Dinsdag 01/12/2020

'Als je zelf niet bewogen bent, moet je geen bewogen theater maken'

cultuurdebat

bert verhoye, bezieler van de zwarte komedie

Volgend jaar viert zijn theatergezelschap De Zwarte Komedie zijn 25ste verjaardag. Journalist-auteur Bert Verhoye voelt er zich als een vis in het water, ook al werkt hij in de meest achtergestelde buurt van Antwerpen: het Schipperskwartier. 'Bob Cools heeft me ooit de KNS op een schoteltje aangeboden, maar wat kan ik daar gaan doen?'

Antwerpen

Eigen berichtgeving

Karl van den Broeck

De Zwarte Komedie heeft een schitterende staat van dienst, ook al is het in de pers zowat het onzichtbaarste van alle structureel gesubsidieerde theatergezelschappen, in Antwerpen maar ook in Nederland is het een begrip. Sinds 1978 brengt Bert Verhoye met een kleine ploeg acteurs en muzikanten bijtende satirische stukken over de actualiteit. Jarenlang richtte hij zijn pijlen op het Vlaams Blok. Zo hing hij ooit Antwerpen vol met een affiche waarop, in plaats van twee bokshandschoenen, twee druipende condooms te zien waren: 'Uit zelfbevrediging' luidde de titel, een parodie op de verkiezingsslogan 'Uit zelfverdediging'. Toen Philip Dewinter zich begon te profileren als de ideale schoonzoon, diepte Verhoye een oude foto op van de Vlaams Blok-voorman die in een gevecht gewikkeld is. "Tweeduizend affiches hebben we toen opgehangen in Antwerpen. Rááázend was Dewinter."

Nu heeft Verhoye zijn geweer van schouder veranderd. "Sinds het Vlaams Blok salonfähig geworden is, behandelen wij alle partijen op dezelfde manier. Het strijdtoneel heeft zich een beetje verplaatst." Dat moest ook cultuurminister Bert Anciaux (Spirit) ondervinden. Het recentste stuk van De Zwarte Komedie heette Radio 1 Hoop en op de affiche staat een foto van een huilende Anciaux. Verhoye loopt dan ook niet hoog op met 'Bertje'. "Ocharme Anciaux. Hij is baas van een sector waar hij geen ballen van snapt. Jullie hielden hem ooit tien schilderijen voor en hij kende er niet een van, zelfs niet het schilderij dat hij een week eerder had aangekocht. Dan weer heeft hij De Nachten van Gerard Reve gelezen, en zo gaat dat maar door."

Wat denk je van het cultuurdebat dat hij sinds zijn aantreden op gang heeft gebracht. In je stukjes in De Nieuwe Gazet doe je daar vaak heel cynisch over.

"Sinds Anciaux minister geworden is, is er eigenlijk geen cultuurdebat meer. Er worden een aantal drogargumenten gebruikt die zeer populistisch zijn. Een voorbeeld is het zogenaamde spreidingsbevel. Dat is het waanzinnigste wat ik ooit gehoord heb. Je krijgt de absurde toestanden dat culturele centra uit Sint-Niklaas, Lokeren en Beveren dezelfde voorstelling programmeren, ook al liggen ze amper vijftien kilometer van elkaar. Waarom moet ik met De Zwarte Komedie in de parochiezaal van Zoetenaaie gaan spelen? Wij werken in de marginaalste hoek van Antwerpen (in de Leguit en de Keistraat in de Antwerpse hoerenbuurt, KvdB). Geloof me vrij dat het Schipperskwartier nog een graad erger is dan de Seefhoek. Wij slagen erin om daar elke avond voor een volle zaal te spelen, wat voor zin heeft het dan om met met die productie naar Roeselare te gaan of Kortrijk? De functie van een kleine theater zoals het onze ligt in de wijk waar het gegroeid is. Rataplan moet ook geen producties gaan organiseren in het Sportpaleis. Die hebben een zinvolle functie in Borgerhout."

Je mag hier op het lokale vlak nog zo'n rol van betekenis spelen. Jullie geld komt uit het verre Brussel en dat heeft niet altijd een duidelijk zicht op de lokale situatie.

"Ik heb ooit eens vier jaar in die commissie gezeten. Dat was de meest traumatische ervaring van mijn leven. Je hebt daar altijd een aantal wijsneuzen en die bepalen de norm. En een van die normen is het hatelijke woord 'vernieuwing'. Dat vind ik onwaarschijnlijk. Ik ben in de vijftig jaar en nog nooit heet iemand van die wijsneuzen mij kunnen uitleggen wat dat is: vernieuwing.

"Ik heb drie jaar geleden mijn ontslag gegeven als lesgever op het Rits, omdat ik niet meer medeplichtig wou zijn aan wat er daar allemaal gebeurt. In geen enkele opleidingsinstituut leer je nog enige historiek van het theater, nergens is men nog bezig met basisbegrippen als dramaturgie. Dat is allemaal geliquideerd. Het heet nu dat men 'zijn eigen ding' moet doen. Dan is het logisch dat men elke dag het warm water uitvindt. Als je nooit gehoord hebt van Stanislavsky of van Artaud, dan doe je elke dag grote ontdekkingen als je op een scène staat. En dat heet dan vernieuwing."

Anciaux hamert erop dat de cultuursector maatschappelijk relevant bezig moet zijn. Voor jullie is dat eigenlijk vanzelfsprekend. Jullie spelen een belangrijke rol in deze wijk. Jullie maken bewogen theater voor een breed publiek. Welke raad kun je je zoekende collega's geven?

"Wel, ik zou ze de raad geven om achter hun bureau uit te komen en eens met mensen te praten. Mensen zijn levende organismen met gevoelens en gedachten. Dat wordt veel te vaak vergeten. Men heeft - hoe bestaat het! - speciale pasjes in het leven geroepen voor mensen met een bescheiden inkomen. Die mogen tegen een gunsttarief - niet eens gratis! - naar het theater. Moet je eens nagaan hoe vernederend het is voor die mensen om aan een loket te komen en daar een pasje te moeten tonen waarop staat dat ze geen centen hebben. Die mensen blijven dus massaal weg. Dat is logisch."

Hoe pak jij dat aan?

"Wij hebben goede contacten met heel veel organisaties die zich bezighouden met armoedebestrijding. Die bellen ons wanneer er mensen zijn die willen komen kijken. Wij zorgen dan dat er die avond gratis kaarten klaarliggen. We sturen die mensen een uitnodiging en wanneer ze hier hun kaartje vragen, vallen ze helemaal niet op. Er zijn veel mensen die een uitnodiging krijgen in het theater. Geen mens weet dat. Op die manier help je die mensen toch veel beter dan die mensen een pasje te geven, waarmee ze hun stigma aan het loket duidelijk moeten gaan maken. Dat is toch verschrikkelijk. Welk warhoofd komt er op zo'n idee? Dat moet je wel heel ver met je beide poten uit de realiteit staan."

Die organisaties die met armen of met ex-gevangenen werken, bellen naar jou. Waarom niet naar de andere theaters?

"Omdat ze daar bot vangen. Daar zegt men: 'wij werken met die speciale pas'."

Heeft het ook te maken met het soort theater dat je brengt: actueel, satirisch, grappig, toegankelijk maar pienter?

"Het zou zeer vals zijn om bewogen theater te spelen als je zelf niet bewogen bent. Het probleem van veel theaters die nu de arbeiders proberen te bereiken, is dat ze nog nooit van dichtbij een arbeider hebben gezien. Als ze gewone mensen op de planken brengen, dan zijn het bijna altijd gekken of freaks. Het publiek gaat daar naar kijken zoals naar de apen in de Zoo. Vroeger ging iedereen zich daar vergapen aan de gorilla Gust. Die begon altijd prompt te masturberen als hij een vrouwtje rook. Dat was de kick van de Zoo. Nu zie je stukken waarin de vrouw gaat werken en half dement is, de man in een rolstoel zit en zich de hele dag zit af te rukken omdat hij geen benen meer heeft. Het is zoveel miserie op één hoop die in de realiteit niet bestaat.

"Bovendien toont men nooit waarom die mensen in die situatie zitten. Eigenlijk is dat soort theater geen haar beter dan een aflevering van Jambers.doc, daar toont men ook de vreemde vogels, zonder stil te staan bij de maatschappelijke context. Dat is toch een van de belangrijkste opdrachten van het theater: reflecteren over de samenleving van vandaag. Het Toneelhuis gaat nu 'de shop' (het voormalige aanwervingslokaal voor scheepsherstellers, KvdB) kopen. Het is een schande dat zij die plek gaan bezoedelen."

De Zwarte Komedie houdt zijn stukken altijd lang op de affiche.

"Wij spelen elke productie minimaal zes of zeven maanden en en we spelen altijd voor volle zalen. Het is heel dom om een stuk maar zes keer te spelen. Zo gooi je de mond-tot-mondreclame weg en dat is het belangrijkste publiciteitsmiddel. Voor ons is het veel belangrijker dat er iemand aan de toog van Den Engel (een bekend café naast het Antwerpse stadhuis, KvdB) zegt dat hij naar een stuk van ons komen kijken is en zich goed geamuseerd heeft, dan dat er een uitstekende recensie staat in De Morgen of De Standaard.

"Kijk, publiekscijfers zijn niet zaligmakend, maar ze zijn voor het theater toch zowat de enige meetbare norm. Het heeft toch geen zin om schitterende dingen te brengen waar elke dag twee mensen naar komen kijken. Het mag niet de determinerende factor zijn, maar het moet blijven meespelen. Wij lokken in onze kleine zaaltjes trouwens meer volk dan Het Toneelhuis met zijn producties in de Bourla."

De Zwarte Komedie is perfect ingebed in de buurt, maar jullie zijn er meteen ook het levende bewijs van dat cultuur maar weinig impact heeft. Het Antwerpse stadsbestuur heeft het sociale weefsel hier onherstelbaar beschadigd door de hoerenbuurt te halveren. Daar kan theater niets aan veranderen.

"We blijven toch elke avond een zaal mensen naar die buurt lokken die ook geconfronteerd worden met de verloedering die door de stad aangericht is. Dat is niet oninteressant, natuurlijk, om nog andere discussie op peil te houden."

Je bent al sinds 1968 journalist voor Het Laatste Nieuws/De Nieuwe Gazet. Je bent vergroeid met die krant.

"Ach zo'n jaar of drie geleden heeft Yves Desmet me gevraagd om over te stappen naar De Morgen. Dat is een vinnige discussie geweest. Ik heb toen beslist om te blijven waar ik zit en ik heb daar één goede reden voor: als ik schrijf in Het Laatste Nieuws, dan ben ik er absoluut zeker van dat minimaal 30 tot 40 procent van mijn lezers Vlaams Blok'ers of tenminste zeer rechts denkende mensen zijn. Ik vind het zeer zinvol dat ik daar elke dag mijn verhaal aan kan vertellen. Als ik voor De Morgen zou schrijven, dan zou ik me richten tot mensen die er net zo over denken als ik. Wat haalt dat uit? Bovendien hebben jullie ZAK en die doet op zijn manier net hetzelfde als ik doe. Hij is de beste cartoonist van de Nederlanden."

Heb je nog veel vrienden onder de Antwerpse politici? Je spaart ze niet in je columns.

"Ik weet dat Eric Antonis veel voorpret had toen hij vernomen had op het kabinet-Anciaux dat men De Zwarte Komedie zou schrappen. Maar dat bleek alleen maar een idee van een kabinetsmedewerkster, niet dat van Anciaux. Die kende ons niet en zijn adviesraad had een positief advies gegeven. Uiteindelijk zijn we niet geschrapt, maar wat me stoort, is dat Antonis ons nooit verwittigd heeft. Wij zijn toch een Anwerps theater, als een cultuurschepen hoort dat dat bedreigd wordt met sluiting, dan zou hij ons toch eens kunnen bellen."

Je hebt in De Zwarte Komedie heel wat talent zien passeren; Tom Lanoye, Alida Neslo...

"Chris Cauwenberghs voor hij Kabouter Lui werd, Loes Van den Heuvel voor ze Carmen werd, Luc Wyns, Mita van der Maat, de gasten van Circus Bulderdrang. Wij hebben het eerste stuk van Herman Brusselmans gespeeld, De man die werk vond. Een jaar later heeft Walter Tillemans dan Brusselmans 'ontdekt' met De Canadese Muur. Hans De Booij speelde bij ons toen hij die monsterhit 'Annabel' had. Dat was knap lastig, want na de voorstelling stond zijn manager klaar met draaiende motor; dan ging hij nog drie optredens doen. Nu speelt Noureddine Farihi bij ons, de een van de eerste allochtonen die ooit in een Vlaamse soap te zien was (in Thuis, KvdB).

"Ik heb altijd afscheid genomen in vriendschap. Een maand geleden speelden we in West-Vlaanderen en Radio 2 gaf ons een uur zendtijd. Ze hadden Tom Lanoye gebeld en die heeft me bijna aan het huilen gebracht. Hij zei op zijn ironische manier zulke mooie dingen... Tom Lanoye kwam bij ons na zijn studies zijn verzencabaret Jamboree doen. Ik vond zijn teksten heel mooi, maar hij miste scènevastheid. Hij heeft dan een heel seizoen meegedraaid als tekstschrijver maar ook als acteur. Dat jaar samen met Alida Neslo, Max Schnur en Chris Cauwenberghs heeft van Tom de performer gemaakt die hij nu is."

Vervolg op pagina 23

'Heel veel theater dat vandaag gespeeld wordt, is geen haar beter dan 'Jambers.doc''

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234