes verbinden is voor ons slechts het begin. De uitdaging is om al hun bewegingen zo te interpreteren dat hun gedrag voorspelbaar wordt."

En terroristen maken nu eenmaal altijd fouten. Daar ontsnappen ze door hun misdadige gewoontes niet aan.

Kim Rossmo, de geestelijke vader van het moderne geoprofiling, stelde in zijn onderzoek naar de politieke moord door het Turkse DHKPC vast dat de anonimiteit van de moderne stedelijke omgeving waarin de terroristen onderduiken vroeg of laat wordt doorbroken doordat ze kleinere misdaden gaan plegen om hun doel te bereiken. "Veel low level-terreuractiviteiten zijn ordinaire misdaden: van overvallen tot diefstallen en fraude", wees hij naar een achilleshiel waar politiediensten op moeten concentreren om de pakkans te vergroten.

Chainey gaat nog een stap verder. "Eens je de comfortzone van verdachten of daders afbakent, kun je als politiespeurder je onderzoeksterrein drastisch beperken door er actief op zoek te gaan naar kleine overtreders van samenlevingsregels. Zware misdadigers, zoals jihadistische terroristen, gaan altijd erg zorgvuldig hun gevaarlijkste activiteiten verhullen, maar zullen eerder slordig omgaan met kleine regels. Ze zijn het namelijk gewoon om codes aan hun laars te lappen."

Supermarkt

Chainey spreekt uit ervaring. "Uit een Britse studie van enkele jaren geleden bleek dat een op de vier mensen die zich bewust fout parkeerde op de plaats die voorbehouden is aan mensen met een beperking ook al eerdere, zwaardere, feiten op zijn kerfstok had of een persoon was waar de politie op dat moment interesse in had", vertelt hij.

"Ik vergezelde op een dag een politiecommissaris naar de parking van de supermarkt. Hij wilde dit onderzoek zelf testen. Van de vijftien nummerplaten van foutparkeerders die hij controleerde bleek één bestuurder een veelpleger met een lang strafblad. Toen hij hem met zijn foutparkeren confronteerde, gedroeg de man zich meteen betrapt en verdacht, waarna een grondiger controle volgde. We hadden allebei meteen het gevoel dat we hem op die dag afschrikten om criminele feiten te plegen."

Een ander voorbeeld noemt Chainey het stelselmatig scannen van nummerplaten in de - door geoprofiling bepaalde - zoekzone, om na te gaan of chauffeurs hun verzekering hebben betaald of niet. Uit gewoonte gaan misdadigers sneller zonder verzekering rondrijden, omdat ze geen gebruik willen maken van legale papieren.

Ook het strenger controleren van andere verkeersovertredingen kan lonen. Een treffend voorbeeld is hoe Khalid el-Bakraoui, de 27-jarige kamikaze die zich op 22 maart opblies in de Brusselse metro, op 13 mei vorig jaar staande werd gehouden omdat hij langs de verkeerde kant in een eenrichtingsstraat reed. Hij bleek in het gezelschap van Youssef S., een kennis uit het criminele milieu, wat een schending was van zijn vervroegde vrijlatingsvoorwaarden uit 2013. Maar een rechter oordeelde dat de schending te licht was en liet hem weer gaan. Pas later zou hij internationaal worden geseind. Toen zat hij al ondergedoken in safehouses, en dat bleef hij tot zijn ontsnapping bij de dodelijke schietpartij op 15 maart in Vorst en de Brusselse aanslagen in de daaropvolgende week, die vanuit Schaarbeek werden gepleegd.

Middelen

De vraag of grotere inzet van geoprofiling de Brusselse terreurcel voortijdig had aangetroffen, is vandaag onmogelijk te beantwoorden. De federale politie zet bij ons alvast al meerdere jaren gedragswetenschappers in die de techniek toepassen, onder meer in samenwerking met de vakgroep geomatica van de Universiteit van Luik. Ze boekten er al succes mee in verkrachtingszaken.

Maar in tegenstelling tot Nederland en Duitsland maakte ons land bijvoorbeeld nog geen middelen vrij om beroep te doen op geoprofilingexpert Rossmo - die met zijn Canadese bedrijf Environmental Criminology Research Inc. het geografische informatiesysteem Rigel ontwierp, dat contraterreurtoepassingen heeft.

Chainey hoopt alvast dat politiediensten zwaarder op geoprofiling inzetten. "Te weinig speurders kunnen er gebruik van maken. Soms tot mijn grote frustratie."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234