Maandag 14/10/2019

'Als je Afghanistan niet aankunt, moet je hier niet aan beginnen'

Zonder hoofddoek of boerka en zonder blad voor de mond pleit de Amerikaanse advocate en gewezen beauty queen Kimberley Motley (39) al jaren in Afghanistan voor de rechten van kindbruidjes en verkrachte meisjes. Ze gaat daarbij in de clinch met dorpsoudsten en taliban-aanhangers. 'Ik heb geen beveiliging nodig, mijn hersenen zijn voldoende.'

Eetstokjes en rietjes als laatste restanten van de afhaalchinees, een aangebroken pak ontbijtgranen, lege plastic zakken, half geopende reistassen. Het is de chaotische woonkamer van een familie die net weer thuis is van weken weggeweest. De rolluiken zijn nog allemaal naar beneden, de jongste dochter ligt lui voor de tv haar jetlag te verteren.

Kimberley Motley komt de badkamer uit, loopt de trap af, de haren nog nat, in beige short en een rugbloot topje. "Want a drink?", vraagt ze, en ze schenkt ons een roze, mierzoete limonade uit. Het is het enige wat ze in huis heeft. Echtgenoot Claude en de twee andere kinderen lopen nog wat onwenning rond.

Buiten ligt de achtertuin, met lieflijk beekje, er vredig bij in de zon. In deze buitenwijk van het stadje Charlotte, in North Carolina, waar het leven voortkabbelt tussen villa's, groene tuinen en sappige barbecues, doet niets aan het stoffige en rumoerige Kaboel denken. Het gevaarlijke Kaboel, waar zelfmoordaanslagen en raketaanvallen de aan de orde van de dag zijn.

Bijna in een aanslag

In maart nog bleef Motley bijna zelf in zo'n aanslag. Toen het Serena-hotel in Kaboel werd aangevallen, zat zij daar, binnen. Ze sloot zich op in een kamer en probeerde kalm te blijven tot het schieten beneden ophield. Later zag ze vier lijken en een bloedspoor in het restaurant van het hotel. Daarna was het snel weer business as usual, zegt ze.

Ze kamt met haar vingers door haar natte haar en zegt nonchalant: "It's part of the job. Als je Afghanistan niet aankunt, dan moet je er maar weggaan, of er niet aan beginnen."

Maar toen, eind juni, draaiden de rollen plots om: niet zij werd een slachtoffer, maar haar echtgenoot in de VS. In Milwaukee, in de Mid-west, waar de Motleys opgroeiden, werd Claude Motley overvallen toen hij naar een schoolreünie wilde gaan. De 15-jarige dader kon ontkomen maar werd onlangs zelf neergeschoten.

Claude Motley kreeg een kogel door zijn kaak. Het litteken en de zwelling zijn nog pijnlijk zichtbaar. Hij had geluk, zegt hij. "A whole lot of luck." Zijn dochter belde in paniek naar haar moeder. Kimberley Motley: "Ik dacht: hoe ironisch, ik zit in Kaboel en hij wordt neergeschoten. Ik wist niet hoe snel ik moest terugkeren."

Sindsdien heeft ze de verdediging van haar man opgenomen en reisde de familie rond: van Milwaukee, waar een rechtszaak loopt tegen de belager, naar Los Angeles en dan, sinds gisterenavond, thuis in Charlotte.

Binnenkort vertrekt ze weer naar Afghanistan, waar het werk zich opstapelt. Enkele commerciële zaken - ze is ook advocaat voor een aantal buitenlandse ambassades en bedrijven - maar vooral dossiers rond mensenrechten en, specifiek, rechten van vrouwen. Zaken rond vrouwenmishandeling, kindbruidjes, verkrachting. Vrouwen die met zuur werden bewerkt, meisjes die het ouderlijk huis ontvluchtten en daarna in de gevangenis belandden.

Nog nooit verloren

Wie als vrouw voor een Afghaanse rechter moet verschijnen, kan maar beter een advocaat hebben als Kimberley Motley. Nuchter is ze, en zakelijk. "Ik heb nog nooit een zaak verloren", zegt ze droog, zonder valse bescheidenheid. Begrip en respect zijn er wel, maar de overgevoeligheid voor religieuze voorschriften en culturele bepalingen ontbreekt.

Zo onzichtbaar als haar sekse is - of zich maakt - in Afghanistan, zo aanwezig is zij. Ze weigert steevast een hoofddoek te dragen, laat staan dat ze zich ooit in een boerka zou hijsen.

"I don't do that", zegt ze. "Ik doe nooit een hoofddoek om. Dat voelt niet goed. Afghanistan is een erg door mannen gedomineerde omgeving. Ik ben bijna verplicht mij mannelijk op te stellen. Mijn cliënten hebben een goede, sterke advocaat nodig. Met een hoofddoek om zou ik me een ondergeschikte voelen, en dan kan ik mijn cliënt niet verdedigen. Ik bedek mijn hoofd ook niet als ik met dorpsoudsten ga praten of als ik naar afgelegen gebieden reis."

Op het platteland zit ze soms op onbekend terrein, onbeveiligd en zonder hoofddoek, haar lange, donkere haar vastgebonden, voor een halve kring religieuze leiders en wijzen. Het zou een scène uit een film kunnen zijn, maar exact op die manier won ze de zaak-Naghma. Dat dossier, van een zesjarig meisje dat moest worden verkocht aan een oudere man om een schuld in te lossen, wekte in de hele wereld verontwaardiging.

Motley zegt dat Naghma's familie geen blaam treft: "Taj Mohammed wilde zijn dochter helemaal niet verkopen, maar hij had een schuld van 2.500 dollar bij een andere man en die eiste plots al het geld terug. De vader had geen huis, negen kinderen, van wie er een pas gestorven was, en een zwaar zieke vrouw. Deze man was de wanhoop nabij en wendde zich tot een jirga (een vergadering van stamoudsten, AE). Die besliste dat hij dan maar zijn dochter als huwelijkspartner moest geven aan de 20-jarige zoon van de schuldeiser."

Via een mensenrechtenorganisatie werd Kimberley Motley ingeschakeld. Die bracht de zaak in de media en kreeg onmiddellijk mensen aan de lijn die de schuldeiser wilden betalen. Motley: "Maar zo simpel was het niet. Zulke problemen kun je niet zomaar wegwissen met geld, zo werkt het niet in Afghanistan. Ik moest de religieuze leiders overtuigen dat een tweede jirga nodig was, als een soort beroepsprocedure."

Niet alleen dat: iedereen moest ook aanvaarden dat de Amerikaanse Kimberley Motley de rechter zou zijn van dat proces én daarna moesten ze haar beslissing ook respecteren. Het lukte: er werd een tweede jirga gehouden, de schuld werd afbetaald door een weldoener en Naghma mocht bij haar vader blijven.

Hoe doet ze dat, conservatieve Afghaanse mannen naar een vrouw doen luisteren? Mannen van wie, in de zaak-Naghma, het merendeel ook nog eens pro-taliban was? Hen doen gehoorzamen aan een Amerikaanse vrouw zonder hoofddoek? Kimberley Motley haalt haar schouders op. "Het maakt deel uit van advocaat zijn, mensen overtuigen. Ik heb een sterke persoonlijkheid, ben rechtuit.

Frustratie en onbegrip

"Dat ze hun culturele gewoonten hebben, oké, maar daar besteed ik niet te veel aandacht aan. Ik begrijp niet hoe mensen kunnen beslissen om een meisje van zes te verkopen, maar ik sta mezelf niet toe boos te worden. I cannot work on angry. Ik denk alleen aan wat ik wil bereiken en hoe ik mijn boodschap op de beste manier verkocht krijgt."

Toch is het niet altijd zo gemakkelijk, zo koelbloedig blijven. Er zijn zaken waarbij frustratie en onbegrip de bovenhand dreigen te halen. Zaken zoals die van Gulnaz. Het negentienjarige meisje werd in 2009 verkracht door een veertigjarige oom, diende een klacht in en belandde zelf in de cel voor overspel wegens seks buiten het huwelijk. In eerste aanleg kreeg ze acht jaar, in beroep kwam daar nog eens twee jaar bij. In de cel beviel ze, eenzaam en verstoten door haar familie, van haar kind.

Motley: "Ik verdedigde haar zaak voor het hooggerechtshof, waar haar straf verminderd werd tot drie jaar." Niet tevreden met dat resultaat trok Motley, met een dikke petitie waarin om amnestie werd gevraagd, naar president Hamid Karzai. CNN, The New York Times en de BBC hadden intussen over Gulnaz bericht. "Karzai stemde in, het was ongelooflijk. Het was de eerste keer dat er een amnestie werd gegeven aan een vrouw omwille van een zedenmisdrijf."

Eind goed, al goed? Niet meteen. "Gulnaz is uiteindelijk toch getrouwd met de oom die haar verkrachtte." Motley trekt een gezicht, schudt dan het hoofd. "Yep, dat hebben we te danken aan het Afghaanse ministerie van Vrouwenzaken. Zij hebben ontmoetingen tussen de twee georganiseerd, haar onder druk gezet. (zucht) Soms zijn vrouwen in Afghanistan nog conservatiever dan mannen."

Motley aarzelt even, zegt dan: "Ik heb Gulnaz en haar man nog enkele keren bezocht. Ze wonen in een fatsoenlijk huis, dat moet ik toegeven Ze zijn getrouwd nadat de oom, die 3,5 jaar cel had gekregen, was vrijgelaten. Zij heeft hem vergeven. Ze hebben meerdere kinderen samen. Tja, wie ben ik dan om kritiek te leveren? Natuurlijk wilde ik niet dat Gulnaz met die gast trouwde. Maar het is niet aan mij om haar leven te dicteren. En hoeveel keuze heeft ze uiteindelijk gehad? In Afghanistan is het heel zwaar om een alleenstaande moeder te zijn. Financieel en sociaal."

In Afghanistan wonen duizenden vrouwen als Gulnaz en Naghma, de grootste slachtoffers van meer dan dertig jaar oorlog, een vrouwvijandig talibantijdperk en een extreem conservatieve maatschappij. Wanneer eind dit jaar de internationale troepenmacht zich terugtrekt uit Afghanistan, is de algemene vrees dat dat zijn weerslag zal hebben op de vrouwen. Aangenomen wordt dat de taliban op de een of andere manier, al dan niet als lid van het wettige bestuur, zijn invloed in het land opnieuw zal uitbreiden.

"Dat is de vraag van een miljoen, hé: wat gebeurt er als de troepen weggaan? Zullen de vrouwen, die veel steun krijgen van de internationale gemeenschap, dan sterk genoeg zijn om het op eigen houtje te redden? Ik vrees van niet. Wat er dan wel gaat gebeuren? Ik zie het somber in, maar durf niets te voorspellen."

Ruig

Afghanistan heeft zich maar langzaam in haar hoofd genesteld. Toen Kimberley Motley er in 2008 aankwam, was dat niet alleen haar eerste buitenlandse reis, maar kende ze ook zo goed als niets van het Afghaanse rechtssysteem en het islamitische recht, de sharia. Motley was er in het kader van een Amerikaans justitieproject om Afghaanse advocaten te trainen. Een jaar zou ze blijven, dan terugkeren naar de VS.

Toen het contract na een jaar afliep, bleef ze. Eerst om buitenlanders te verdedigen, later ook Afghanen. Steeds meer van haar zaken draaien nu rond mensenrechten. "Toen ik Afghaanse gevangenen bezocht, merkte ik vaak dat ze gefolterd waren, dat ze geen advocaat hadden, soms zelfs niet eens wisten wanneer hun proces was geweest en veroordeeld werden zonder dat zij het wisten."

Dat soort zaken doet ze pro bono; het geld haalt ze uit het verdedigen van buitenlandse bedrijven in Afghanistan. Kimberley Motley is de enige buitenlander die voor Afghaanse rechtbanken pleit. Velen hebben het geprobeerd, geen van hen is gebleven. "Een week is het langst", glimlacht ze. "Het is geen evidente omgeving. Ik woon en werk in Kaboel zelf, dus niet op een beveiligde site. Ik woon alleen, overdag zijn er enkele tolken aanwezig. Ik rijd met de auto, heb ook een motor. Ik heb geen beveiliging nodig, alleen mijn hersenen."

Haar hersenen en een ferme portie streetwise gedrag. Dat kreeg ze met de paplepel binnengegoten in Milwaukee, Wisconsin, tijdens een jeugd met liefhebbende ouders, maar in een ruige buurt. "Gangs, drugs, guns: de misdaad was overal. We waren het enige gezin van de buurt met twee ouders in huis. Mijn vader en moeder investeerden in ons, ze vonden onderwijs erg belangrijk. Alle kinderen werkten al heel vlug na school. Ik deelde op mijn tiende al kranten rond. Het geld verdween in de onderwijspot: daarvan betaalden mijn ouders privéleraren en extra lessen."

Mrs Wisconsin

Het is ook in Milwaukee waar de fundamenten van haar nuchtere, empatische persoonlijkheid werden gelegd. "Als je in zo'n buurt opgroeit, zie je hoe slecht mensen vaak worden behandeld door de overheid. It pisses you off. Politie die zomaar huizen binnendringt, op zoek naar drugs. Buren die om de haverklap in de gevangenis belanden. Wapens, geweld.

"Al heel vroeg wist ik dat ik niet in Milwaukee zou blijven. Ik ben er de afgelopen zes jaar maar twee keer geweest. Milwaukee staat in de top tien van meest onleefbare steden in de VS en is een van de meest 'gesegregeerde' plaatsen van het land. Het is de slechtst mogelijke stad om als zwart kind onderwijs te volgen. Verwondert het je dat we er niet zijn gebleven?"

Toch hielden de Motleys, die drie kinderen hebben, het er vol tot in 2009. Kimberley Motley maakte er haar studie rechten af, begon te werken als advocaat en rijfde spelenderwijs ook nog eens het kroontje van Mrs Wisconsin binnen. Voor ze het besefte stond ze op het podium van de Mrs America-verkiezing van 2004.

Motley lacht als ze erover vertelt. "Mrs America is de schoonheidswedstrijd voor getrouwde vrouwen. Mijn beste vriendin had mij uitgedaagd om aan Mrs Wisconsin mee te doen. Ik vond het allemaal heel grappig. Het grappigst van al was dat ik won. Ik wist niets van Miss-wedstrijden, nog steeds niet trouwens. Maar het was wel leuk. Alleen had ik niet verwacht dat ik in plots in badpak in een landelijke wedstrijd zou meelopen."

Voor de verkiezing van Mrs America kwam Motley in Palm Springs terecht, samen met tientallen andere volwassen vrouwen. "Die waren zo druk bezig met schoonheidswedstrijden dat het bijna hilarisch werd. Vrouwen van het type: 'Oh, I was Little Miss Cutie Pie in 1998. And you?' Die hadden coaches en gebruikten plakband om hun borsten omhoog te houden. Trucs waar ik niets van kende. Ik heb mij geamuseerd, maar meer ook niet."

Ze grijnst: "Zoiets een keer meemaken was voldoende."

Er zijn intussen boodschappen gedaan in huize Motley in Charlotte, North Carolina. Vlees, vis, maïs, wijn. Het is zondag en hier, aan de rand van de Bible Belt betekent dat niet alleen kerkdag maar ook barbecuedag. Naar de kerk gaan lijkt niet echt iets voor de Motleys - al zegt Kimberley Motley dat ze niet over religie wil spreken.

Barbecuen is wel hun ding. Spareribs worden gemarineerd, hamburgers gekneed en steaks mals geklopt. De kinderen helpen mee. Deiva, de oudste, maakt een chocomousse. Seoul is de kok des huizes en vreest, bij het kloppen op de biefstukken, dat er te weinig vlees zal zijn. Cherish, de jongste, komt af en toe een aardbei of een stuk meloen pikken.

Dit moet Kimberley Motley negen maanden per jaar missen. "Gelukkig is Claude een geweldige man: hij doet niet alleen de financiën van ons advocatenkantoor, hij moet binnenkort ook zijn examen voor de balie doen en is dan zelf advocaat. Intussen neemt hij ook volledig de zorg over de kinderen op zich."

Toch blijft het, na al die jaren, moeilijk. Natuurlijk trekt ze de vergelijking met haar dochters als ze weer eens een meisje als Naghma moet verdedigen. En natuurlijk krimpt haar hart als ze jeugdgevangenissen bezoekt en aan haar eigen zoon denkt. "Maar ik kan mijn werk daar niet door laten bepalen. Dus leg ik die gevoelens het zwijgen op. Mijn cliënten hebben er niets aan."

---

KORT

Als ze het uitgestippelde pad had gevolgd , dan stond Kimberley Motley (39) nu te pleiten voor een of andere Amerikaanse rechtbank. Ongevaarlijke rechtszaken, waarmee ze smakken geld had kunnen verdienen. Of had ze misschien haar deelname aan de Mrs America-verkiezing verzilverd en was ze tv-presentatrice geworden. Maar ze koos voor Afghanistan, land met een gevaarlijke combinatie van oorlog en heropbouw. Daar verdedigt Motley dan ook nog eens vrouwen, in Afghanistan haast rechteloze wezens die gebukt gaan onder het conservatisme en het talibanverleden.Kimberley Motley is na zes jaar nog altijd de enige buitenlandse die pleit voor Afghaanse rechtbanken.

BIO

39 jaar

geboren en opgegroeid in Milwaukee, Wisconsin

vader Afro-Amerikaans, moeder Noord-Koreaans

studeerde rechten

2003 advocate aan de balie van Milwaukee

2004 winnares Mrs Wisconsin-verkiezing, deelname Mrs America

2008 begin van carrière in Kaboel

concentreert zich op zaken rond mensenrechtenschendingen en vrouwenrechten

zegt dat ze tot nu toe nog nooit een zaak heeft verloren

woont alleen, zonder bewakers, in Kaboel en trekt ook zonder beveiliging naar alle uithoeken van het land

getrouwd en moeder van drie kinderen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234