Maandag 01/03/2021

'Als ik hier buitenkom, dan...'

Podiummens Dirk Pauwels verzamelde een bende jonge kunstenaars rond zich om te werken met geïnterneerden, op vraag van Centrum OBRA, een organisatie die al tien jaar actief is in de Gentse gevangenis. 'Welkom. Straks mogen jullie weer naar huis, wij niet.'

Samen met een paar van de kunstenaars en met Johanna Brouckaert van OBRA mag ik mee De Nieuwe Wandeling binnen. Het is niet mijn eerste keer, maar toch blijft een gevangenis een imponerende plek. Lang wachten, veel formaliteiten, door de detectie die maar blijft piepen: schoenen uit, jas uit, dan lukt het wel, gsm afgeven, dan naar binnen, door de gangen waar er overal lawaai is, geduldig stilstaan aan elke deur, zoeken naar iemand om ze open te maken, dan een lokaal binnen, waar de geïnterneerden bezig zijn met een paar begeleiders van OBRA. Tafels opzij schuiven voor het evenement van donderdag (vandaag, GodB).

D. komt meteen naar mij toe gelopen. 41 is hij, zegt hij, "maar ik zie er jonger uit. En gij nog veel jonger". Hoe ik heet, wil hij graag weten. "Griet", zeg ik. "Mijn lievelingsjuf, van vroeger van het derde leerjaar, die heette ook Griet. Griet is een goeie naam. School was bijna nooit leuk, maar juf Griet hielp mij altijd. Ook al kon ik nog niet lezen en schrijven toen ik bij haar in de klas zat."

D. heeft veel te vertellen. Dat hij op zijn vijftiende nog 256 kilometer heeft gefietst. "Veel hè. Zoudt gij dat kunnen?" Dat hij mijn jas mooi vindt, of hij eens mag kijken. "Heel goed afgewerkt", keurt hij de voering. "Ik kan ook heel goed kleren maken. Met een stikmachine. Broeken, kostuums voor kindjes met Halloween, alles. Ik ben zelfs de eerste van de klas geweest, voor kleren maken. Mijn juf heeft mijn talent ontdekt. Als ik hier weer uitkom, ga ik dat opnieuw doen. Zeker."

Een lieve jongen, zo voelt D. Trots ook, dat hij teksten heeft ingelezen voor het project van deze kunstenaars. Als ik zijn opname te horen krijg, glundert hij tot buiten de muren. "Zonder versprekingen hè. En dan te denken dat ik in het derde leerjaar nog niet kon lezen of schrijven." Hij luistert verder. En dan: "Als ik hier buitenkom". Dan stopt hij met praten. Soms zeggen ogen alles.

Geviseerd

OBRA heeft een dagcentrum voor gehandicapten in Evergem, en ze werken ook al een decennium met een deel van de geïnterneerden van de Gentse gevangenis. Vandaag vragen ze met een studiedag voor een publiek uit de sector en uit de overheden aandacht voor deze groep.

Een geïnterneerde is een gedetineerde die bij zijn veroordeling ontoerekeningsvatbaar werd bevonden. Dat kan om uiteenlopende redenen gebeuren. Voor de groep waar OBRA mee werkt - ongeveer één vierde van de gemiddeld 130 geïnterneerden die in de Gentse gevangenis zitten - geldt dat ze zwakbegaafd zijn, of autismespectrumstoornis hebben, of een niet-aangeboren hersenletsel. Deze geïnterneerden zijn de zwaksten van de hele gevangenispopulatie. Toch moeten ze mee in de pas lopen, gehoorzamen aan regels die ze vaak niet eens begrijpen, of simpelweg niet kunnen volgen omwille van hun problematiek.

Ongeveer iedereen is het erover eens dat deze mensen absoluut niet thuishoren in een gevangenis. Maar oplossingen zijn moeilijk te vinden. Een geïnterneerde weet bij veroordeling niet hoe lang zijn straf zal duren. Om de zes maanden krijgt hij de kans om te verschijnen voor een commissie die beslist over zijn eventuele vrijlating. Maar dat gebeurt alleen onder strikte voorwaarden. En deze geïnterneerden krijgen vaak weinig steun van familie, instellingen kampen met wachtlijsten en zijn zelden geneigd om dan te kiezen voor gasten met een gerechtelijk verleden, dus waar moeten ze naartoe? Het gevolg: sommigen zitten al meer dan tien jaar in De Nieuwe Wandeling. In een cel van twee bij vier, in een strikt regime waar anderen voor hen beslissen wanneer ze moeten opstaan, douchen, eten, werken, slapen. Met onderbroeken en kleren die niet van hen zijn. Te midden van gedetineerden die altijd sterker staan dan zij.

Johanna Brouckaert is orthopedagoge in een groep van negen OBRA-medewerkers die fijn samenwerken met het zorgteam dat echt tot het gevangenispersoneel behoort. "Onze gasten vallen op in de gevangenis, omdat ze analfabeet zijn, vaak, en trager dan de rest. Ze passen zich meestal ook niet zo goed aan, weten niet hoe ze geacht worden zich te gedragen tegenover de beambten (de cipiers, GodB). De omgang met andere gedetineerden is lastig voor hen. Velen durven bijvoorbeeld nooit naar de wandeling, omdat ze daar geviseerd worden. Maar sommigen zitten hier vele jaren. Hoe moet dat zonder de buitenlucht in te kunnen? Heel triest allemaal. Wij proberen hun concrete problemen van dag tot dag aan te pakken, we zoeken mee naar oplossingen waardoor ze elders terecht zouden kunnen. Het is een traject met vallen en opstaan, maar onlangs nog is er iemand weer bij zijn ouders kunnen gaan wonen, en met wat extra hulp lijkt dat goed te gaan. Zulke succesverhalen zien we hier niet vaak, maar ze geven wel hoop."

M., een geïnterneerde die al meer dan tien jaar vastzit: "Voor OBRA in de gevangenis begon te werken durfde ik mijn cel niet uit. Door hen is alles beter geworden. Nu mag ik zelfs buiten de gevangenis gaan werken, af en toe. Schilderen en zo. Maar het blijft wel zwaar hè, hier leven. Ja, dat wel."

Brief aan Sinterklaas

OBRA wilde op hun studiedag ook de stem van de geïnterneerden hoorbaar maken, en vroegen aan Dirk Pauwels, de vroegere artistiek directeur van CAMPO, of hij daar over na kon denken.

Dirk Pauwels: "Ik vond het een mooi voorstel. Ik heb zelf in een ver verleden drama- en creatieve therapie gegeven in psychiatrische instellingen, dus ik ken dat publiek. Het leek me boeiend om met hen te werken. Ik heb dan vijf artiesten meegenomen naar de gevangenis om een paar maanden lang twee keer in de week te werken met de geïnterneerden, om samen met mij te zoeken naar projecten waarbij deze mensen op een juiste, mooie manier aanwezig konden zijn. We kregen al snel het gevoel dat het geen goed idee was om hen live op te voeren. We wilden gaan voor iets met een artistieke laklaag dat zich ver weg zou houden van louter goedbedoelerigheid. Stap voor stap hebben we elkaar allemaal leren kennen, en het is een prachtig traject geworden, waarin de gasten zichzelf hebben overtroffen, en waarin de artiesten geweldig geraakt werden en geïnspireerd raakten."

Steffie Van Cauter is enthousiast over haar ervaring in de gevangenis. Zij heeft een pact gesloten met P., een geïnterneerde die prachtig mooie auto's kan tekenen. P.: "Soms gebruik ik bijvoorbeeld de voorkant van een Nissan, en de achterkant van een Ford." P. mag er maar heel even bij zijn vandaag, want hij staat op tucht. Brutaal geweest, of zoiets. Hij krijgt voor het eerst het resultaat van zijn werk met Steffie te zien. Ze heeft hem gevraagd om de wielen van zijn veertig auto's apart te tekenen, zodat zij ze in een animatiefilmpje kon doen bewegen. Uren en uren hebben die twee naast elkaar gezeten, wieltjes draaien, foto maken. Nu gaat de laptop open, voor het grote moment. P. wiebelt met zijn benen, probeert verder toch, in wat hij zegt, enige cool te bewaren. We zitten hier tenslotte tussen de tough guys. Het is een magnifiek kleinood, dat filmpje, met muziek die Daan Vandewalle speciaal gemaakt heeft. "Hier kan ik uren, dagen naar kijken", zegt P. Hij glimlacht naar Steffie. "Gij hebt dat zo schoon mee gemaakt." Zij ziet er ook blij uit. "Lief hè, dat hij zo respectvol omgaat met mij." Ze lacht.

Er zijn nog projecten ontwikkeld. Dirk Pauwels: "Ann Saelens heeft veel met de mensen gebabbeld. Zo heeft ze onder meer N. leren kennen. Hij denkt van zichzelf dat hij een engel is, die contact heeft met een engel-vrouw. Hij kan in ieder geval zingen als een engel. Ze heeft hem in zijn cel een lied laten brengen, en dat is opgenomen op beeld, samen met zijn verhaal. Dat zal te horen zijn op die studiedag. Ongelooflijk ontroerend."

Pol Heyvaert heeft gewerkt met een jongen die een brief aan Sinterklaas schreef. En de kunstenaar laat de sint antwoorden, met de brief van de commissie waarin staat dat hij niet vrij zal komen. "Ook hartverscheurend," zegt Dirk Pauwels. Hij heeft samen met Ann teksten geschreven op basis van wat hij allemaal heeft gehoord, en geïnterneerden hebben ze ingesproken. "Er is er bijvoorbeeld eentje die zegt: 'Welkom, beste mensen, op deze studiedag, jullie zijn hier nu, en straks mogen jullie weer naar huis, wij niet'". Heftig klinkt dat. We wilden dat er ook humor en ironie in zat."

Jelle Clarisse heeft met een paar jongens een decor in karton gemaakt. Ze zijn het aan het opstellen in de cinemazaal van de gevangenis, waar de lezingen zullen gehouden worden. Ze hebben in juiste afmetingen een cel nagebouwd. Eerst één dag in CAMPO, later in de gevangenis. M.: "Het was fijn om buiten te mogen, om daar ons decor te maken. Jelle is een toffe. Hij luistert naar wat wij vinden. Ik ben benieuwd of mensen het goed zullen vinden. Ik vind van wel. Alleen jammer dat wij, de geïnterneerden, er niet bij mogen zijn op die grote dag. Ik zou in het decor bijvoorbeeld twee geïnterneerden hebben gezet, zo is het toch veel echter? Dat is wat wij doen als we niet werken of bij OBRA activiteiten doen: zitten en wachten."

OBRA probeert vandaag mensen uit de sector te overtuigen om ook deze mannen kansen te geven. Want dit zijn hele kwetsbare mensen in heel complexe situaties die de juiste aandacht verdienen. Dirk Pauwels: "Het valt zo te hopen dat er oplossingen uit de bus komen, op termijn. Want deze mannen zitten hier absoluut niet op hun plaats. Veel mensen buiten denken dat ze hier binnen nog goed zitten, met een tv en dat soort luxe. Tot je zelf gezien hebt wat het betekent om hier te moeten leven en alle vrijheid te verliezen, kan je dat niet inschatten. Maar het is wreed zwaar. Ik ben blij dat wij tenminste iets kleins hebben kunnen bijdragen. Nu alvast, en wie weet ook nog opnieuw, in de toekomst ergens."

Meer informatie: www.obra.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234