Dinsdag 18/02/2020

'Als je politiek te ernstig neemt, word je depressief'

'Je kunt alleen maar tekenen zoals je zelf bent', zegt Karl Meersman (53). En dus zijn al zijn Portraits on Paper die hij vanaf 27 maart tentoonstelt, een beetje een zelfportret. 'Na Charlie Hebdo moeten we nog méér vechten voor het recht op vrije meningsuiting.'

Even na het overlijden van Jean-Luc Dehaene belde de familie. Nadien moest Karl Meersman even zitten. "Om te bekomen", dat gevoel. Wat Dehaene ooit bij Marcel Vanthilt op tv had gezegd, bleek ook in zijn laatste wilsbeschikking te staan: op zijn doodsprentje moest een tekening van Karl. Je ziet het hoofd van Dehaene in een eierdopje, getekend na de dioxinecrisis.

"Jean-Luc erkende de kracht van beelden en had veel achting voor cartoonisten", vertelt Karl. "Hij had van iedereen een map: Zak, Gal, Zaza, Karl... Hij was een liefhebber van het genre. Af en toe nodigde hij ons samen uit voor een lunch, die drie uur duurde, en al die mappen lagen daar. 'Ge ziet dat ik jullie volg', zei hij."

De tekening staat niet in Portraits on Paper, een mooi naslagwerk dat uitgeverij Hannibal maakte bij de retrospectieve van Karl Meersman. Wel een ander portret van Dehaene. Uit 2012, Een politicus schrijft zijn memoires is de titel en boven op het kale hoofd liggen de hersenen bloot. Ergens schrijft Karl Meersman, vaste tekenaar van Trends en Focus Knack, zelf: "Het beeld ligt dan ook op voorhand, na een intens denkproces, zo goed als vast in mijn hoofd. Het komt eropaan die verbeelding te evenaren, of te benaderen..."

"Zo gaat het altijd", zegt hij. "Deze week was het idee voor Trends om iets te doen rond de polarisering tussen regering en vakbonden, en hoe de vakbonden stilaan de rol van sp.a als oppositiepartij overnemen. Ik wilde Marc Leemans opvoeren als schaduwpremier. Zoiets groeit in mijn verbeelding en de regering wordt dan Charles Michel.

"Als ik Michel bekijk, dan zie ik altijd dit beeld: een bril met een neus ervoor. Een beetje zoals zo'n carnavalsneus met een rekkertje. Dat is het geworden. Marc Leemans met op zijn voorhoofd de neus en de bril van Charles Michel."

Dat beeld zit zo stevig in je hoofd en dát beeld wil je dan zo exact mogelijk op papier krijgen?

"Typisch voor een visuele mens is dat ik in beelden denk. In mijn hoofd is dat dan zo af, en sprekend, dat het bijna niet te doen is om dat in de praktijk te evenaren. De troost is dat niemand anders dat beeld in mijn hoofd heeft gezien."

Drie jaar terug zei je dat het na dertig jaar eindelijk plezant werd, omdat je het gevoel had het ambacht onder de knie te hebben. Denk je daar vandaag nog zo over?

"Ik heb altijd veel aandacht gehad voor techniek, maar nu heb ik het gevoel dat ik erin verstrikt was geraakt. Vroeger dacht men wel eens dat werk van mij een gemanipuleerde foto of het resultaat van de computer was. Nu wil ik die technieken loslaten, er meer mee spelen en minder gepolijst werk brengen. Mijn oude leraar zou zeggen: 'Maak het wat minder afgelekt.' Hij heeft gelijk. Panamarenko zegt altijd: 'Het moet op spelen lijken.' Ik begrijp wat hij bedoelt. Tegelijk worden de tekeningen die ik maak meer portretten."

Die lijken aan een revival toe zijn. Er is jouw retrospectieve nu, in Brussel loopt Faces Now/Faces Then en in het Museum Dr. Guislain Karakterkoppen.

"Er is een vernieuwde belangstelling, maar ik kan niet vertellen hoe het komt. In de renaissance was het portret heel belangrijk. Het humanisme zette het individu centraal. Vandaag heb je de selfies en alleen al in de naam 'Face-book' zit dat. De mens vindt zijn afbeelding weer belangrijk. Hoe zie ik eruit? Natuurlijk is dat ijdelheid. Is het ook ijdelheid van de tekenaar? Ik weet het niet, maar ik geloof er wel in dat alles op zijn tijd komt. Ook respect en waardering: die komen pas als je er zelf rijp voor bent. Het is goed dat ik met dit werk niet vroeger naar buiten kwam."

Waarom?

"Misschien vanuit een soort bescherming. Ik ben bijvoorbeeld volop bezig met vrij werk: olie op doek, grote formaten, grote tekeningen. Maar dat moet vanzelf komen. Je kunt dat niet forceren."

Welk portret frappeerde je als kind en was een vonk om te doen wat je doet?

"De renaissance greep me gevoelsmatig altijd aan. Vandaag ben ik in de ban van Leonardo da Vinci. Hij maakte maar een twintigtal portretten, al was hij ook gefascineerd door de karikatuur en liepen er toen ook mensen rond die niet moeders mooisten waren. Maar mijn bewondering voor hem heeft ook met zijn temperament te maken. Hij was geniaal en hield vast aan z'n eigen manier van werken. (haalt er een boek van de meester bij) De dame met de hermelijn uit 1489, Cecilia Gallerani, is voor mij het allermooiste portret.

"Veel mysterieuzer dan de Mona Lisa. Hoe deze dame wegkijkt, de symboliek van dat diertje, dat detail van die haarband, die ik heel sexy vind. (lacht) Als ik modeontwerper was, voerde ik dat meteen weer in. Dit portret ken ik al mijn hele leven en ik blijf ernaar kijken. Hoe hij die hand tekent. Ik doe dat zelf graag, maar het is aartsmoeilijk. Een vinger wordt heel snel een worstje, hoor..."

Terwijl hij nog wat bladert, vertelt hij over Antoon van Dyck. Over de Vlaamse Primitieven. De namen van Dirk Bouts, Hans Memling en de gebroeders Van Eyck vallen. "Hun portretten waren een soort van zelfportretten", zegt hij. "Dat we die vandaag nog altijd zo hoog inschatten, komt daardoor. Hun werk trotseert de eeuwen."

Geldt dat ook voor jezelf? Kun je in hoe je tekent Karl Meersman herkennen?

"Dat denk ik wel. Een werk dat ik met trots laat zien, is altijd emotioneel geladen. De manier waarop het gemaakt is, hoe de kop met geduld en liefde voor de materie tot stand kwam, maakt al dat het eigenlijk een zelfportret is. Wie ik teken, moet niet noodzakelijk blij zijn met het resultaat. Dat speelt geen rol. Maar ik zie de mens sowieso graag, dus schep ik er ook geen plezier in iemand neer te halen of pijn te doen.

"Karaktertrekken of fysieke kenmerken accentueren, kan iemand mooier maken. Of versterken. Dat onderstreep ik graag. Als ik Herman Van Rompuy bekijk, denk ik sowieso aan de renaissance. Maar het zou heel gemakkelijk zijn hem belachelijk te maken. Die oortjes... met een beetje goeie wil, kun je daar een vleermuis van maken. Alleen ben ik geen karikaturist. En je kunt alleen maar tekenen zoals je zelf bent. Ik ben een humanist in hart en nieren en een hele slechte ruziemaker."

In het boek noemt Paul Huvenne je de 'Molière van de hedendaagse portretkunst'.

"Dat is een ongelooflijk compliment.

Je hebt Shakespeare met zijn ernst en zijn verhalen, die kun je vergelijken met Borremans en Tuymans. Ik ben speelser en satirischer, en dan zit je dichter bij Molière, die met De vrek en De ingebeelde zieke de samenleving op de korrel nam. Stukken die ook vandaag nog betekenis hebben. Naar dat theatrale verwijs ik graag.

"De politiek ben ik bijvoorbeeld ook zo gaan bekijken. Als je dat te ernstig neemt, word je depressief. Hoe die mannen elkaar in het publieke debat afmaken en achteraf koffie drinken en zelfs vrienden blijken te zijn... Het is hoog tijd dat de politici weer zelfkritisch worden en minder wereldvreemd. Ze onderschatten de bevolking en ze zijn vergeten dat ze er voor ons zijn en niet omgekeerd. Sterke leiders zijn nodig, maar ze moeten het land dienen. Die nederigheid mis ik in de politiek."

Waaruit blijkt dat gebrek aan nederigheid?

"Hoe ze vragen van journalisten wegwuiven met wollig taalgebruik en met de glimlach, dat stoort me enorm. Ooit was Rob Vanoudenhoven bij een vergadering met Guy Verhofstadt, toen nog premier. Toen hij wat vragen stelde, zei Verhofstadt: 'Zorg eerst dat je verkozen geraakt.' Wat een arrogantie. Ook vandaag zie je héél vaak dedain. Dan ben ik blij dat ik mijn tekeningen heb om mijn stem te laten horen."

Heeft de huidige generatie politici dat meer dan vroeger? Wat Jean-Luc Dehaene deed,

zou niet meer kunnen?

"Dat gevoel is er wel, ja. Vorig jaar was Maggie De Block, net voor de 'moeder aller verkiezingen', de populairste politicus. Ik tekende haar als de Venus van Willendorf met heel dikke borsten en heupen. Choquerend, vonden veel mensen, maar de Venus stond voor welvaart, gezondheid, succes en vruchtbaarheid. Dat was Maggie De Block toch voor Open Vld? Met die dubbele bodems werk ik graag. Bij de uitreiking van de 'Manager van het Jaar' heeft ze twee minuten haar beklag gedaan over die tekening. Ik moet wel zeggen: nadien was het voor haar een afgesloten zaak."

Tiens, een van de vorige hoofdredacteurs van Trends is nu minister van Financiën...

"Ik ken Johan Van Overtveldt al lang en heel goed, maar het zal geen rol spelen als ik hem ooit teken. Als ik me zou inhouden, zou hij dat merken. Dat mag niet. Ik moet mijn rol spelen, zeker vandaag na Charlie Hebdo. Hoe ijdel mensen ook zijn: we moeten blijven vechten voor het recht op vrije meningsuiting."

Daar discussieert niemand over. Maar zijn respect en fatsoen toch niet een beetje de grenzen?

"De humor van Charlie Hebdo is niet mijn humor. Ik vind het zelf vaak plat en grof. Ze hebben bovendien veel tekst nodig bij hun tekening. (lacht) Schrijf dan een boek, hè. Maar dat vind ik allemaal geen redenen om ermee op te houden.

"Een van de mooiste verworvenheden van Europa is de vrije meningsuiting. Zeker in België staan we aan de absolute top. Met mijn werk zou ik wellicht niet naar het buitenland kunnen. In Frankrijk liggen thema's als abortus en homo's moeilijk, in Engeland het koningshuis en in Nederland mag je van de helft van het land zelfs Zwarte Piet niet meer tekenen."

Is er iets veranderd sinds die aanslag op Charlie Hebdo? Speelt dat mee als je aan je tekentafel zit?

"Toch wel. Ik ben er een week fysiek niet goed van geweest. Maar ik herhaal het: je kunt alleen tekenen zoals je zelf bent. Mijn humor is anders van toon. De profeet heb ik nog maar één keer getekend, maar zijn gezicht zat verstopt achter de Charlie Hebdo die hij aan het lezen was. Een klein risico. Daar zijn geen negatieve reacties op gekomen, maar wel van mensen die zeiden: 'Amai, gij durft...' En eigenlijk is zo'n reactie al veelzeggend en spijtig dat we ze moeten maken. Maar je probeert. Ik heb Saddam getekend en Assad als Hitler. En de planeet IS, volledig uit doodshoofden. De dag dat ik geen geweld meer mag aanklagen, moet ik stoppen."

Op de cover van Portraits on Paper staat - je moet even kijken - de Britse acteur Peter Postlethwaite.

"Een bewuste keuze. Andere mogelijkheden waren mijn tekening van Toots Thielemans en die van Robin Williams. Maar die twee waren te bekend. Mensen zouden denken dat het een boek over hen zou zijn.

"Het gaat over het portret, en de uitgever wilde er een echt kunstboek van maken. Een boek waaruit het ambacht nog blijkt, en dat is ook met de cover zo. Je ziet de potloodlijnen. Het ambacht en de zorg ervoor is wat ik graag heb en die deel ik met Stephan Vanfleteren."

Die naam valt omdat Vanfleteren bezieler is van uitgeverij Hannibal. Maar ook hierom: als volgende week in het Stedelijk Museum in Sint-Niklaas de retrospectieve van Karl Meersman opent, is er ook een zaal met werk van kunstenaars die hij zelf bewondert en waarmee zijn portretten dialogeren.

Daarbij een foto die Vanfleteren maakte van dichter en beeldhouwer Marcel van Maele. Verder onder meer werken van Gustave Van de Woestyne, schilderijen van Ensor, Michael Borremans, Félicien Rops, Rik Wouters. En van Arthur Meersman. "Mijn opa was schilder en maakte portretten. Toen ik negen was, heeft hij mij geschilderd." Ook dat zal er hangen. De selfie van de jonge Karl Meersman. Het zelfportret dat hij zelf nooit zal schilderen.

Karl Meersman, Portraits on Paper, Hannibal, 220 p., 35 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234