Maandag 17/06/2019

Notre-Dame

‘Als je erop speelt, zingen de stenen’: de musici van de Notre-Dame zijn verheugd dat het orgel gespaard bleef

Organist Olivier Latry. Beeld BELGAIMAGE

Het orgelbalkon in de Notre-Dame overleefde de brand. Toen organist Olivier Latry dat vernam stuurde hij een bericht naar vrienden en steunbetuigers. ‘Het zit helemaal onder het stof, maar zal ons blijven ontroeren.’ Hij en zijn collega-musici waren verkocht vanaf de eerste noot die ze op het instrument speelden.

Op de avond van 15 april, arriveerde Olivier Latry, één van ’s werelds grootste organisten en één van de drie organisten van de Notre-Dame, in zijn hotel in Wenen voor een gepland concert. “Ik had nauwelijks mijn koffers neergezet en kreeg een sms-bericht”, zei hij in een telefonisch interview. “Het kwam van een vriend en het las: ‘De Notre-Dame staat in brand!’ met een foto van het brandende dak erbij. Ik kon het natuurlijk niet geloven, maar dan volgde een tweede foto. Het was net een akelige droom”, mompelde hij.

Een dag eerder, op Palmzondag, had Olivier Latry op het grote orgel van de kathedraal gespeeld. Het was een prachtige mis geworden, vooral toen, traditiegetrouw, een priester met zijn processiekruis op de kathedraalpoort klopte en vroeg om binnengelaten te worden. Toen de kathedraaldeur openging, zette hij alle registers van het orgel open en liet de muzikale klankkleuren in het gotische gebouw weergalmen. “Het was alsof Christus zelf de kathedraal binnenstapte”, herinnerde hij zich. “Het was zo’n overweldigend gevoel. Ik wist toen niet dat ik het voor de laatste keer zou beleven.” 

Maar het verhaal dat Olivier Latry daags na de brand deed, bleek voorbarig. Dinsdag hoorde hij dat het orgel gered was, ook al zat het helemaal onder het stof. Het kan wel dat het niet meer helemaal klinkt zoals voorheen, maar dat zal afhangen van hoe de kathedraal wordt heropgebouwd.

‘Machteloos’

Renée Louprette, een organiste van de Rutgers University in New Jersey die in december speelde in de Notre-Dame, legt in een telefonisch interview uit hoe de akoestiek van het gebouw van vitaal belang is voor de zo fel bewonderde klank van het orgel. “Ik hoop dat de klank even indrukwekkend blijft na de heropbouw, maar hij zal anders zijn”, zegt ze. 

Na de brand die de Notre-Dame vorige week verwoestte, brachten politici, religieuze leiders en architecten hulde aan het monumentale gebouw en probeerden uit te leggen hoe belangrijk het was voor Frankrijk, Europa en de wereld. Maar de verwoesting kwam nog heftiger aan bij de mensen die in de kathedraal werken, niet in het minst de drie organisten – de reeds vermelde Olivier Latry (57), Vincent Dubois (38) en Philippe Lefebvre (70). Alle drie verbleven ze buiten Parijs toen de brand uitbrak. Ze zagen de kathedraal branden op televisie en vroegen zich af hoe hun instrument eraan toe zou zijn. “Ik kon alleen maar toekijken”, zegt Vincent Dubois aan de telefoon. “Ik kon het niet geloven. Ik kon niets doen. Je voelt je machteloos.”

Het grote orgel van de Notre-Dame is gespaard gebleven. Beeld Wikimedia

Het grote orgel was een van de belangrijkste kunstobjecten van de Notre-Dame met zijn vijf klavieren en bijna 8.000 orgelpijpen. Oorspronkelijk dateert het uit de vijftiende eeuw, maar het huidige orgel is grotendeels gebouwd in 1868 en werd verschillende keren verbeterd en uitgebreid. Het was “het meest luxueuze voorbeeld van de Franse bijdrage aan de wereld van het orgel”, schreef John Rockwell in 1992 in The New York Times, toen een vele miljoenen dollar kostende restauratie van het instrument na dertig maanden was voltooid.

Getuige van geschiedenis

Het grote orgel was, net als de Notre-Dame zelf, de getuige van een aantal ingrijpende gebeurtenissen in de geschiedenis van Frankrijk. Tijdens de Franse Revolutie werden tal van orgels in het land verwoest door de revolutionairen die de orgelpijpen smolten en er kogels van maakten. Maar het orgel van de Notre-Dame overleefde de revolutie. Alleen wat decoratieve elementen werden ontvreemd. Volgens Vincent Dubois was dat te danken aan de organist die vaak de Marseillaise speelde voor de revolutionairen.

Louis Vierne was 37 jaar lang de organist van de kathedraal en was een bekend componist. Bijna blind geworden stierf hij in 1937 midden in een recital. Het grote orgel overleefde ook de Tweede Wereldoorlog en het was te horen in tal van historische missen, zoals die van november 2015 toen Olivier Latry een sobere maar krachtige versie van de Marseillaise improviseerde ter nagedachtenis van de slachtoffers van de terreur in Parijs. Latry zegt dat hij niet objectief kan oordelen of het grote orgel het beste in de wereld is. “Maar voor mij is het vast en zeker het meest transcendente”, zegt hij. “Het is onovertroffen.”

“Als je op het orgel speelt, zingen de stenen”, zegt Philippe Lefebvre aan de telefoon. Hij beschrijft hoe hij het orgel voor het eerst hoorde op zijn veertiende toen hij tijdens een vakantie met zijn ouders in Parijs een bezoek bracht aan de kathedraal. Een organist was er aan het spelen. “Ik was niet religieus, maar het was het mooiste geluid dat ik ooit in mijn leven had gehoord”, vertelt hij.

Mirakel

Een van de redenen waarom het orgel zo indrukwekkend is, is dat het herhaaldelijk werd gerestaureerd, beweert Vincent Dubois. Elke grote Franse orgelbouwer heeft eraan gewerkt en het gemoderniseerd met de beste technologie, elektronica inbegrepen, legt hij uit. “De synthese van al dat werk is gewoonweg een mirakel”, besluit hij. Hij beschrijft hoe hij zich elke detail herinnert van de eerste keer dat hij het orgel bespeelde toen hij 16 jaar was. Hij droeg een groene broek in velours en een blauwe trui met een V-hals. “Ik had niet gegeten, omdat ik zenuwachtig was”, vertelt hij. “En ik at ook enkele dagen daarna niet, overvallen door de indrukwekkende shock die het orgel mij had bezorgd”, gaat hij verder. “Van zodra je het bespeelt, wordt het deel van je lichaam, van je geest en je ziel. Diezelfde sensatie voel ik vandaag nog steeds.”

Het orgelbalkon in de Notre-Dame bevindt zich 84 trappen boven de hoofdingang van de kathedraal. Het overleefde de brand en de schade was gering omdat het aan de voorzijde van de kathedraal door een stenen dak wordt overdekt en niet zoals het grootste deel van het gebouw door een 800 jaar oud houten dak. En het dak boven het orgel is gewelfd, zodat het water uit de brandweerslangen ervan stroomde en het orgel beschermde.

Toen hij vernam dat het orgel waarschijnlijk gespaard bleef, stuurde Olivier Latry vorige week een bericht naar vrienden en steunbetuigers (de initiële inschatting werd dinsdag bevestigd nadat technici en restaurateurs ter plaatse de schade waren komen vaststellen). “Het zit helemaal onder het stof, maar zal ons blijven ontroeren van zodra de restauratie voltooid is”, schreef hij. “Wanneer? Dat weet niemand”. Dan citeerde hij een passage uit de bijbel waarin Jezus zei dat hij in drie dagen een nieuwe tempel zou bouwen op de plaats waar de oude met de grond gelijk was gemaakt. “Voor de Notre-Dame zal het vast meer tijd vergen, maar ik heb vertrouwen en hoop”, besloot hij.

Philippe Lefebvre zei dat hij zich na de brand verloren voelde omdat hij geen flauw benul had hoelang het zou duren voor hij het grote orgel opnieuw zou kunnen bespelen. “Wat ik nu ga doen, weet ik niet”, zei hij. “Ik ga elders concerten spelen, veronderstel ik, maar dat is zo anders als in de Notre-Dame.”

Maar woensdag, toen hij had vernomen dat het instrument het had overleefd, klonk hij bijna extatisch. “Het orgel moet alleen gereinigd en gestemd worden”, zei hij. “Binnen misschien drie of vier jaar kunnen we de kerk heropenen en opnieuw spelen”. Technici zouden er weldra weer op spelen, van zodra er weer elektriciteit in de kerk was, zei hij. “Het is een mirakel, ongelooflijk”, vervolgde hij, toen we hem vroegen in één woord te beschrijven hoe hij zich voelde. En zijn lach was een en al vreugde.

© The New York Times

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden