Maandag 19/04/2021

'Als politicus heb je niet eens macht over jezelf'

Als 'mevrouw Klimaat' was ze een belangrijke pion in de vorige Europese Commissie. Vandaag zit de Deense Connie Hedegaard (55) alleen nog in groene denktanks. Om dat verlies van aanzien maalt ze niet. 'Ik heb die VN-klimaattoppen altijd gehaat.'

Een kantoor? "Dit is mijn kantoor", zegt Connie He-degaard. Glimlachend gebaart ze naar de tablet-computer die ze op het tafeltje heeft gelegd in de spaarzaam ingerichte ondergrondse vergaderruimte. In dit hippe kantoorgebouw vol jong en draadloos werkend volk, hartje Kopenhagen, huist een van de groene denktanks die de Deense oud-minister en oud-eurocommissaris mee bestuurt.

Tot anderhalf jaar geleden had Connie Hedegaard nog een vast kantoor op de hoogste verdieping van het Brusselse Berlaymontgebouw. Ze hield er namens de Europese Unie stevig het roer vast van het klimaatbeleid.

De wereld leerde haar al eerder kennen, als Deense se gastvrouw op de klimaattop van Kopenhagen in 2009. Die top mislukte. Niet haar schuld, wel die van haar overijverige premier. Die wilde graag zelf voor het voetlicht van de wereld treden, maar had niet de dossierkennis om te beseffen dat wereldleiders als Barack Obama nog niet klaar waren voor een sprong voorwaarts. Dat zijn ze nu wel, en dat is mede de verdienste van... Connie Hedegaard, als eurocommissaris.

"Natuurlijk heb ik macht gehad als eurocommissaris", zegt ze over de functie die ze in oktober 2014 verliet. "In Denemarken wordt daar nogal flauw over gedaan. Alsof macht alleen iets vies en autocratisch kan zijn."

Met macht, stelt Hedegaard, komt de verantwoordelijkheid om die ten goede te gebruiken. "Ik kon klimaatvoorstellen lanceren zoveel ik wil-de, ik moest ze ook goedgekeurd krijgen. In een de-mocratie moet je je macht gebruiken om mensen die het niet altijd met je eens zijn te overtuigen. Ik moest 700 europarlementsleden overtuigen en 28 regeringen die 505 miljoen mensen vertegenwoordigen. Er is dus niet één iemand die dé macht heeft binnen Europa."

Is het frustrerend om niet dat soort macht te hebben?

Connie Hedegaard: "Dat is democratie. Het is een ander speelveld, dat is alles. Als commissaris neem je beslissingen voor 505 miljoen mensen, in Denemarken voor 5,6 miljoen."

Maakt dat een verschil in hoe je omgaat met die macht?

"Je omgeving maakt dat verschil. Toen de regering me voordroeg voor de Commissie, kreeg ik meteen gelukwensen en brieven van grote decision makers van wie ik nooit eerder wat gehoord had. Alsof ik hun beste vriendin was. En de bedoeling was dus ook dat ik hun vriendin zou worden. (glimlacht)

"Toen dacht ik toch: wow, zo werkt lobbyisme dus. Alvast de lobbygroepen beschouwen een eurocommissaris wel degelijk als machtig."

Hoe werkt lobbyisme in de praktijk? Komt Lakshmi Mittal dreigen in uw kantoor, of gaat het subtieler?

"Beide zijn mogelijk. (lacht) Toen het gerucht zich verspreidde dat de Commissie aan een ambitieuze uitstootnorm aan het werken was, kon je voorspellen dat de lobby aan de deur zou staan.

"Niet mijn deur, natuurlijk. Als jij keihard tegen strenge klimaatnormen bent, kom je niet naar de bevoegde commissaris. Dan ga je op zoek naar mogelijke bondgenoten binnen de Commissie. Je probeert de voorzitter te bewerken, de commissarissen die op Industrie en Economie zitten, de commissaris voor Energie..."

Maakt u dat eens concreet.

"Omdat u zelf Mittal noemt: ik herinner me een probleem met de staalsector in Europa. Die riep voortdurend dat het klimaatbeleid de industrie kapotmaakt. U kent het riedeltje. Nadat er sluiting dreigde voor een fabriek in Noord-Frankrijk, organiseerde de commissaris voor Industrie, onder druk van Mittal, een vergadering met alle betrokkenen. Ik was ook uitgenodigd, om kop van Jut te spelen. (lachje) Het ging helemaal niet over industrie, alléén over klimaat! En maar roepen en tieren.

"Uit het finale rapport bleek evenwel dat de problemen in de staalsector niets met het klimaat te maken hadden. Het ging over overproductie, maar het is gemakkelijker om de klimaatcommissaris in Brussel alweer de schuld te geven dan te kijken naar de structurele gebreken in je eigen sector, natuurlijk."

Bent u vandaag zelf een lobbyiste geworden?

"Lobbyist van wat?"

Klimaatactie.

"De stichtingen waar ik voorzitter van ben, zijn geen lobbygroepen. Wij willen het bewustzijn over ecologische risico's aanwakkeren, maar de stichting onderneemt geen politieke actie. Ik geef veel speeches, maar ik spreek niet face to face met Europese beleidsvoerders. Ben ik een lobbyist omdat ik van mening ben dat we best toch stilaan in actie komen inzake klimaatverandering en de consumptie van natuurlijke grondstoffen op onze planeet?"

U bent misschien als voorzitter gevraagd omdat u makkelijk toegang hebt tot de hoogste Europese macht?

"Ik heb die toegang niet. De Commissie heeft strikte deontologische regels en daar ben ik erg blij mee. U zult me nooit wat horen zeggen over wat mijn opvolger zou moeten doen. Het mag niet en het interesseert me ook niet om schoonmoeder te spelen van de Commissie."

'Wel ben ik van mening dat men, omdat de fortuin een vrouw is, beter doortastend dan voorzichtig kan zijn.'

(Machiavelli, De heerser, XXV, 9)

Bestaat er zoiets als een andere 'vrouwelijke' benadering van macht?

(zucht) "In mijn ervaring zijn vrouwen minder geneigd om opgeblazen en gewichtig te doen over de macht die ze hebben. We zijn minder macho.

"Dat je ook ander beleid krijgt met meer vrouwen aan de macht, geloof ik niet. Dat er met vrouwen in de bestuurskamer geen bankencrisis zou gekomen zijn? Ach, schei toch uit met die onzin. De mannelijke bestuurder is niet één type, de vrouwelijke ook niet."

In de Europese Commissie was er geen verschil tussen mannelijke en vrouwelijke commissarissen?

"Nou... (denkt na) Zo'n commissievergadering kon best wel heftig zijn. Het is niet het type vergadering waar je op voorhand al weet welke punten je binnen hebt.

"Je zou kunnen zeggen dat vrouwen over het algemeen minder hun emoties verbergen op zo'n vergadering. En dat ze minder gezagsargumenten gebruiken. Je zult een vrouw zelden horen zeggen: 'Het is zo omdat ik de baas ben'. Niet omdat we niet weten hoe het machtsspel gespeeld wordt. We vragen ons gewoon sneller af waarom je spelletjes moet spelen als het ook zonder kan."

Bent u een feministe?

"Ik sta voor gelijke kansen voor mensen, ongeacht hun geslacht. Ben je dan een feminist? (glimlacht) Ik geloof niet dat de wereld per se een betere plek wordt als vrouwen het meer voor het zeggen krijgen, zoals de Zweedse feministen denken. Ik hecht te veel aan individuele verschillen tussen mensen om tot zo'n besluit te komen."

Waarom moeten vrouwen dan meer aan de top verschijnen, als het toch niet uitmaakt?

"Omdat je anders bakken talent wegkiepert, op basis van een arbitrair criterium. Als je uit de hele samenleving talent put, in plaats van alleen uit de mannelijke helft, heb je meer kans op nieuwe inzichten en andere perspectieven. Je hebt dus meer kans op beter bestuur. Maar dat betekent niet dat vrouwen in het bestuur automatisch tot een betere samenleving leiden."

Hebt u, vindt uzelf, genoeg gedaan voor het klimaat als commissaris?

"Definieer 'genoeg'... Ik had graag meer gedaan. Had het beter gekund? Zeker. Was ik graag strenger geweest voor de auto-industrie? Vast wel. Maar ik ben er trots op dat we het klimaatbeleid op koers hebben kunnen houden te midden een grote economische crisis.

"De druk om het even niet over klimaat te hebben, was enorm groot. Toch zijn we er in geslaagd om 20 procent van het Europese budget aan klimaatdoelstellingen toe te wijzen. Dat was iets waarvan iedereen op voorhand zei: '20 procent? Ben je gek, dat lukt je nooit.' Nu kunnen zelfs in Polen structuurfondsen niet langer gewoon in beton gestort worden."

U hebt ook macht - en geld - moeten inzetten om anderen te overtuigen van een beter klimaatbeleid. Knaagt uw geweten?

"Dat is politiek. Kun je het Saoedi-Arabië kwalijk nemen dat het jarenlang geprobeerd heeft de afspraken over CO2-reductie af te remmen? Als Saoedi-Arabië machtsargumenten gebruikt, moet je bereid zijn dat ook te doen. Anders ga je beter boeken schrijven.

"Klimaatbeleid gaat traag, en altijd trager dan velen hopen, maar zeker de voorbije jaren is er duidelijk vooruitgang geboekt. Plots komt er dan een nieuwsbericht van Bloomberg dat er de voorbije jaren meer infrastructuur voor hernieuwbare energie is gebouwd dan voor fossiele energie. Wie had ooit gedacht dat JPMorgan zijn geld uit fossiele energie gaat terugtrekken?"

Uw opvolger lijkt niet meteen uw overtuiging te delen wat betreft het klimaat.

(fijntjes) "Hij heeft een andere achtergrond. (de Spaanse commissaris Cañete werd bij aanvang gecontesteerd omdat hij belangen heeft gehad in de olienijverheid, BE/JM) De VN-top in Parijs was een succes; ik denk dat hij ook wel probeert om resultaten te boeken.

"Klimaat- en energiebeleid overstijgen de portefeuilles van Klimaat en Energie. Het gaat niet over mijn opvolger alleen, maar over de hele Commissie. Ook de vluchtelingencrisis heeft te maken met het klimaat. Uiteraard niet uitsluitend, maar het heeft de problemen wel groter gemaakt. Alle globale uitdagingen hangen aan elkaar vast. Alleen is onze machtsstructuur niet voorzien op samenwerking met effect op de langere termijn. Dat is de uitdaging voor politici. Je moet nú aan je kiezer kunnen tonen dat jij het verschil hebt gemaakt, anders ben je een nietsnut. Maar om onze moderne samenleving te begrijpen, moeten we echt beginnen samen te werken."

'Men ziet hoe het land God bidt en smeekt om iemand te zenden die het van deze barbaarse wreedheden en onbeschaamdheden kan verlossen. Men ziet hoe het volledig klaar staat en bereid is zich onder één banier te scharen, mits maar iemand deze banier ter hand neemt.'

(Machiavelli, De heerser, XXVI, 2)

Europese macht gaat hand in hand met bureaucratie.

"Dat is fel overtrokken. Het klimaat- en energiepact 2030 (Europees klimaatakkoord uit 2014 om onder meer broeikasgassen met 40 procent terug te dringen tegen 2030, BE/JM) was een erg belangrijke stap. Hoe lang heeft het geduurd om die te nemen? Van het eerste idee op mijn kabinet in april 2012 tot op 23 oktober 2014 toen alle 28 regeringshoofden er mee instemden: tweeënhalf jaar! Gaan hervormingen sneller in België?"

Hoe heeft de EU dan zo'n slecht imago gekregen?

"Om te beginnen omdat de Commissie zelf niet altijd goed communiceert. Maar het is naïef om te denken dat alleen Brussel kan zorgen voor de communicatie van Finland tot in Griekenland. Dát zou pas een bureaucratie zijn.

"De regeringen in de 28 landen durven aan hun bevolking het belang van Europese besluitvorming niet te verdedigen. Als je alleen de fouten in de schoenen van de Commissie schuift en al het goede op je eigen hoed steekt, dan is het toch logisch dat Brussel geen goede naam heeft? (grijnst)

"Ik denk dat de vlucht van Brussel naar huis voor Europese leiders geweldig lang moet duren, want velen zijn vaak dan al vergeten wat er precies beslist is in Brussel én dat ze daarmee akkoord zijn gegaan."

De vluchtelingencrisis bewijst toch dat het meer is dan een communicatieprobleem.

"Er is een paradox waarbij veel landen roepen dat dit soort globale uitdagingen enkel op Europees niveau kan worden aangepakt, maar tegelijk willen ze geen deel uitmaken van zo'n Europese oplossing. Soms helpt het dan om dingen te vertragen. Alleen werkt die Europese tactiek van traag malende molens niet als het echt dringend is, zoals bij de vluchtelingencrisis.

"Al is ook dit bepaald geen nieuw probleem dat ons nu pardoes in de nek is gevallen. De vorige Commissievoorzitter, Barroso, ging naar Lampedusa en vond daar driehonderd doodskisten. Toen hij terugging naar de Commissie merkte je dat het oprecht een geweldige indruk had nagelaten. Hij zei toen al: 'We moeten meer investeren in de buitengrenzen'. Geen enkele regeringsleider heeft toen een kik gegeven."

Zo machtig is een commissaris dus ook niet.

"Veel macht zit in het initiatiefrecht. Door zelf een voorstel te doen, kun je al richting geven aan het uiteindelijke akkoord. Agendasetting is macht."

U was hoofd van het radionieuws en een belangrijk tv-anker. Ook toen kon u aan agendasetting doen.

"Er zijn veel verschillende onderdelen van de maatschappij die een stukje macht hebben. Dat is een van mooie kanten van onze Europese democratie. Soms lijkt het dat alle macht bij de politiek zit, terwijl ik als hoofd van het radionieuws inderdaad ook wel macht ervaren heb. Als je je redactie kunt vragen wat die ochtend het belangrijkste nieuwsitem zou zijn waar heel Denemarken over zou spreken, dan heb je ook macht.

"Ik presenteerde ook een tijdje de laatavond-nieuwsshow Deadline op de Deense televisie (vergelijkbaar met Terzake, BE/JM). Elke dag hadden we drie headlines, niet meer, niet minder. Natuurlijk is het een vorm van macht om te beslissen wat die headlines dan zouden moeten zijn."

Is de nieuwsmaker machtiger dan de politicus?

"Ach welnee. Je kunt een minister wel scherp ondervragen, maar uiteindelijk doet hij ermee wat hij wil. Het is gewoon een andere soort macht."

Wordt mediamacht onderschat?

"De media laten het soms zelf uitschijnen alsof zij wel als enigen belangeloos boven iedereen staan en dus oneindige macht hebben. Terwijl media net heel voorzichtig moeten omspringen met hun rol in het machtsspel. Ze doen uitschijnen dat ze de macht alleen laten zien, terwijl ze hun eigen macht en verantwoordelijkheid onderbelicht houden. Ze zijn nochtans evengoed deel van de machtsstructuur.

"In de finale van de klimaattop in Durban (2011) schreven media dat ik geïsoleerd stond en dat de EU bakzeil zou halen. Dat was de spin van een aantal sleutelspelers die graag wilden dat ik zou toegeven. Tijdens de laatste vergadernacht in de plenaire zaal, verspreidde zich plots dat gerucht dat 'Connie er samen met het Zuid-Afrikaanse voorzitterschap de brui aan zou geven'. Een regelrechte leugen. En we hebben uiteindelijk het pleit gewonnen."

Journalisten laten zich makkelijk misbruiken in ruil voor de illusie deel uit te maken van de machtskring.

"Soms lees ik geruchten in de krant en weet ik al meteen wie of wat erachter zit. Een goede journalist beseft tenminste dat als een bron hem een goed verhaal geeft, die bron ook een motief heeft om te lekken. Er is niks mis om zo'n verhaal te brengen, maar de pers zou soms wat opener mogen zijn over die motieven. Er zit een wereld van verschil tussen berichten dat 'Connie het gaat opgeven' en 'Tegenstanders hopen dat Connie het gaat opgeven'.

"Vandaag is er elke minuut nieuw nieuws. Dat is niet per se negatief. Kijk naar de Panama Papers. Voor het eerst brengen journalisten van meer dan 70 landen op hetzelfde moment hetzelfde verhaal. Prachtig! Politici van over heel de wereld hebben die ochtend moeten antwoorden op lastige vragen over belastingontwijking. (knipt met de vingers)

"Al zit ook daar een paradox. We verwachten steeds sneller oplossingen van politici, terwijl we nog nooit in zo'n ingewikkelde maatschappij hebben geleefd. Hoe kun je die snelle nieuwsstroom combineren met de trage, democratische manier van politiek voeren?"

'De enige manier om je tegen vleierij te beschermen, is te zorgen dat de mensen in de gaten hebben dat ze je niet voor het hoofd stoten als ze je de waarheid zeggen.'

(Machiavelli, De heerser, XXIII, 1)

Met al die wijsheid wilde u vervolgens toch weer politicus worden. Raar.

"Dat wilde ik niet! (lacht) Ik was veertien jaar lang geen politicus geweest. Mijn leven was fantastisch. Maar dan word je op een ochtend plots uit het niets gebeld met de vraag om minister te worden in de regering.

"Ik schreef toen in de krant de editorialen. Mijn geweten begon te knagen. Hoe kon ik nu verder gaan met klagen dat de politiek te weinig deed, als ik zelf de ultieme consequentie niet wou opnemen? En dus werd ik maar minister - wat moest ik anders?

"Toen ik kandidaat werd om in de Commissie te gaan, in 2010, zei ik er meteen bij dat ik niet opnieuw in de nationale politiek zou gaan als mijn termijn eindigde. En kijk: zelfs nu doe ik toch nog elke dag aan politiek."

Omdat u niet zonder dat gevoel van macht kan?

"Ik denk niet dat ik mijn werk zelf zie als een vorm van machtsuitoefening. Ik kan niet leven zonder betrokkenheid op de wereld, maar ik kan wel leven zonder politiek.

"Ik héb dat al gekund. Toen ik in 1990 voor het eerst uit de politiek stapte, was ik pas 29 jaar oud en fractiewoordvoerder van de partij van de premier. Ik had gerust kunnen blijven zitten, desnoods tot mijn pensioen. Ik had niks in de hand, ik wist alleen dat ik iets anders wilde doen. De meesten dachten wel dat ik snel zou terugkomen. Eens je in de cirkel van de macht hebt gezeten, kunnen velen niet meer zonder. Mij lukte het makkelijk."

U nam gewoon een nieuwe rol aan binnen de macht.

"Eerst was ik gewoon redacteur. Die overstap werd niet meteen als een transfer binnen de machtscenakels gezien. Ik zag het zelf alleszins niet zo. Het was niet zo dat ik elke dag opstond en dacht: 'Wat een machtige dag is het vandaag.' (lacht)

"Er was nooit een plan. Ik heb nooit gedacht: ik wil parlementslid worden. Daarom ben ik er ook mee kunnen ophouden. Het was nooit een droom geweest. Ik heb me nooit laten inpalmen door de uiterlijke verlokkingen van de macht. Als minister stond ik erop om met de fiets naar het werk te blijven komen. Niet om ermee uit te pakken hoe 'gewoon' ik wel was gebleven, maar omdat het kon."

Waarom wilde u beslist weg uit de politiek, na de Commissie?

"In de politiek verslijt je snel. Formele machtsjobs gaan gepaard met veel zichtbaarheid. Soms krijg je wel eens rake klappen, of geraak je in een mediastorm, soms bejubelen ze je. En weet je wat: je kunt dat amper voorspellen." (lacht)

Hoe blijf je die perceptie als perceptie zien?

"Door er nooit zelf in te gaan geloven. Niet wanneer het extreem negatief is, maar ook niet wanneer het beeld te positief is. Het is leuk als je fijne commentaren krijgt, maar je moet niet zelf gaan geloven dat je Supervrouw bent. Je moet je ogen niet sluiten voor de perceptievorming, maar je mag er je ook niet door laten verteren. Als je daar te veel mee bezig bent, kun je gewoonweg je job niet meer doen.

"Daarom ben ik er uiteindelijk ook mee gestopt. Het was een privilege om eurocommissaris te zijn, maar ik had haast geen persoonlijke vrijheid meer. De dag dat ik die formele positie niet meer had, voelde als een bevrijding. Voor anderen leek het alsof ik iets had verloren: macht. Terwijl het voor mij leek alsof ik iets had gewonnen: de vrijheid om een dag te beginnen zonder iets te moeten doen waar ik eigenlijk geen zin in had. Als minister moet je de hele tijd beschikbaar zijn. De héle tijd. Ik ken mezelf: ofwel dook ik er weer à fond in, ofwel niet. Niet dus. Het heeft zo veel voordelen als je dat leven niet meer hebt.

"Van buitenaf lijkt het een degradatie, maar soms moet je afwegen wat echt belangrijk is in je leven. Ik wilde niet terug naar een leven in de nationale politiek met de pers die elk uur van de dag op je hielen zit. In de EU-Commissie is dat minder het geval. (glimlacht) Dat is dan ook weer geen goed teken, want dat wijst op desinteresse. "

Uw ex-collega Karel De Gucht gaf toe dat hij verslaafd was geraakt aan de schijnwerpers. Hij mist ze nog steeds.

"Ik kan heel eerlijk zeggen dat ik de aandacht niet mis. Ik vind het juist fijn om niet meer in die schijnwerpers te staan. Als ik echt wil, staan ze hier meteen elke dag terug. Ik weet precies wat ik moet zeggen om weer aandacht te krijgen. Maar leven is: niet over alles een tweet willen sturen.

"Als politicus heb je macht, maar tegelijk heb je niet eens macht over jezelf. Je mag niet eens meer zeggen wat je zou willen zeggen, want elk verkeerd woord kan een rel veroorzaken. Dat is de ironie van de machthebber. Het risico van zeggen wat je echt denkt, is te hoog. Dat zei Václav Havel (schrijver en oud-president van Tsjechië, BE/JM) ook: 'Mensen verkozen me omdat ze vonden dat ik goed kon vertolken wat ik dacht, en het resultaat is dat ik nu speeches moet voorlezen die anderen voor mij hebben geschreven'." (lacht)

Een pijnlijke paradox, want zoals bij Havel zoeken kiezers juist authenticiteit bij politici.

"In de internationale politiek moet je uiteraard goed afwegen wat je zegt en hoe die woorden ervaren worden door de mensen met wie je onderhandelt. Het zou dom en onprofessioneel zijn om dat niet te doen.

"Je kunt de begrenzing van het vrijuit praten wel een beetje oprekken. In Durban heb ik de boel geforceerd door openlijk te zeggen dat we 'alleen nog op China, India en de VS wachten'. Dat was een diplomatieke provocatie. Je wijst niet met vingers naar je partners! Maar dat deed ik opzettelijk wel, om de boel te forceren."

Het was een gok?

"Ik verhoogde de inzet. Je moet goed weten wanneer je je troef op tafel legt. Als je altijd past, verlies je ook. Was ik blijven zwijgen, dan waren we ook nergens geraakt. Ik wist precies hoe ver ik te ver kon gaan. Als je in je achterhoofd onthoudt dat het een privilege is om je toppositie te hebben, maar dat het het alleen maar waard is om daar te zitten als je ook echt iets bereikt, dan ga je ook steeds verder."

U was op uw machtigst op de VN-klimaattoppen. Toch hield u niet van die toppen. Waarom niet?

"U hebt er duidelijk nog nooit één bijgewoond. (lacht) De eerste top die ik meemaakte was Buenos Aires, 2004. Dan kreeg ik 's avonds laat een briefing van de diplomaten die erg gelukkig waren dat ze één woordje in een tekst gekregen hadden. Aargh!

"Ik werd er gek van. Ik heb het altijd gehaat, maar ik moet toegeven dat het zo nu eenmaal werkt. En uiteindelijk begin je zelf ook de waarde van één zo'n woord extra te waarderen. Het werkt zo. Mijn familie heeft nooit begrepen dat ik mijn kalmte kon bewaren op zulke toppen. Dat is zo on-mezelf."

Volgende week: strafpleiter Jef Vermassen

Lees alle vorige afleveringen van deze serie op demorgen.be/hetmonstervandemacht

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234