Vrijdag 21/01/2022

'Als je oorlog hebt meegemaakt, kun je alleen lachen'

Drie jaar geleden verraste Persepolis de stripwereld. In dat satirische verhaal rekent Marjane Satrapi af met haar jeugd in het Iran van na de revolutie van 1979. Volgend jaar komt de - volledig met de hand gemaakte - tekenfilmversie uit. 'Humor is het subversiefste wapen. En ik ben geen ernstige mens.'

door Geoffrey Macnab

CANNES l Marjane Satrapi: 'Ik hoop dat het westerse publiek dankzij mijn film kennismaakt met een ander Iran dan dat uit de reportages over fundamentalisme, fanatisme en terrorisme.'

Niet lang na de Iraanse revolutie van 1979 liep Marjane Satrapi, een tiener, door een straat in Teheran toen ze werd tegengehouden door twee in het zwart geklede vrouwen van de Revolutionaire Wacht. Haar kleding beviel de vrouwen niet. Hoewel Satrapi een hoofddoek op had, droeg ze ook sneakers, jeans en een baseballpetje. Het ergste van alles was de Michael Jacksonbadge op haar borst. Toen de vrouwen haar de les lazen over haar 'hoerige' en 'decadente' uitdossing antwoordde zij bliksemsnel dat de man op de badge niet Michael Jackson was maar Malcolm X, "de leider van de Black Muslims in Amerika". Toen de vrouwen ermee bleven dreigen haar mee te nemen, barstte Satrapi in tranen uit en beweerde ze dat haar stiefmoeder haar met het strijkijzer zou verbranden en haar naar een weeshuis zou sturen. De fundamentalisten met het stalen gezicht lieten haar gaan.

Ze vertelt de anekdote in haar tekenverhaal Persepolis. Het is de perfecte illustratie van wat Satrapi zo bijzonder maakt als schrijfster en als persoon. Ze denkt snel, is scherp en heel grappig. Ze is niet bang om grof te zijn. Wanneer we in Cannes met haar lunchen om over de filmversie van Persepolis te praten laat ze onomwonden merken dat ze geen belangstelling heeft voor mijn vragen over de reden waarom Kathleen Kennedy (de producer van Steven Spielberg en een van de invloedrijkste vrouwen van Hollywood) met haar wilde samenwerken. "Dat weet ik niet, vraag het haar zelf", is het antwoord. Vragen over het budget van de film worden nog botter afgewimpeld. Gelukkig wil ze wel praten over de redenen waarom ze haar verhaal heeft getekend en geschreven.

Persepolis werd in 2003 enthousiast ontvangen. Philip Pullman, de auteur van de trilogie His Dark Materials, noemde het "een schitterend werk". Er kwamen nog meer complimenten: "een indrukwekkende prestatie", "verrukkelijk", "briljant", "verbijsterend" en "volstrekt fascinerend". Het opvallendste aan het boek is zijn onverwachte karakter. We krijgen een verslag van de aanloop naar de Iraanse revolutie en haar onmiddellijke naspel, gezien door de ogen van een jong meisje dat van Kim Wilde en Iron Maiden houdt. We kennen de Iraanse films van grote regisseurs als Mohsen Makhmalbaf, Jafar Panahi en Abbas Kiarostami, films die het hedendaagse leven in Iran verwonderd en enigszins provocerend bekijken. Maar Satrapi heeft een totaal andere stem: vrijpostig, goed geïnformeerd, vol referenties naar de politiek en de popcultuur, en ze tekent in een bedrieglijk naïeve stijl in zwart-wit. De humor komt overal op de voorgrond en de somberste momenten zijn vaak het grappigst.

"Humor speelt een grote rol in de Perzische cultuur", zegt Satrapi op een vraag over haar verrassend ironische en gevatte verteltrant. Het boek toont de absurditeit van het leven onder de ayatollah, van haar grootmoeder die veinst dat ze diabetes heeft om gauw naar binnen te kunnen vluchten en de verstopte alcohol door te spoelen voor de Revolutionaire Wachters hem ontdekken, tot Marjane die beweert dat ze twaalf keer per dag bidt, om haar fundamentalistische geloofsbrieven te bewijzen. "Als je oorlog en revolutie meemaakt, kun je alleen maar lachen. Het is een manier om te overleven. Bovendien is humor het subversiefste wapen... en ik ben geen ernstige mens."

Haar eigen personage, het voorlijke meisje van negen dat Marx citeert, lijkt een Iraanse versie van de even slimme, van haar eigen gelijk overtuigde Lisa uit The Simpsons. "Ik was heel intelligent, schat", zegt ze over zichzelf als kind. "Bovendien had ik ouders die wilden dat wij intellectuelen zouden worden. Alles in huis was daarop afgestemd. Ik kon alle boeken krijgen die ik wilde."

Satrapi heeft blauw bloed. Haar familie stamt rechtstreeks af van de Perzische koninklijke familie. Haar overgrootvader was een keizer en haar grootvader was een prins. Zijn hele bezit werd door de sjah geconfisqueerd. Ze legt omstandig uit dat die afstamming minder voorstelt dan je denkt. "Mijn betovergrootvader had duizend vrouwen. Mijn overgrootvader had honderd vrouwen. Reken maar uit hoeveel kinderen ze met al die vrouwen op de wereld hebben gebracht! Als je het aantal kinderen met het aantal generaties vermenigvuldigt, krijg je tienduizenden Iraanse prinsen en prinsessen."

De generaties van haar ouders en grootouders waren de eerste die in het buitenland studeerden. Ironisch genoeg kwamen deze jonge Iraniërs met hun aristocratische achtergrond in het buitenland vaak in contact met de marxistische doctrine en speelden zij een belangrijke rol in de campagne om de sjah te onttronen. Haar ouders waren radicalen, wat hen niet belette om een burgerlijk leven te leiden. Satrapi's vader, een ingenieur, reed met een Cadillac. In de tijd voor de revolutie was haar familie gefortuneerd maar niet superrijk. Met andere woorden: ze hadden geen eigen jets of paleizen.

"In het Iran van voor de revolutie waren de rijken echt heel, heel rijk", zegt Satrapi over de tijd van oliegeld en consumptiewoede voor de sjah werd verjaagd. Satrapi geeft Groot-Brittannië de schuld van veel van de huidige politieke problemen van Iran. Niet alleen dwongen de Britten in 1941 Reza Shah, die ze als een mogelijke bondgenoot van de nazi's beschouwden, om af te treden ten gunste van zijn zoon, Mohammad Reza Pahlavi, maar "ze zaten ook achter de door de CIA gesteunde coup van 1953 tegen de democratisch verkozen Mohammed Mossadegh, die de Iraanse olienijverheid had genationaliseerd. Na de afzetting van Mossadegh was de sjah almachtig. Dat was een idee van Churchill, die in Europa een grote held is maar voor ons de grootste boef ter wereld. Hij heeft die staatsgreep uitgelokt", zegt Satrapi.

Ze heeft ook scherpe kritiek op het beleid van Tony Blair in Iran en Irak en vindt dat de Britten in de regio niets dan problemen hebben geschapen. "Maar tegelijkertijd hebben de Britten The Who en The Rolling Stones... Zoveel cultuur! Shakespeare, zoveel mooie dingen. Ik kan een verschil maken tussen het Britse volk en zelfs de Britse keuken - ik hou van fish-and-chips - en de Britse regering."

Satrapi vertrok op haar veertiende van Iran naar Wenen (waar ze diep ongelukkig was). Haar ouders hadden haar voor haar veiligheid naar Oostenrijk gestuurd, maar haar klasgenoten leken haar te zien als de belichaming van het fundamentalisme waarvoor ze was gevlucht. Ze ging terug naar huis, maar was daar evenmin gelukkig. In Iran moest ze de sluier dragen, in een maatschappij die ze verafschuwde. Op haar vierentwintigste verhuisde ze naar Parijs, waar ze nog altijd woont. Het is nu meer dan zes jaar geleden dat ze Iran nog heeft bezocht. Ze zegt dat ze het land nog altijd te onveilig vindt om terug te keren. Ze herinnert zich maar al te goed het lot van Zahra Kazemi, de Canadees-Iraanse journaliste die drie jaar geleden in een Iraanse cel stierf. "Ze werd vermoord, de vent die haar had gedood kreeg promotie en niemand werd beschuldigd." Toch heeft ze nog warme herinneringen aan het idealisme van de revolutie die in 1979 de sjah ten val bracht. "De democratie in mijn land is niet in 1979 gestorven maar in 1953, toen Mossadegh werd afgezet. Dat heeft de droom van de democratie gedood, niet alleen in Iran maar in de hele regio."

Ze voelt evenmin sympathie voor mensen als de controversiële Italiaanse journaliste Oriana Fallaci, die islamitisch fundamentalisme gelijkstelt met het fascisme van de nazi's. "Ze is zo stom!", roept Satrapi. "Hoe ouder mensen worden, hoe dommer, ik snap niet waarom. Goed, we hebben in Iran een compleet krankzinnige regering. In zekere zin zijn ze stapelgek. Aan de andere kant schoppen de Verenigde Staten overal ter wereld rotzooi. Hoe geloofwaardig zijn zij als ze tegen een land zegen dat het dit of dat niet mag doen? Ze hebben nog nooit ergens de vrede gewaarborgd..."

"Ik vind het heel dom om te denken dat wij verdeeld zijn in moslims en christenen of in Oost en West", gaat ze verder, en ze legt uit dat de enige echte verdeling die tussen (christelijke, islamitisch of boeddhistische) fanatici en gematigden is. "Wat is de overeenkomst tussen mij en een moellah uit mijn land?", vraagt ze. "Wat is de overeenkomst tussen een moellah uit mijn land en George Bush? George Bush is de beste vriend van God. De moellahs zijn ook de beste vrienden van god. George Bush gaat tegen de as van het kwaad vechten. Zij gaan tegen de grote Satan vechten."

Wanneer ze uitgeraasd is, geeft ze toe dat het irritant kan zijn dat mensen haar als politiek commentator beschouwen. "Mijn artistieke werk wordt vergeten en de politieke vragen komen altijd terug."

Ze noemt Art Spiegelman een van haar belangrijkste creatieve invloeden. Maus, zijn stripverhaal over zijn vader, een overlevende van de Holocaust, overtuigde haar ervan dat je zinvolle thema's in de vorm van een tekenverhaal kunt behandelen. Satrapi's houding tegenover Frankrijk, haar nieuwe vaderland, is warm maar voorspelbaar genoeg ook stekelig. "In plaats van de sluier bij wet te verbieden, zoals de Franse regering doet, zou ik vragen waarom die kinderen de sluier willen dragen", zegt ze. "Er is een identiteitscrisis. Wiens fout is dat? De Fransen zijn vervelende lui. Ze doen niets dan schreeuwen en staken, maar dat betekent tenminste dat ze leven. Ik hou van ze om dezelfde redenen waarom ik ze niet kan luchten. Ik hou van de geur van hun vieze kaas en ik vind het tof dat ik overal kan roken waar ik wil."

Ze houdt nu toezicht op een team van 85 animators die aan de tekenfilm van Persepolis werken. "Ik heb altijd alleen gewerkt en vond dat ondraaglijk", zegt ze. De film wordt volledig met de hand getekend. Satrapi is tegen computeranimatie, die ze te snel gedateerd vindt. "Wat je met de hand maakt, veroudert nooit."

Ondanks haar afkeer van George Bush geniet ze van haar eerste kennismaking met Hollywood. "Amerikanen kunnen enthousiast zijn, daarom vind ik ze zo leuk." Ze hoopt dat haar film het westerse publiek meer over Iran zal leren dan wat ze kennen uit de reportages over "fundamentalisme, fanatisme en terrorisme".

De filmversie van Persepolis komt volgend jaar in omloop. De strip is verkrijgbaar bij uitgeverij Atlas.

Amerikanen kunnen enthousiast zijn, daarom vind ik ze zo leukComputeranimatie is te snel gedateerd. Wat je met de hand maakt, veroudert nooit

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234