Woensdag 28/07/2021

Als olifanten vechten

Bij de Afrikaanse en de Aziatische olifanten is er vaker sprake van gras dat lijdt dan van verpletterde mieren

Op National Geografic vechten twee olifanten. Het doet me meteen denken aan het spreekwoord: Als twee olifanten vechten, wordt het gras vertrappeld (of worden de mieren verpletterd).

Ik hoorde de uitdrukking voor het eerst toen ik in de jaren tachtig in Tanzania was. Een oude wijsheid uit het Swahili, zo bleek. Jaren later kwam ik hetzelfde spreekwoord echter weer tegen in een ander continent, in Cambodja, waar het als een oude Khmer-wijsheid bekendstond. Lange tijd meende ik dat het een particuliere coïncidentie betrof - twee landen, leefgebieden van olifanten, die ik toevallig bezocht - maar intussen duikt het gezegde steeds vaker op, in varianten en met verschillende vermeldingen over het land van herkomst. Wat volgt, is een helaas nog summiere inventaris van enkele jaren 'onderzoeksjournalistiek' naar een spreekwoord.

In 1992 verscheen van Adriaan van Dis het boek Waar twee olifanten vechten

(Meulenhoff), met teksten over het door oorlog verscheurde Mozambique en aangrijpende foto's van Kadir van Lohuizen. Het achterplat spreekt van een Mozambikaans spreekwoord: "Waar twee olifanten vechten, lijdt het gras het meest".

Een bekend Vlaams jeugdboek van Dirk Bracke, Als de olifanten vechten (Davidsfonds/Infodok, 2002), gaat over kindsoldaten in Oeganda. En de roman Vertrapt gras (Veen, 2002) van de Nederlander Ad Groen, over een arts werkzaam bij Rwandese vluchtelingen, begint met de zin: "Waar olifanten vechten, wordt het gras vertrapt, luidt een Afrikaans gezegde." Er is verder nog een Nederlands boek met als titel Als de olifanten vechten. Samengesteld door G.J. Buijs bevat het essays over 'Denken over ontwikkelingssamenwerking vanuit christelijk perspectief'.

Nadat ik het spreekwoord al in tal van varianten tegenkwam in artikelen en boeken over Cambodja verscheen in 2000 When Elephants Fight van Vannary Iman, een boeiende saga over een Khmer-Vietnamese familie. De schrijfster komt pas na 250 bladzijden aan bij de conflictueuze jaren zeventig en de Khmer Rouge, "toen de olifanten begonnen te vechten". Als motto voorin staat: "When elephants fight ants get killed - Cambodian proverb".

Dezelfde variant - mieren in plaats van gras - trof ik aan in het bij rugzaktoeristen populaire boek Off the Rails in Phnom Penh (1998) van Amit Gilboa, hoewel het gezegde het ook in Cambodja vaker over gras dan over mieren heeft.

Wijlen president Julius Nyerere van Tanzania gebruikte het spreekwoord in toespraken. Tijdens een bezoek aan China in 1965, zo blijkt uit Nyerere: fakkeldrager van Afrika (1972) van Steven Debroey, verdedigde hij ermee zijn politiek van ongebondenheid tegenover de supermachten. Dat deed hij ook in een speech voor de VN, aldus John Healy, een Tanzaniaan die op het internet een artikel aan het gezegde wijdde, inclusief het origineel in het Swahili: Wapiganapo tembo nyasi huumia (soms ook vertaald als: "Als olifanten dansen...") Daarin meldt hij tevens dat de uitdrukking ook in andere Afrikaanse talen (zoals het Kikuyu) voorkomt.

In de jaren negentig werd ze ook gebruikt als het over Somalië ging. Het Keniaanse weekblad The East African titelde een coverartikel over de oorlog tussen de warlords aldaar: 'Elephants fight'. En in NRC Handelsblad las ik recentelijk nog een stuk over Liberia, getiteld: 'Waar olifanten vechten, daar lijdt het gras'.

Vooral bij activisten en ontwikkelingswerkers is de uitdrukking populair. Toen in 2000 ontwikkelingsorganisaties, waaronder 11.11.11 en Oxfam, een persbericht verspreidden over de alarmerende situatie in Kisangani, Kongo, waar Rwanda en Oeganda hun conflict uitvochten, werd een gelijksoortige titel gebezigd. Ook politicus Johan Van Hecke vermeldt de quote op zijn website. En in een recente speech over het conflict tussen India en Pakistan vergeleek president Musharraf beide landen met vechtende olifanten en verwees naar een leider van een klein land die opmerkte dat dan alleen het gras slachtoffer werd.

Het blijft overigens niet beperkt tot de al dan niet bedreigde leefgebieden van de olifant. In De laatste oorlog (Veen 2000) van Jan Marijnissen en Karel Glastra van Loon, een boek over de Balkan-oorlog, illustreert het spreekwoord de humanitaire tragedie in Kosovo. Google leert dat het intussen voor zowat elk probleem wordt gebruikt. Of het nu over genetische manipulatie gaat (een artikel getiteld 'When Elephants Fight over GMO's') of over de schuldenlast van Argentinië tegenover de Wereldbank (zoals op de activistenwebsite Indymedia.nl), of over dalende aandelenkoersen bij telecombedrijven (The Economic Times: "As they say in India, 'When elephants fight, the grass gets trampled'). Als motto bij een meerjarenplan van een Nederlandse psychiatrisch ziekenhuis las ik zelfs de volgende variant, al was me onduidelijk welk probleem er precies aangekaart werd: "Wanneer olifanten vechten, vrijen of dansen is het gras altijd de dupe".

De origine blijft wisselen. Op het internet heeft The Charity support service het als 'Cambodian proverb' opgenomen bij 'Quotes we like'. Meestal blijft men vaag ("een oud spreekwoord in Afrika"), maar soms ook heel concreet, hoewel foutief. Volgens een artikel in The Guardian gaat het om een Indonesisch spreekwoord, elders wordt het als Liberiaans geduid, nog elders heet het a Malasian saying of (in een anti-Bush-artikel) an old Hindu proverb.

Zowel bij de Afrikaanse olifanten - groter en zwaarder - als bij de Aziatische is er vaker sprake van gras dat lijdt dan van verpletterde mieren. Terwijl de mieren het spreekwoord nochtans meer glans verlenen. Een gemiddelde olifant eet immers per dag makkelijk 200 kilogram gras, dan doen we toch niet moeilijk over wat extra gras dat tijdens het vechten of stoeien wordt vertrapt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234