Zondag 15/09/2019

'Als je kunt lezen, ben je hier al snel dottore'

Rondkijkend op zijn terras in Chiusure, zie je hoe Toscane er al eeuwen uitziet. Dirigent Philippe Herreweghe (68) heeft inmiddels de wereld rondgereisd, maar het nabije Siena is misschien wel de mooiste stad die hij kent. Daar klassieke muziek bij horen, is niet zo moeilijk. 'Ik vind wat ik nu doe nuttiger dan wat ik als psychiater had kunnen doen.'

Door een rond venster valt op zondagavond in de Chiesa Sant'Anna in Camprena een cirkel laatste avondlicht op de gekruisigde Jezus. Zelfs nu is het nog warm: een zweetdruppel volgt de hele ruggengraatweg van in de nek tot waar hij beneden ergens verdwijnt. Het is de eerste avond van de Accademia delle Crete Senesi; sopraan Céline Scheen zingt het eerste deel - werk van onder anderen Caccini en Frescobaldi - en vierhonderd mensen in het kerkje weten wanneer ze moeten applaudisseren. Ook wanneer niet.

Als het ochtend wordt, zal Philippe Herreweghe zeggen dat het zo warm was dat het zweet in zijn ogen drupte, maar nu merkt niemand daar iets van. Na de pauze dirigeert hij zijn Collegium Vocale door de Musikalische Exequien van Heinrich Schütz. Buiten gaat het licht uit in Toscane en binnen raakt iedereen vervoerd: de ex-premier, de schrijver, de zakenman met West-Vlaamse tongval en de vrouw uit Westerlo. "Ons publiek bestaat voor 80 procent uit Belgen", zegt de dirigent.

"Natuurlijk zijn dit vooral middenklassers. Maar ze betalen 30 euro voor een ticket en wie wil blijven eten 40 euro. Vorig jaar waren we op Nieuwjaar in Wenen en omdat ik zelf Strauss dirigeer bij deFilharmonie, wilde ik het concert wel eens zien. Ja, we konden nog tickets krijgen: voor 2.500 euro per persoon."

Philippe Herreweghe en zijn Nederlandse vrouw Ageet Zweistra gingen niét naar dat nieuwjaarsconcert.

Nu zitten ze in de tuin van het klooster aan een van de zeker acht lange tafels. Er is een maaltijd voorzien. Het licht blijft nog wel even uit, ook de ex-premier en de schrijver hebben ergens een plekje, en met zo veel vrienden en familie zal Herreweghe zijn bed niet zo vroeg terugzien. Maar dat is de gewoonte, zal hij later zeggen. "Waar we ook spelen, wordt verwacht dat ik na het concert nog ga eten met de directeur van de zaal. "Vaak is het pas drie uur als ik in bed lig. Maar om acht uur moeten we alweer op de luchthaven zijn om bijvoorbeeld van Madrid naar Londen te vliegen, waar we die avond spelen."

Zijn gezondheid heeft hij van zijn vader. "En gelukkig ben ik dirigent. Je moét wel veel bewegen. Al is dat niet zaligmakend. Een oude tante van me die een beetje gek was, geloofde dat je elke dag een glas van je eigen urine moest drinken om lang te leven. (glimlacht) Spijtig genoeg werd ze op haar vijftigste door een tram overreden. Maar veel dirigenten leven zeer lang, en als ik lees over de pensioengerechtigde leeftijd, dan begrijp ik daar niks van. Als ik hiermee zou moeten stoppen, dan ben ik binnen de twee jaar dood."

Plat Gents

De afspraak de volgende dag is om

elf uur en de weg naar zijn huis in Chiusure is door drie mensen uitgelegd. Eerlijk: drie keer lijkt die uitleg anders en dus wordt het kwart over elf en half twaalf en dán toont een man bij café Paradiso het huis op de volgende heuvel. "La casa de Philippe." Gewoon een paar Strade Bianche volgen. Gewoon op en af en dan rechts volgen. Gewoon het bruggetje over.

Wat je ziet, is niet gewoon en Herreweghe toont het ook na zoveel jaren nog met verwondering. Niet het eenvoudige mooie huis, wel wat je ziet door de ramen. Door het raam links ligt Chiusure. Door het raam vooraan de abdij van Monte Oliveto en Siena, en door het raam links Montalcino. De abdij van Monte Oliveto stond er al in de 13de eeuw en een document toont dat een monnik-architect deze boerderij, die voor eten moest zorgen, in 1556 tekende. "Vandaag onderneemt de jeugd fietstochten door Vietnam, maar voor ons was Italië al fantastisch. Vanaf mijn zestiende kwam ik met vrienden en mijn eerste vriendinnetjes naar hier en vooral naar deze streek.

"Een van mijn beste jeugdvrienden is Paul Robbrecht (van het architectenduo Robbrecht & Daem, RVP), al van in Gent. Toen we hier waren, leerde ik hem 's nachts muziek kennen en overdag gaf hij me les in geschiedenis en architectuur. Nu heb ik de wereld rondgereisd, maar nog altijd vind ik Siena misschien wel de mooiste stad die ik ken. Toen ik geneeskunde studeerde, kwam ik les volgen aan de Accademia Musicale Chigiana, waar grote dirigenten als Carlo Maria Giulini lesgaven. Toen al dacht ik hier ooit een stulpje te willen."

We zitten er. Het is wit, sinds twee jaar is er een zwembad en de aankleding is eenvoudig; er hangen wat kunstwerken en er staat een Blüthner-vleugelpiano uit 1876. In deze Ronde van Italië de meest bijzondere plek. "Nu ken ik Italië door en door. Ik leef hier met het licht. Natuurlijk is dit het land van de chaos, van Berlusconi en van infantiele corruptie. Je kunt er zeer negatief over zijn, maar het heeft toch een bepaald raffinement. Op elk pleintje, zelfs hier in Chiusure, vind je een soort chemie in de stedenbouw."

Er zit ook chemie in de mensen. Zijn buurman heet Angelo, is 78 en Herreweghe raakt over hem niet uitgepraat. Een man die amper naar school ging, vanaf z'n zesde moest hij op de varkens letten. "Angelo kan niet lezen," zegt hij, "maar met hem praten, is een reis in de geschiedenis. Tot in de jaren 50 was hier geen elektriciteit, in de huizen lag levende grond en sommige mensen trokken weg naar de stad. Angelo bleef, maar het huis waar wij wonen, stond al vanaf de jaren 30 leeg."

We zijn veel vergeten, is het verhaal. De vader van Philippe Herreweghe was arts, maar twee generaties vroeger was ook dit een boerenfamilie. "Na de oorlog werkte Angelo mee aan de heropbouw van Firenze. Dat was drie uur met de bus naar daar, een hele dag werken, dan drie uur terug en dan de boerderij. Zijn verhalen zijn niet altijd te begrijpen, dat komt omdat hij Toscaans spreekt en dat kun je een beetje vergelijken met plat Gents, maar het is alsof ik met mijn eigen overgrootmoeder praat.

"Zijn wereld speelde zich altijd hier af. Bij de aardbeving in Fukushima vroeg hij me: 'Ligt dat ver van Gent?' en in de lokale geneeskunde spelen heksen, de strege, nog altijd een rol. Over zijn zoon zei Angelo me: 'Spijtig dat hij zo ver is gaan wonen.' Die woont dus in Asciano, acht kilometer verderop. Toen ik hier pas kwam, woonde Angelo's oude moeder nog bij hem. "Op een dag zaten ze samen aan tafel, Angelo duwde met zijn vinger haar mond en die van zijn vrouw open en toonde hun valse gebitten: 'Die heb ik betaald'.

"In de abdij heb ik het meegemaakt dat de monniken een ijsje kwamen eten in het café waar op de achtergrond op tv een stripteaseshow bezig was. (lacht) Vroeger dacht ik dat de films van Fellini bij de haren getrokken waren, maar nu weet ik dat ze realiteit zijn."

Naar de concerten van de Accademia delle Crete Senesi komen dus vooral Belgen. Angelo kwam één keer ("hij verveelde zich dood"), maar toen - destijds nog -kroonprins Filip en Mathilde op een dag het huis van Philippe Herreweghe bezochten, was Angelo erbij: "Verdient dat goed, prinses zijn?", vroeg hij aan onze huidige koningin. Van oor tot oor toont de glimlach van de dirigent de liefde voor die eenvoudige man.

'Per visibilia ad invisibilia': in vier woorden, verspreid over de houten vloer in de living, staat het motto vereeuwigd dat Philippe Herreweghe koos toen hij op een dag geridderd werd. De zoon van een arts uit Gent die zélf psychiater werd, maar voor de muziek koos en op die manier vandaag bekend is, koos deze woorden van Erasmus voor zijn wapenschild. "'Door het zichtbare naar het onzichtbare', is natuurlijk een metafoor voor kunst en leende ik van Erasmus.

"Dat ik voor muziek koos, was niet zo makkelijk voor mijn ouders, maar mijn vader was tijdens de oorlog weerstander en, net als ik, een belgicist. Alleen al voor hem kon ik dat ridderschap alleen aanvaarden. Al kost het je wel geld. 150.000 frank (3.750 euro, red.) om dat wapenschild te laten ontwerpen en het kon niét gestort worden. (lacht) Het moest dus in het zwart! Ik zat zelf in het buitenland en mijn vader is dat geld aan die hofleverancier in een valiesje waarmee hij tijdens de oorlog stiekem kranten rondbracht, cash naar de Walen gaan brengen. (lacht) Eigenlijk was dat ook Fellini."

Grote droom

Hij werd dus geen psychiater, maar "ik vind wat ik nu doe nuttiger dan wat ik zelf in de psychiatrie had kunnen doen", zegt hij. Al is dit geen brug naar muziek als therapie of medicijn: "Met de Missa Solemnis van Beethoven kun je geen appendicitis of iemand met schizofrenie genezen. Maar ik denk wél dat muziek je leven kan verrijken. Het perspectief wordt dieper. Iemand als Angelo ziet dingen die ik niet zie, maar goeie muziek heeft hij nooit gehoord."

Daarom: "Als dirigent bij deFilharmonie werk ik met een budget van 11 miljoen euro per jaar. In Nederland zijn door de besparingen de helft van de orkesten afgeschaft en klassieke muziek kost de maatschappij zeker meer dan ze opbrengt. De ticketverkoop van deFilharmonie is misschien maar goed voor 15 tot 30 procent van de inkomsten en dat is helemaal anders dan als Johnny Hallyday komt optreden. Wat ik geen probleem vind; Hallyday verdient dat.

"Maar heeft klassieke muziek daarom geen zin? Ik vind van wel. Niet alleen ratio is belangrijk: ook het onderwijs, de Sint-Baafskathedraal en justitie zijn dat. En kunst. Boeken van Shakespeare, Cervantes, Proust en Philip Roth zijn dat. En die kosten niks. Maar aan een partituur van Beethoven heeft bijna niemand iets; die moet uitgevoerd worden. En dat kost geld."

Zijn Accademia delle Crete Senesi, die Herreweghe "mijn zomersnoepje" noemt, is aan de veertiende editie toe. Zonder subsidies, wel met eigen geld en hulp van sponsors, dat zit goed. Maar Herreweghe droomt van nog iets anders in Toscane. Net vanuit dat geloof dat cultuur een belangrijke motor kan zijn. "Ik ben een amateurdenker en tegen het idee dat geld vandaag de ruggengraat van alles is, wil ik jaarlijks een vijftigtal jongeren uit heel Europa een hele week hier uitnodigen. Geen muzikanten, wel jongeren die studeren en die hier iets willen opsteken.

"Ik zou bijvoorbeeld over Das Lied von der Erde van Gustav Mahler praten; ik ben pro-Europees en zou een politicus over die gedachte laten praten; een econoom als Paul De Grauwe dan weer over zijn vakgebied en een schrijver als David Van Reybrouck of Richard Powers over boeken."

Praten dus. Ruiken aan iets nieuws. Overleggen. Bijleren. Discussiëren. "Ik las La civilisation du spectacle van Vargas Llosa en dat was een belangrijke aanzet voor dit idee. Dat nog niet heel erg concreet is, maar waar ik me toch vooral zou richten op jonge intellectuelen die toekomstige beleidsmensen zijn. Voor de Accademia delle Crete Senesi werkt Damien Wigny, een ex-bankier die ondertussen drie boeken van duizend bladzijden over deze streek heeft geschreven. Met wie wil, gaat hij ergens een fresco bekijken en daar praat hij dan een uur over. Het gaat over dat soort voedsel voor de geest."

Kinderloos

We rijden zijn heuvel af, tot bij de buren van Monte Oliveto, waar een oude Italiaanse familie een restaurant draaiend houdt. Het is zo'n klooster waar je De naam van de roos zou kunnen schrijven, met verhalen van monniken die zelfmoord plegen (en dus ijsjes eten in dit restaurant); het is vooral een prachtplek. Ze kennen 'Philippo' goed, hij wordt met 'maestro' aangesproken en glimlacht: "Als je in Italië kunt lezen, noemen ze je al 'dottore'." Hij bestelt pollo en wij bistecca.

Kan hij bij een concert als dat van gisteravond nog altijd tot in het diepste van zijn ziel geraakt worden? "In feite wel", zegt hij. "Als de muziek goed is - en ik probeer te vermijden me bezig te houden met muziek die niet goed is - dan komt de emotie. Dat komt door het fenomeen van snaren. Als je er één raakt, dan trillen ook de andere. Als dirigent zit je wel in een schizofrene situatie. Emotioneel moet je op scherp staan, maar ook rationeel moet je dat. Het is werk en als de muziek triest is, kun je daar niet staan huilen."

Met zijn rug voelt hij het publiek: dat voel je aan het applaus - het waren melomanen gisteravond - zoals je die ook in de grote cultuurhuizen aantreft. "De akoestiek van Sant'Anna in Camprena is fantastisch voor een renaissancemis of voor het Adagio van Bruckner, maar niet ideaal voor muziek van bijvoorbeeld Schütz waarbij je een tekst wilt overbrengen. Maar in dit kerkje kunnen tweehonderd mensen meer dan in dat van Castelmuzio.Tegen 30 euro per ticket, betekent dat 6.000 euro extra inkomsten."

Of hij rituelen heeft, vraag je dan. "Idealiter slaap ik net voor het concert tien minuten in de loge", zegt hij. "Maar verder is studeren het enige ritueel. Vrijdagavond voeren we Das Lied von der Erde van Mahler op, een zeer ingewikkelde partituur; het moeilijkste examen geneeskunde is in vergelijking daarmee een lachertje. Binnenkort voeren we een werk van Luc Brewaeys op en daar gaan honderd uren studie in. Je moet veel zelfdiscipline hebben.

"Maar het orkest verwácht dat ook van je. Ze gaan ervan uit dat jij als dirigent het meest verdient en dat het dus logisch is dat je de partituur het beste kent. Toen ik amper dertig was, leidde ik het Concertgebouworkest. (lacht) Dat voelt toch een beetje aan als mensen rondgidsen in een stad waar ze zelf al hun hele leven wonen."

Dertig is bijzonder jong. Maar als je als vierjarige jongen met het koperen hamertje van het klokje in de huiskamer Bach staat te dirigeren, is dat misschien niet zo gek. Bij de jezuïeten in het Gentse Sint-Barbaracollege ("Vandaag ben ik antiklerikaal, maar toen moesten we elke dag naar de mis en dat spijt me tot vandaag niet") componeerde hij al een eigen opera die Johan heette en de passie voor muziek die pater Jan Boon op die school bijbracht, leidde tot die droom: psychiater worden én Bach dirigeren. "De oude muziek leerde ik later kennen via Gustav Leonhardt en Nikolaus Harnoncourt."

Zijn moeder overleed jong en maakte nog wel het begin van Collegium Vocale mee. Maar niet het succes. Niet wie hij werd. Met Ageet, celliste bij Collegium Vocale, heeft hij geen kinderen. "Het is spijtig. Gelukkig zijn we allebei gezond en leiden we een ongelooflijk gepassioneerd leven. Maar in tegenstelling tot mijn zussen die, al toen ze klein waren, kinderen als een groot doel in hun leven hadden, had ik dat niet. (met een glimlachje) Mij interesseerden toch eerst de vrouwen. Mis ik het? Jawel. Maar ik kom gelukkig veel in contact met jonge mensen."

Overval

Hoe die genen zouden doorgegeven worden, is dus een raadsel. Vanwaar die kwamen, weet hij wel. Fysiek is hij een kopie van zijn vader, het artistieke komt van moeder.

En hoe universeel belangrijk een moeder is, blijkt uit een anekdote. Twintig jaar geleden woonde Philippe Herreweghe in Parijs, vlak bij Beaubourg. Op een nacht, na een feestje, wordt hij door de taxi afgezet en is hij getuige van een ruzie tussen een man en een vrouw. De vrouw rijdt weg, Herreweghe lacht naar de man en mompelt iets van 'les femmes', maar als hij iets later in de hal van zijn appartement staat, staat de man er ook en grijpt Herreweghe naar de keel.

"Het was het begin van een krachtmeting", zegt hij. "Ik wist dat beginnen roepen mijn dood zou betekenen. Misschien dat mijn opleiding als psychiater me hielp. Ik zag dat hij niet zat was en niet gedrogeerd: hij moest dus wel gek zijn. Het enige wat me kon redden, was praten."

Dat deed de dirigent. De man vertelde dat president Chirac hem de opdracht had gegeven Philippe Herreweghe te vermoorden.

"Een schizofreen, dacht ik. Ik ben geen held, maar ik bleef ijzig kalm. Ik was niet bang dat hij me zou doden, wel dat hij me op een of andere manier zou verminken. Waar woon je? In Egypte. Woont je moeder daar nog? En weet je moeder dat je mij gaat doden?"

Misschien was dit wel het ultieme fenomeen van de trillende snaren. Via zijn moeder kalmeerde de gekke man en liet Herreweghe los. Hij begon te praten, hij begon te huilen en droop af. "Helaas heeft hij een straat verder uiteindelijk wel iemand vermoord."

Ook bij een nachtelijke overval, thuis in Brussel, kwamen de dirigent en zijn vrouw twee jaar geleden met de schrik vrij. Urenlang werden ze door twee gewapende mannen in bedwang gehouden. Ze wilden geld en Herreweghe doorzag de geest. "Al ken ik ook de verhalen waarbij dat soort mensen zodanig gaat dreigen dat ze bijvoorbeeld eerst een vinger afhakken. Wat voor ons, muzikanten, een ramp zou zijn. Maar een dode willen ze niet en ik heb een hartaanval geveinsd."

Het hart bleek de redding.

Sclerose in de kerk

Hij vertelt dat gewoon. Tussen pollo en caffè door, zo lijkt het: alsof het geen sporen naliet. Alsof het reizen nadien gewoon hervatte. Tussen dat huis in Brussel en dit huis in Toscane. Afgewisseld met meer dan 250 nachten per jaar op hotel als leider van Collegium Vocale en deFilharmonie. Alsof de muziek misschien voor die verheffing zorgt die het leven draaglijk maakt.

Veel mensen komen dan bij Bach uit en Philippe Herreweghe kent Bach bijzonder goed. Wat is dat toch? "Om te beginnen ga ik ervan uit dat veel mensen zich ertoe aangetrokken voelen, omdat het gewoon mooi is. Zoals alle toeristen in Siena de Piazza del Campo mooi vinden. Wie tijd heeft en van binnen niet helemaal kapot gemaakt is, kan er alleen de schoonheid van inzien.

"Componisten hebben het talent om van klanken architectuur te maken en Bach is zeer complex maar tegelijk zeer simpel. Het is muziek die niet is geïnfecteerd door sentiment, maar ze is wel zeer harmonieus én positief. Bovendien is de liefde voor Bach er echt één van vandaag. We leven in een minder romantische periode en mensen willen daarmee geconfronteerd worden. En de muziek is religieus, waarin wij dan een surrogaat vinden."

Is de religie weg? Dat denkt hij niet. En dat heeft niks te maken met het feit dat hij gisteravond in een kerk dirigeerde voor een publiek dat evenmin bestond uit grote gelovigen. "De mens is een religieus wezen, alleen is de vorm een modaliteit en is de kerk één van die modaliteiten. En die is onderhevig aan sclerose.

"Maar de hang naar schoonheid en mystiek en wat men als religieus zou kunnen bestempelen, is onafscheidelijk van de menselijke essentie. Alleen is religie weggedrukt door een vulgariteit die ons tijdsgewricht zal kenmerken. De Berlusconiteit van onze wereld zal met afstand spectaculair lijken.

"Als ik naar beelden van Tomorrowland kijk, dan zie ik daarin iets dat tribaal en religieus is. Ik kan me niet voorstellen dat die jongeren thuis alleen in hun kamer naar die muziek luisteren en daar zo op gaan dansen. Maar zodra ze zich verbonden voelen in een geheel, vergeten ze de ratio.

"Ik kan ook niet uitleggen waarom tweeduizend mensen in het Concertgebouw in Amsterdam naar muziek van Bruckner gaan luisteren, maar het gebeurt wel. Zoals met Tomorrowland. Of zoals mensen op het voetbal verbinding voelen. De kerk heeft gepoogd dat te bundelen, net zoals het communisme dat probeerde. Alleen wat men ervan gemaakt heeft, is negatief."

Heer, bekeer mij nog niet

Twaalf jaar vocht hij naar eigen zeggen om van de Italiaanse administratie de toelating te krijgen hier een zwembad aan te leggen en nu het er ligt en hij 68 is, wil hij er elke dag van profiteren. Dus wil de dirigent na nog wat studeren een uurtje zwemmen in zijn bad van 14 meter. Honderd lengtes is het dagelijkse doel. Maar, zoals al geschreven, is ook zwemmen niet het levensdoel.

"Dirigent zijn, is een prachtig beroep", zegt hij. "Deze week wordt een van de concerten opgenomen voor een cd. Ik denk dat ik er inmiddels 150 heb opgenomen. Jaren geleden verkocht ik na Pavarotti de meeste platen. Ooit ging dat tot 200.000. Nu mag je al blij zijn als het er 10.000 zijn. Maar ik droom bijvoorbeeld nog van televisie, als interviewer. Lange gesprekken met mensen als Reinbert de Leeuw, Pierre Boulez of Bernard Foccroulle.

"Over het concert van gisteravond was ik niet 100 procent tevreden", besluit hij. "En soms denk ik: als het niet meer vooruitgaat, kan ik misschien beter stoppen. Voor het geld doe ik het niet, daar heb ik nog nooit iets voor gedaan. Maar tegelijk... Ik citeer in het programmaboekje niet voor niets Ignatius van Loyola: 'Heer, bekeer mij, maar nu nog niet.'"


Volgende zaterdag: VRT-wielercommentator Michel Wuyts in Pelago (Toscane)

Vrijdagavond al te lezen op DM+, de digitale vip-omgeving voor abonnees

Lees alle vorige afleveringen op demorgen.be/derondevanitalie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234