Zondag 20/06/2021

Europa

"Als Europa alleen een moreel baken is, laat het over zich heen lopen"

Luuk van Middelaar. Beeld Franky Verdickt
Luuk van Middelaar.Beeld Franky Verdickt

Oplaaiend conflict in Catalonië, en alweer is de Europese Unie de gebeten hond. Ditmaal omdat ze volgens critici te passief aankijkt tegen de politieke repressie van de Spaanse regering. Kan de EU dan nooit goed doen? In De nieuwe politiek van Europa houdt de Nederlandse politiek filosoof Luuk van Middelaar een opmerkelijk pleidooi om anders naar de Unie te leren kijken.

De onafhankelijkheidsroep van de Catalanen – en de harde reactie vanuit Madrid – is een crisis die de EU absoluut had willen vermijden, omdat hij de Unie pakt op een zwakke plek. De EU blijft een verzameling van staten, en als een van die staten een betwistbare politiek voert, kan ‘Brussel’ enkel machteloos toekijken. Europa-liefhebbers verliezen er hun geloof bij, sceptici zien er juist de bevestiging in van een hooghartige bestuurlijke elite die het volk de rug draait.

“Politiek zit vol met passie, nationale passie, zelfs nationalistische passie, ook de Europese politiek. Catalonië is daar een schoolvoorbeeld van”, zegt Luuk van Middelaar. “Het Europese project probeert staten samen te brengen. Dat is zeer behoedzaam manoeuvreren. Bij elke stap voorwaarts moet je heel goed kijken of iedereen wel mee is en of er zich ook geen tegenkrachten voordoen. Dat hebben we bij de brexit goed genoeg gezien: als het publiek neen zegt, is het neen. In Catalonië zullen we zien wat de toekomst brengt, maar het is elke dag weer werken."

De Catalaanse kwestie illustreert een van de besluiten die Van Middelaar trekt in De nieuwe politiek van Europa, zijn kersverse en lezenswaardige boek. Europa leert wel degelijk uit zijn vele crises, betoogt de auteur. “In dit geval is een les bijvoorbeeld dat vragen van politieke identiteit, politieke cultuur, niet allemaal centraal kunnen worden beslecht.”

Dat de Unie nog altijd zou drijven op het verheven ideaal van de in haar grondteksten gebeitelde ever closer union, klopt niet langer, stelt Van Middelaar. Of dat ze het evenbeeld zou zijn gebleven van wat de auteur “de zendingsdrang van de Brusselse doctrinairen” noemt.

Angela Merkel heeft het in de Duitse verkiezingen minder goed gedaan dan voorspeld. Dat zal voor de EU niet zonder gevolg blijven. Hoe kijkt u ernaar?

Luuk van Middelaar: “Merkel heeft nu minder handelingsvrijheid om grote Europese gebaren te maken. Merkel heeft eerder laten zien dat, als het erom spant, zij bereid is risico's te nemen en boven de dagelijkse politiek uit te gaan, maar dat wordt nu moeilijker. Goed, ze is opnieuw de grootste geworden, maar ze heeft ook veel kiezers verloren. Er zal dus boven op de coalitiepolitiek ook een interne CDU-politiek meespelen die voor Merkel knap lastig wordt.”

Een Europese begroting en euro-regering, zoals Macron die pal na de Duitse verkiezingen voorafspiegelde, worden dus een moeilijke zaak.

“Ook daar zit een inperking van de speelruimte. De Duitse liberalen, maar ook de conservatieve Duitse opinie, hebben geen trek in de verdieping van de eurozone en de muntunie omdat ze geen trek hebben in een transferunie (waarbij zwakkere economieën ondersteund worden door de sterkere, LD). Ze gaan dus op de rem staan. Merkel zal iets kunnen doen, maar niet zoveel.”

Vandaar dat Macron vooral inzet op een defensie-unie?

“Daar heeft hij meer kans op slagen. Op het vlak van buitenlandpolitiek bestaat er grote consensus, ook in de Duitse politieke elite, inclusief liberalen en groenen, dat Europa het vehikel is waarmee Duitsland en zijn buren samen beter voor de eigen veiligheid kunnen zorgen. Zelfs de Duitse liberalen hebben in hun verkiezingsprogramma een Europees leger staan.”

De Duitse verkiezingen bevestigen uw stelling dat de EU beter zelf de verwachtingen en beloftes over het bestuursvermogen wat tempert.

“Wat ik wil zeggen is dat, als we politiek willen handelen en een blik op de nabije toekomst willen werpen, we dat vanuit een zeker historisch bewustzijn moeten doen. Dat wil zeggen: vanuit het bewustzijn van de tegenstellingen die we met ons meedragen, de tegengestelde krachten die voortdurend op gezamenlijke projecten inwerken. En dat is niet om de lust tot handelen in te perken, wel om aan verwachtingsmanagement te doen en ervoor te zorgen dat woorden en daden meer met elkaar in overeenstemming kunnen zijn.”

U zegt: vergeet die Verenigde Europese Staten maar.

“Die toekomstvisie van de Europese Unie, die ik een 'eeuwig nog niet' noem, is al 60 jaar oud. Dat ik dat bekritiseer heeft niets te maken met het feit dat ik niet van toekomstvisies houd, maar met het feit dat die oude visie niet spoort met de verhoudingen zoals die vandaag zijn, met de ontwikkelingen van de afgelopen 40 jaar en ook met de verlangens en behoeften van de overgrote meerderheid van de leden van deze Unie.”

Dat is ook wat de crisismomenten de voorbije tien jaar zichtbaar hebben gemaakt.

“In alle omvang, ja. Voor de historische fijnproevers: ik meen de voortekenen daarvan al te ontwaren – ik was er zelf nog niet bij toen (lacht) – bij de val van de Berlijnse Muur, het grote breukmoment. Er is in Europa een metamorfose aan de gang. We moeten de EU-politiek vanuit een ander perspectief bekijken, dat van de Unie zoals ze nu is. Met de vervlechting van de nationale en Europese politieke stelsels zoals we die blootgelegd zien met de euro, met Schengen, de binnen- en buitengrenzen en noem maar op. De verhoudingen tussen de instellingen zijn al decennia aan het schuiven. Kijk maar naar hoe de publieke opinie zich steeds dichter op het Europese spel wil richten en daarvoor alle middelen aangrijpt, ook paardenmiddelen zoals referenda.”

U waarschuwt: er komt nog meer drama en strijd.

“De Europese Unie heeft behoefte aan het meer articuleren en zichtbaar maken van politieke tegenstellingen. Niet alle kwesties waar we samen voor staan zijn technische kwesties, waar we de politiek uit weg kunnen halen en technische oplossingen voor kunnen vinden. In de vraagstukken waar we de afgelopen jaren mee worstelden, stonden grote belangen en waarden op het spel. Solidariteit, identiteit, oorlog en vrede in onze verhouding met Rusland.

“Om die vraagstukken op te lossen werkt de oude regelaanpak niet meer. Die is prima voor het onderhandelen van een richtlijn voor de veiligheid van speelgoed, maar dat is techniek en kan de burger weinig schelen. Voor de grote politieke vragen is dat regelen niet geloofwaardig. Mensen willen zien dat er voor hun waarden wordt gestreden. Ze willen niet het idee krijgen, zoals de Duitse kiezers die zopas voor AfD hebben gestemd, dat er grote beslissingen worden genomen, in dit geval Merkels welkomstcultuur, zonder enige vorm van tegenspraak.”

Luuk van Middelaar. Beeld Franky Verdickt
Luuk van Middelaar.Beeld Franky Verdickt

Doorgetrokken naar het Europees Parlement: dat volstaat niet langer als democratisch forum.

“Het parlement speelt wel een rol maar slaagt er niet in de grootste tegenstellingen zichtbaar te maken. Het parlement is de perfecte plek om partijpolitieke contrasten aan de oppervlakte te brengen – liberalen denken bijvoorbeeld anders over privacy dan conservatieven, zoals groenen anders over leefmilieu denken dan christendemocraten – maar de diepste tegenstellingen in de Unie, de hardste politieke conflicten, gaan tussen lidstaten. Tussen Noord en Zuid in de eurocrisis, tussen West en Oost in de vluchtelingencrisis.

“Sommige conflicten kunnen worden opgelost, en dat is mooi, andere conflicten zijn niet altijd in se oplosbaar en moeten beheersbaar worden gemaakt. Daar moeten tegenstellingen worden overspannen en moeten soms semantische capriolen worden uitgehaald. Daartoe is het Europees Parlement niet in staat, nog afgezien van het feit dat de meeste burgers het EU-halfrond niet kennen. In die zin heeft het parlement niet zo'n grote vertegenwoordigende kracht als het zelf denkt.”

Waar kunnen oppositie en tegenspraak dan beter georganiseerd worden?

“Laat me twee voorbeelden geven van succesvol aanreiken van tegenspraak, elk op een kant van het politieke spectrum. Enerzijds was er het Griekse, radicaal linkse Syriza dat in de eurocrisis een ander verhaal wilde laten horen, een verhaal dat duidelijk weg wilde van het motto 'There Is No Alternative'. Je zag hoe de Griekse politicus Yanis Varoufakis een Europese politieke beweging wilde oprichten en Syriza meer wilde laten zijn dan een Griekse partij. De Grieken hebben uiteindelijk minder succes gehad dan ze hadden gehoopt maar ze hebben wel een poging ondernomen om een Europees probleem zichtbaar te maken.

“Aan de andere kant, ter rechterzijde, bij een andere groep kiezers, had je Viktor Orbán die ook niet enkel als Hongaar wilde optreden maar een naar zijn gevoel alternatief Europees verhaal bracht: dat Europa het Avondland moet verdedigen, de christelijke cultuur enzovoort. Daar zag je ook het ene Europese verhaal tegen het andere.”

Daar heb je dat drama, die politieke strijd natuurlijk al.

“En ik denk dat we dat risico moeten nemen. Omdat het alternatief erger is. Het alternatief is alles depolitiseren en dempen. Depolitiseren en dempen kun je bij een aantal kwesties doen maar niet bij de vraagstukken die vandaag voorliggen. Daar is het niet geloofwaardig. Het politieke debat gaat met ophef en lawaai gepaard en de EU, die zich altijd zo kwetsbaar voelt, kan nog altijd onder nationale breuklijnen bezwijken, maar toch: de Unie is na 60 jaar geen kasplantje meer, ze is sterker dan we denken.”

Ook nu de brexit eraan komt?

“Die brexit is een pijnlijke amputatie die voortkomt uit principieel verzet. De Unie heeft de zuurstof nodig van de legitieme tegenspraak. Als die niet geboden wordt, organiseren de boeroepers zich als de ondermijners van de Unie. Dat hebben we bij de brexit goed gevoeld.”

Wordt het wat, die brexit?

“Het is inmiddels duidelijk wat van meet af duidelijk was: dat het lang zal duren. De Britten beginnen te beseffen hoe zwak hun uitgangspositie is en spelen steeds meer op tijd. Ook binnen Groot-Brittannië is de politieke dynamiek onvoorspelbaar. Ik denk alleszins dat het referendum van juni 2016 niet ongedaan gemaakt kan worden zonder nieuw referendum. Het kan niet gebeuren op basis van de parlementaire stem, want die zal te zwak klinken. De enige uitweg is dat de Britten op zeker moment opnieuw naar de stembus gaan over de deal die dan voorligt. En zeggen: of we willen deze deal, of we blijven binnen.”

Dat inmiddels artikel 50 is geactiveerd, de procedure voor uittreding, daar vinden we wel wat op?

“Daar vinden we een oplossing voor. Vandaar dat ik zoveel nadruk leg op improvisatie. Wat de Unie in de opeenvolgende crises heeft laten zien is dat ze beschikte over iets waarvan ze niet wist dat ze het had: handelingsvermogen dat ze al improviserend ontwikkelde. Ze heeft gehandeld in het moment omdat ze niet anders kon. Improviseren doe je als je slecht voorbereid bent of iets vergeten bent, maar improviseren kan ook de kunst van het handelen zijn in een onbekende situatie. In de Europese politiek hebben we beide gezien en ik neem daar mijn hoed voor af, voor die vorm van improviseren in de noodzaak.

"Nu komt het erop aan dat handelingsvermogen verder te ontwikkelen. De beste plaats om het handelingsvermogen aan te jagen is de Europese raad, de toppen dus, die ik een krachtcentrale noem. Daar zitten een Macron, een Merkel, een Michel en daar zit ook Commissievoorzitter Juncker, allemaal mensen die elk hun eigen ambtelijk en diplomatiek apparaat kunnen aansturen. Als je al die mensen, instellingen dezelfde richting op laat werken, dan krijg je een ongelooflijke slagkracht.”

In het Brusselse zelfbeeld liepen lange tijd twee denklijnen door elkaar, zegt u: Europa als vredesproject en Europa als machtsproject. Haalt die laatste strekking de bovenhand?

“Het ene sluit het andere niet uit, maar we moeten niet alle eieren in één mand leggen. Europa moet leren zich als machtsspeler te gedragen in een wereld van spanningen met de buren, een wereld van strongmen als Erdogan in Turkije, Poetin in Rusland of Al-Sisi in Egypte. Als we alleen maar moreel baken zijn, dan loopt men over ons heen en scheldt men ons uit voor hypocriet, dat hebben we met Oekraïne meegemaakt. Ons sterke en overtuigende verhaal moeten we dus verbinden met het vermogen onze veiligheid te verzekeren. Niet alleen naar onze internationale gesprekspartners en buren toe, maar zeker ook naar de eigen publieke opinie toe, want de Europeanen verwachten dat de Unie hen verdedigt, de behoefte aan bescherming is groot. Of het nu is tegen Chinese dumping of andere zaken. Die omslag is noodzakelijk vanuit de gewijzigde geopolitieke verhoudingen van vandaag. History is back, het draait om de toekomst van de Europese beschaving.”

Luuk van Middelaar, De nieuwe politiek van Europa, Historische Uitgeverij Groningen, 371 p., 25 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234