Zondag 26/01/2020

'Als ik niet creëer, ga ik ten onder'

Over vrouwelijke kunstenaars zegt men al snel dat ze hysterisch zijn. Zotte dozen. Waarom worden ze zo negatief benoemd? Zijn ze gevaarlijk omdat ze hun demonen loslaten op de wereld? Is een vrouw zot omdat ze creatief is, of creatief omdat ze afwijkt van de norm?

De Britse kunstenares Tracey Emin (1963) werd op haar dertiende verkracht. Die ervaring werd een van de rode draden door haar werk. Van Emin wordt gezegd dat ze een borderlinestoornis heeft.

Over de genialiteit van het werk van de Britse schrijfster Virginia Woolf (1882-1941) twijfelt niemand. Maar de schrijfster leed wel aan een bipolaire stoornis, en ze pleegde zelfmoord toen ze voelde dat er zich opnieuw een fase van wanen en stemmen horen aandiende.

Dezelfde stoornis dreef ook de jongere gevierde dichteres Sylvia Plath (1932-1963) uiteindelijk de dood in. De Italiaans-Amerikaanse Vanessa Beecroft (1969) worstelt al sinds haar twaalfde met eetstoornissen en depressie. Dat vertaalt zich in haar performances, en in het Book of Food, waarin ze tien jaar lang een dagboek bijhield van wat ze at, wanneer ze het at en hoe ze zich daarbij voelde.

Na het overlijden van de Frans-Amerikaanse kunstenares Louise Bourgeois (1911 - 2010), vond men haar verslagen van meer dan dertig jaar psychoanalyse. Het Londense Freud Museum wijdde er begin dit jaar nog een tentoonstelling aan. Daarin werd onderzocht wat de relatie is tussen kunst en het leven, net zoals de therapeutische aard van kunst an sich.

Gek, slecht en droevig. Een geschiedenis van vrouwen en psychiatrie is een van de recentere boeken van Lisa Appignanesi, schrijfster en directeur van het museum, en de inspiratie achter de tentoonstelling Nerveuze vrouwen die nu in het Gentse Museum Dr. Guislain loopt. Daarin neemt men het thema vrouwen en psychiatrie onder de historische loep. Er wordt ook werk getoond van een aantal bovengenoemde toonaangevende hedendaagse kunstenaressen. Wat dan weer de vraag doet rijzen over hoe vrouwen hun 'afwijkende zijn' in hun kunst verwerken.

Tracey Emin maakte, net als de Franse kunstenares Sophie Calle trouwens, naam door haar privéleven te gebruiken als bron van haar werk. Alle promiscuïteit, alle venerische ziektes, alle drankexploten worden door 'Mad Tracey from Margate' tot kunst verheven (haar andere zelfverzonnen bijnaam is gekke, anorectische, alcoholische, kinderloze mooie vrouw). Dat haar werk enorm confronterend is, behoeft weinig uitleg. Is het dan vreemd dat men eigenschappen als hysterisch en exhibitionistisch op haar kleeft? We vragen het aan Gerda Dendooven, kunstenares, illustrator, auteur en al jaren gefascineerd bezig met het thema.

Gerda Dendooven: "Er worden zo veel vrouwen verkracht, maar niet iedereen wordt Tracey Emin. Sommige belanden levenslang in de psychiatrie, anderen gaan iets anders doen. Niet iedereen voelt de behoefte om wat er vanbinnen leeft te communiceren. Die drang, daar draait het om. Die is inherent aanwezig in een kunstenaar. Was er op Emins dertiende niets gebeurd, dan had ze misschien een ander verhaal verteld. Maar vertellen zou ze, daar ben ik zeker van."

Dat kunstenaars een gek brein hebben, daar is Dendooven al jaren van overtuigd: "Je kent de boutade: je moet zot zijn om voor een artiestenleven te kiezen. Neurologen hebben dat intussen ook vastgesteld. De hersengebieden die actief worden bij mensen die creatief bezig zijn lopen parallel met die van mensen met neurologische problemen zoals bipolariteit, psychose of schizofrenie. Met dat verschil dat iemand die creatief is, en verder neurologisch niet belast, die gebieden kan controleren."

Artiesten hebben dus letterlijk vreemde hersenkronkels?

"Je moet inderdaad een rare kronkel in het hoofd hebben om de behoefte te voelen om iets te maken. Veel plezier beleef je er namelijk niet aan. Je hebt er meer existentiële last mee dan als je de strijk doet. Je graaft voortdurend in je ziel, je moet je tekorten onder ogen durven zien, je kunt niet altijd vertellen wat er in je hoofd zit en probeert het dan toch maar. Wie erg bezig is met een creatieve job heeft vaak neurotische of autistische trekken. Dat maniakale, ook dat is typisch. Je moet dus inderdaad een beetje zot zijn om dat allemaal te doen, om die risico's te nemen. Nu, niet iedereen met een neurologische toestand wordt kunstenaar. De een begint te schrijven of pleegt zelfmoord, de ander stort zich op extreme sporten als bergbeklimmen of verliest zich in poetsen."

Voel jij je een beetje gek?

"Nee. Voor mezelf ben ik normaal, maar ik weet wel dat anderen me soms raar vinden omdat ik me bijvoorbeeld niet kan aanpassen aan opgelegde structuren. Ik ga er ook van uit dat evenwichtige mensen die drang tot creëren en die moodswings niet voelen. Alleen zul je het aan mij minder merken, omdat mijn creativiteit zich voor een groot deel vanbinnen afspeelt. Wie op scène staat als acteur of muzikant moet zich voor de leeuwen willen gooien. Die gekheid valt meer op. Je moet er een beetje exhibitionistisch en narcistisch voor zijn. Jezelf graag zien, en toch ook weer niet."

Vandaag is een uitdrukking als 'een vrouw met een hoek af' in bepaalde kringen eerder een compliment dan een verwijt.

"Twintig jaar geleden werd er nog anders gereageerd op vrouwen die zich afwijkend gedroegen, dat klopt. Dan was je 'iemand met een handleiding'. Vandaag mag je al een beetje anders zijn. Maar niet te veel. Een klein voorspelbaar hoekje, dat mag eraf. Maar als je daarbuiten kleurt, dan ben je een diva, of hysterisch. Opmerkelijk is dat men dat eigenlijk nooit over mannelijke kunstenaars zegt, terwijl die vanuit hetzelfde afwijkende brein vertrekken. Tenzij homo's dan, die worden ook wel eens diva genoemd."

Waarom worden vrouwelijke kunstenaars als hysterische, zonderlinge vrouwen gezien?

"Omdat ze niet voldoen aan het verwachtingspatroon dat de maatschappij van hen heeft. Ze lopen buiten de betreden paden.

Een vrouw die uit de pas loopt, is gevaarlijk. Ze leeft niet alleen in een onveilige zone, maar is zelf ook onveilig voor de samenleving omdat ze een destabiliserend effect heeft. "

Dat geldt toch ook voor mannelijke kunstenaars. Is er een verschil?

Gerda: "Voor mij is er geen verschil tussen Wim Delvoye of Cindy Sherman. Ze doen hetzelfde. Ze staan buiten de norm. Maar van een vrouw zal men wel sneller zeggen dat ze hysterisch is. Waar ik het ook van krijg, is de term 'vrouwelijke kunst'. Ik vind het niet meteen een compliment. Dat heeft iets denigrerends. Je hoort toch ook nooit iemand zeggen dat iets 'mannelijke' kunst is?"

Misschien ervaren mensen verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke kunst omdat er toch verschillen zijn?

"(denkt na) Kunst heeft heel lang een functie gehad. Mannen maakten kunst om te overleven en kregen er bovendien aanzien door. Vrouwen maakten dingen om hun kroost te doen overleven: naaien, koken, enz. Vrouwen koken nog steeds bijna elke dag om hun gezin te voeden, als mannen koken willen ze vaak scoren. Chef-koks zijn meestal mannen. Waarom? Het gaat hen niet om het voeden van de medemens, maar om het koken op zich en om zichzelf te bewijzen. De functionaliteit van 'kunst' is bij veel mannen veranderd in bewijsdrang, daarom kunnen ze er abstractie van maken.

"Als vrouwen iets maken is het nog steeds meer vanuit een functie, de noodzaak om hun persoonlijk verhaal te doen. De drang om te roepen: 'Dit voel ik!'. Mannen gaan cerebraler te werk, vrouwen meer vanuit de buik. Dat maakt het ook exhibitionistisch, directer en confronterend. Daarom haken sommige mensen af van die vrouwelijke kunst."

Is dat de reden waarom er in verhouding minder vrouwelijke kunstenaars zijn?

"Dat er zo weinig autonome vrouwelijke kunstenaars zijn heeft me lang gefrustreerd. Maar ik vond troost in een mogelijke biologische verklaring. Vrouwen zitten anders in elkaar. Waarom zijn er bijvoorbeeld bijna geen vrouwelijke componisten van klassieke muziek, zelfs niet in de 20ste eeuw? Zou dat bijvoorbeeld niet om dezelfde reden zijn waarom veel vrouwen een blinde vlek hebben voor abstracte wiskunde? En hebben degenen die het wel kunnen dan ook een ander brein? Dat benieuwt mij. Men zal mij allicht willen lynchen om deze uitspraak, maar een vrouw wordt veel meer geregeerd door haar lichaam. Neurologisch, hormonaal."

Wat hebben de hormonen daarmee te maken?

"Een meisje is helemaal geprogrammeerd om hormonaal gestuurd te worden. Ze krijgt jaar maandstonden, wat pijn doet. Ze ondervindt er moodswings door. En daarna stopt het eigenlijk nooit meer voor een vrouw. Zal ze kinderen krijgen of niet? Zo ja, dan ben je daarvoor negen maanden van je melk, daarna nog een klein jaar van je à propos. Er is altijd wel iets in ons lichaam dat aandacht vraagt. Hoe zou een vrouw nog met iets anders kunnen bezig zijn dan met wat zich in die buik afspeelt? Dat is toch veel voor één mens?

"Ik denk dat mannen ook wel gestuurd worden door hun hormonen, maar die worden tenminste niet ongesteld, of anderhalf jaar ontregeld. Omdat wij anders geprogrammeerd zijn, zijn we allicht ook met minder en is onze kunst anders."

Je zegt dat het niet altijd fijn is om in een artistiek hoofd te leven. Wat maakt het voor jou dan de moeite?

"Het creëren zelf. De hyperconcentratie waar je in kunt belanden, waarbij je wereld enkel bestaat uit dat waar je mee bezig bent. Je kunnen verliezen in je werk is fantastisch. Enkel de logica in de wereld die je aan het creëren bent, is dan van tel. Al de rest is onbestaande. Het kan soms maar vijf minuten duren, maar het voelt zo goed.

"Creativiteit kan net zo goed betekenen dat je nadenkt over hoe je je glazen schikt in je kast. De creatieve geest zoekt esthetiek in de dingen waar hij mee bezig is.

Of het nu bloemen zijn of borduren of schilderen of bouwen. Het is hoe je je leven organiseert, hoe je structuur schept, hoe je plezier schept in de dingen die je doet. Dat kan ook in het huishouden zijn, het maakt niet uit. Maar creativiteit is nog geen kunst."

Is jouw creativiteit het gevolg van je kronkels, of dwingen jouw kronkels je om creatief te zijn?

Gerda: "Destructie en creatie zijn keerzijdes van dezelfde medaille. Iemand anders zou misschien een mes nemen en de wereld te lijf gaan. Ik creëer omdat het een manier is om structuur te krijgen in de chaos. Zo behoud ik de controle. Het is iets dat ik móét doen. Als ik de wereld niet op deze manier kan beheersen, ga ik ten onder."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234