Vrijdag 05/06/2020

Als leeuwen en luipaarden moeten gaan dansen met jakhalzen en hyena's

Epische, historische familiekroniek over het afscheid van een tijdperk

klassieker il gattopardo 1963

Zeggen dat de epische en historische familiekroniek Il Gattopardo, van grootmeester Luchino Visconti (1906-1976) een even weelderige als monumentale bal-sequentie bevat, is eigenlijk een understatement. Het inmiddels legendarische bal in kwestie neemt immers bijna een derde van dit drie uur durende fresco in beslag. Er wordt evenwel niet alleen gedanst, maar ook veel gepraat. Over politiek, over de liefde, over de nieuwe tijden die op komst of reeds begonnen zijn. Dit in een echt paleis in Palermo (met echte Italiaanse aristocraten als figuranten) gedraaide bal had binnen het verhaal van Il Gattopardo trouwens een sterke symboolwaarde. Het illustreert dat scharniermoment uit de (Italiaanse) geschiedenis waarin de oude aristocratie zich dansend vermengt met de nieuwe geldadel. Het is tegelijk ook de entree in de wereld van het net verloofde koppel, gevormd door de opportunistische edelman Tancredi (rol van Alain Delon) en de mooie Angelica (rol van Claudia Cardinale), dochter van een omhooggevallen boer-burgemeester..

Het is tijdens datzelfde bal dat het hoofdpersonage Don Fabrizio, prins van Salina (rol van Burt Lancaster), enkele essentiële uitspraken doet. Zoals: "Wij waren de tijgerkatten en de leeuwen. Nu komen de jakhalzen en de hyena's. En allemaal denken we dat wij het zout van de aarde zijn." Een ander citaat van Don Fabrizio is trouwens de herhaling van wat zijn geliefde neef Tancredi hem in het begin van Il Gattopardo gezegd heeft, namelijk: "Als we willen dat alles bij het oude blijft, dan moet alles veranderen." Il Gattopardo, dat in 1963 in Cannes bekroond werd met de Gouden Palm, is gebaseerd op de gelijknamige (maar postuum gepubliceerde) roman van Giuseppe Tomasi, prins van Lampedusa. Voor het hoofdpersonage van Don Fabrizio di Salina had hij zich laten inspireren door zijn eigen overgrootvader Giulio. De gattopardo (letterlijk: tijgerkat, een luipaard-variante) uit de titel is trouwens afkomstig uit het wapenschild van de adellijke Lampedusa-familie.

Het verhaal situeert zich op Sicilië en begint in 1860 met de landing van de zogenaamde 'Garibaldini' op het eiland. Van daaruit zou de patriottische vrijheidsheld Giuseppe Garibaldi even later oversteken naar het vasteland en Napels veroveren. We bevinden ons dus in volle Risorgimento ('opstanding', 'herleving'), de periode waarin gestreefd werd naar de eenmaking van de Italiaanse staat.

Op Sicilië voelt de adel zich in eerste instantie bedreigd door die 'revolutie' en wil men liever het regime van de Franse Bourbon-monarchie trouw blijven. Maar zelf maakt Don Fabrizio zich geen overdreven zorgen. Volgens hem gaat het immers niet zozeer om een revolutie dan wel om een omwenteling, waarbij de nieuwe bourgeoisie, met geld maar zonder traditie, haar macht wil verstevigen en haar privileges wil uitbreiden, zonder daarom noodzakelijk de aristocratie al te zeer aan het wankelen te brengen.

Don Fabrizio weet dat zijn eigen brave en bedeesde dochter Concetta altijd al smoorverliefd is geweest op zijn vlotte en charmante neef Tancredi, maar hij zal geen aanstoot nemen aan diens verloving met de mooie, maar uit een lagere maatschappelijke klasse afkomstige Angelica. Hij beseft immers dat de verarmde Tancredi het best gediend zal zijn met het fortuin van Angelica's bruidsschat. Zijn enige twijfels in verband met die romance hebben veeleer te maken met het fenomeen van de amoureuze passie op zich, want eerder liet hij al weten dat een huwelijk uit liefde voor "één jaar vuur en dertig jaar as" zorgt. Over seks en huwelijk heeft de prins trouwens wel meer straffe uitspraken in petto. Als hij in Palermo bij de hoeren is geweest, wil priester Pirrone, die bij dat uitstapje naar de stad trouwens als alibi fungeerde, absoluut zijn biecht horen. Maar Don Fabrizio fulmineert liever over zijn vrome echtgenote: "Ik heb zeven kinderen en ik heb nog nooit haar navel gezien. Wat heb ik aan een vrouw die elke keer vóór ik haar kus een kruisteken slaat en die daarna de Heilige Maagd aanroept?"

In feite is Il Gattopardo een groot afscheid, vol weemoed en berusting. De ouder wordende prins voelt zijn einde naderen, maar beseft tegelijk dat er ook een tijdperk wordt afgesloten. Onvermijdelijk en onherroepelijk. Voor de lucide, maar uitgebluste prins komt het er nu alleen nog op aan in het reine te komen met zijn eigen sterfelijkheid én met het einde van een historische periode, waarna de luipaarden en de leeuwen voortaan het gezelschap van de jakhalzen en de hyena's zullen moeten dulden. Meteen wordt ook duidelijk hoezeer dit personage en eigenlijk dit hele verhaal de ouder wordende aristocraat én communist Don Luchino Visconti di Modrone nauw aan het hart moet hebben gelegen.

Jan Temmerman

VERTOLKING Burt Lancaster, Alain Delon, Claudia Cardinale, Serge Reggiani, Mario Girotti, Paolo Stoppa REGIE Luchino Visconti GENRE historisch fresco LAND Italië SPEELDUUR 188 minuten

KORT SAMENGEVAT

Epische familiekroniek en historisch fresco, gesitueerd op Sicilië, anno 1860, ten tijde van het Risorgimento, de eenmaking van de Italiaanse staat. De ouder wordende Don Fabrizio, prins van Salina, moet in dit verhaal van verandering en teloorgang in het reine komen met zijn eigen sterfelijkheid én met het einde van een historisch tijdperk.

VERTONING Gedurende de maand december wordt de film vertoond in Studio 5 van Flagey, Heilig Kruisplein, 1050 Brussel. Op 10, 12, 17, 21 en 26/12 om 20.00 uur, op 14, 19, 24 en 28/12 om 18.00 uur.

Info op www.flagey.be

Tickets via 02/641.10.20.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234