Woensdag 08/07/2020

Analyse

Als het Westen geen leiderschap toont, vult China vacuüm

Archiefbeeld. De Amerikaanse president Donald Trump en zijn Chinese collega Xi Jinping.Beeld AFP

Tegen de tijd dat de pandemie is uitgeraasd, kan het internationale systeem blijvend zijn veranderd. Nu het Westen geen leiderschap toont, ziet China kansen het gat te vullen.

“Deze hulp wordt zeer op prijs gesteld”, zei Ursula von der Leyen deze week, “we zijn er dankbaar voor.” Zo reageerde de voorzitter van de Europese Commissie op de 2 miljoen chirurgische maskers, 200.000 N95-maskers en 50.000 testsets die vanuit China onverwijld onze richting op komen. Een symbolisch keerpunt: in januari stuurde de EU nog 50 ton hulpgoederen naar China.

Niemand kan de toekomst voorspellen en zeker niet aan de hand van een onbekend virus met vooralsnog onbekende uitwerking. Toch is de kans aanzienlijk dat deze pandemie het internationale leven en de geopolitieke verhoudingen nog ingrijpender zal wijzigen dan de financiële crisis van twaalf jaar geleden.

Angela Merkel spreekt van de “grootste uitdaging” sinds de Tweede Wereldoorlog. De leiders van Groot-Brittannië en Frankrijk spreken van een “oorlog”. Zoekend naar een referentiekader om de impact van het coronavirus te beschrijven, komt ook de oud-hoofdeconoom van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), Olivier Blanchard,  uit bij de Tweede Wereldoorlog, net als een commentaar van The New York Times. “Laten we niet te teergevoelig zijn over benodigde financiële maatregelen”, is Blanchards advies. Tijdens de oorlog liep het jaarlijkse begrotingstekort van president Roosevelt op tot 26 procent van het bnp.

Volgens de Indiase schrijver Pankaj Mishra brengt de pandemie de wereld terug naar een scharnierpunt in een eerdere fase van globalisering, het begin van de 20ste eeuw. Ook toen kon, zoals de Britse econoom John Maynard Keynes het omschreef, “de Londenaar, terwijl hij zijn ochtendthee dronk op bed, per telefoon producten uit de hele wereld bestellen”. Maar ook toen waren er structurele ontwikkelingen die het eind van een tijdperk aankondigden (uitmondend in een wereldoorlog). Volgens Mishra hebben in deze tijd de-industrialisering, werkverplaatsing naar lagelonenlanden en automatisering velen allang van hun zekerheid en waardigheid beroofd. Het coronavirus "kondigt een radicale transformatie aan", van het soort dat eens per eeuw gebeurt en alle tot dan geldende aannamen van tafel veegt.

Ongehoorde impact

Dat is een extreem scenario: een abrupt einde aan het tijdperk van frictieloze mondialisering. Maar ook voor wie nuchter wil blijven, biedt de ongehoorde impact – sociaal, economisch, cultureel – van deze pandemie weinig optimistische vooruitzichten. Goed, India en Pakistan, twee kernmachten op semi-permanente voet van oorlog, spraken weer eens direct met elkaar. Dichter bij huis riepen populistische partijen die eropuit zijn de Europese Unie te slopen eindelijk eens op tot méér Europese samenwerking.

Maar als de bestrijding van het coronavirus één ding bewijst, is het de kracht van de natiestaat. De leidende rol van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) – eigenlijk de ultieme instantie om richting te geven aan een gecoördineerde internationale aanpak – bleek zo broos als een luciferhoutje in een oerbos. Bestrijding van het virus wordt door zowel autocratische als democratische landen als te belangrijk gezien om aan anderen over te laten. Dat geldt ook voor voorstanders van een “op regels gebaseerde wereldorde", zoals Nederland: terwijl de WHO opriep tot “testen, testen, testen” als voornaamste wapen, koos Den Haag juist voor minder testen.

De pandemie zal, zoals elke ziekte, harder toeslaan onder de armen dan onder de rijken. Een van de belangrijkste bronnen van mondiale instabiliteit wordt daarmee vergroot. Dat geldt op individueel niveau, maar ook internationaal. De pandemie kan een grote economische ravage veroorzaken in geavanceerde, ver ontwikkelde economieën. Maar die hebben instrumenten om zich hiertegen te verweren – en die worden volop ingezet.

De effecten zullen nóg groter zijn in zich ontwikkelende economieën. De instorting van de productie en consumptie in rijke landen zal – gekoppeld aan de instorting van het mondiale toerisme, de olieprijs en de vraag naar andere grondstoffen – verwoestend huishouden in tal van Latijns-Amerikaanse, Afrikaanse en Zuidoost-Aziatische landen die toch al geen buffers hebben.

Ongelijkheid, een van de grote kwalen van deze tijd, wordt aangewakkerd door de pandemie, in de ziekenboeg en daarbuiten. Reken dus op meer migratie naar rijke landen en op grotere instabiliteit in landen die toch al niet als stabiel golden. Inclusief Turkije, een van Europa’s belangrijkste buurlanden, dat last heeft van een fragiele economie, een labiele leider en een bevolking die er genoeg van heeft. Ook bestaat de kans op meer conflicten. Die kunnen worden veroorzaakt door de massa’s ontevreden burgers die wereldwijd al vóór de pandemie in steeds groteren getale de straat opgingen. Of door hun – vaak ongekozen of niet eerlijk verkozen – leiders die economische tegenslagen willen doen vergeten door buitenlandse avonturen.

Eén wereldmacht

Maar welke van de grootmachten incasseert de geopolitieke ‘winst’ van het coronavirus? Bij het beantwoorden van deze vraag moet vooropgesteld worden dat er conceptueel op dit moment maar één wereldmacht is, en dat is China. Onder president Xi Jinping heeft China het Belt & Road-initiatief ontplooid, een wereldomvattend project dat een combinatie is van leningen, overnamen van infrastructuur en logistieke projecten die Oost met West moeten verbinden. Een soortgelijke strategie bestaat op technologisch gebied – zie hoe in Europa land na land knakt voor Chinees 5G. Kort gezegd: China heeft een mondiaal plan.

Daartegenover staan westerse landen met hun onderlinge verdeeldheid en hun gebrek aan visie buiten de eigen landsgrenzen. De Verenigde Staten onder leiding van president Trump hebben het plan de VS weer ‘groots’ te maken – wat zich internationaal vooral uit in (handels)conflicten met vriend en vijand en terugtrekking uit internationale verdragen. En de pandemie? Die leidde tot de sluiting van de grenzen voor Europeanen zonder seintje vooraf, en het lonken naar een Duits bedrijf dat bezig is een vaccin te ontwikkelen tegen “het Chinese virus”, zoals Trump het opzettelijk noemt. De “vrije wereld” is leiderloos.

Ja, het virus is afkomstig uit China en de autoriteiten daar hebben in de cruciale beginfase gelogen en gevaarlijk geblunderd. Maar het land is inmiddels hard bezig met een mondiaal charme- en hulpoffensief. De medische en andere hulpgoederen worden niet alleen in Italië en Nederland ingevlogen, maar op tal van plekken waar leiders in hoge nood wel een redder kunnen gebruiken. Zie als Europees voorbeeld Servië, dat de EU-grenzen voor zijn ogen zag sluiten en waar Beijing de reddende hand uitstrekt. Europese solidariteit is een sprookje, concludeerde de Servische president.

“Het mondiale narratief over het coronavirus keert zich ten gunste van China”, stelt de Britse columnist Gideon Rachman. Kurt Campbell en Rush Doshi, twee Amerikaanse Azië-specialisten, waarschuwen in Foreign Affairs dat de internationale perceptie van Washington als “onwillig of incapabel om leiderschap te leveren’ de Amerikaanse positie ‘in de wereldpolitiek en in de race om mondiaal leiderschap fundamenteel kan veranderen”.

Onvermoede effecten?

Maar: het oordeel is nog niet geveld. De pandemie zal zeker een jaar het internationale leven beheersen en grote externe schokken kunnen soms onvermoede effecten hebben. Daarbij lijken democratieën op het eerste gezicht kwetsbaar, maar zijn ze uiteindelijk vaak veerkrachtiger – net als hun geavanceerde economieën.

De pandemie zal de termen autarkie en strategische voorraad doen terugkeren in het taalgebruik, maar of de mondialisering wordt ingeruild voor gescheiden economische systemen (zoals met de 19de-eeuwse globalisering gebeurde na twee wereldoorlogen) weet niemand nog. De VS stuurden hier trouwens al op aan voor de uitbraak. 

Niettemin zouden in westerse hoofdsteden alarmbellen moeten afgaan, niet alleen over de pandemie maar ook over de mogelijke geopolitieke gevolgen. Tot dusver zijn ze onderling verdeeld en louter met zichzelf bezig. Mondiaal leiderschap is in het Westen nergens te vinden, ook niet in Washington. Dat is geen wervend alternatief voor een steeds meer door autocratische ‘slagvaardigheid’ gedomineerde wereld. Zoals Campbell en Doshi waarschuwen: “Mondiale ordes hebben de neiging eerst geleidelijk te veranderen – en dan heel snel.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234