Zondag 15/12/2019

Als een archeologe gravend in het eigen werk

In het voorjaar sluit het Museum voor Hedendaagse Kunst een belangrijk hoofdstuk in zijn geschiedenis af. De hele collectie verkast naar het omgebouwde Casinogebouw en de Rode Poort wordt gedegradeerd tot depot. Maar voor het zover is, presenteert Joëlle Tuerlinckx als laatste in de rij - Suchan Kinoshita en Moshe Nino gingen haar vooraf - in de koele bovenruimten een tweelingproject. De Brusselse kunstenares transformeerde het magazijn tot een persoonlijk, plastisch 'multiversum'. Even krijg je de indruk dat het hier om een chaotisch retrospectief gaat, maar de publiekspresentatie, die Tuerlinckx zelf ergens omschrijft als 'les appartements de la mémoire', heeft veel meer te bieden dan welke andere reguliere, chronologisch geordende overzichtstentoonstelling ook.

Tuerlinckx lijkt zich in het S.M.A.K. te profileren als een soort archeologe van haar eigen artistieke werk. Het uitgangspunt van de tentoonstelling, die de sprekende titel This book, like a book kreeg, is de bijbehorende uitgave, een vreemdsoortige catalogus die veel weg heeft van een gedrukte staalkaart van Tuerlinckx' oeuvre: een compilatie van teksten en afbeeldingen die tastbare sporen vormen van de diverse solo- en groepstentoonstellingen die zij in de loop van de voorbije vijftien jaar hield. Deze overvloed aan veelvormig herinneringsmateriaal is geordend in lijsten, acht in totaal, waaronder een die een overzicht geeft van alle kleuren die ze ooit in haar installaties heeft verwerkt, en een tabel met een chronologische weergave van alle plaatsen en data van voorbije tentoonstellingen.

De babyroze catalogus - deel 0 of het basisboek - is het eerste in een reeks van 106 edities: boekjes die uit een groot aantal gebundelde fotokopies bestaan en samen de collection B.O.O.K., het papieren geheugen van Tuerlinckx, vormen. In de catalogus werden uittreksels opgenomen uit de verschillende 'folianten', die telkens een bepaald soort documentatiemateriaal bevatten.

De tentoonstelling kan gezien worden als een ruimtelijke vertaling van de catalogus, een driedimensionaal naslagwerk. De tentoonstellingszaal is door middel van schotten en barakachtige constructies opgedeeld in verschillende secties en omgetoverd tot een soort gigantisch archief. Op een podium werden de souvenirs die in de publicatie werden gereproduceerd verzameld: affiches, plattegronden, schetsen, aantekeningen en notities, recensies, brieven aan en van curatoren en galeriehouders, dia's en op een lange schragentafel werden in verschillende configuraties stapels 'modelboeken' geordend, waarin de schriftelijke en grafische neerslag te vinden is van de voorbereidselen die Tuerlinckx voorafgaand aan verschillende exposities trof. Het eigenlijke ruimtelijke werk, kleinschalige ensembles die her en der zijn opgesteld en video's die op geïmproviseerde schermen, monitoren en op de wanden van een papieren container worden geprojecteerd, lijken te verdrinken in deze zee van tekstuele informatie.

Wat doet Tuerlinckx hier precies? Wie zich beperkt tot het zichtbare niveau en het onderliggende concept negeert, zou zeggen: zij recyclet. Tuerlinckx gebruikt de resultaten en relicten van vroeger werk als de humus voor het maken van 'nieuw' werk. Op één uitzondering na, een twaalf minuten durende opname van een straatscène in Lissabon, worden in het S.M.A.K 'oud' audio-visueel werk en herordeningen van bestaande arrangementen en installaties getoond. Tekeningen waarin bepaalde plastische elementen, zoals lijn en kleur, verzelfstandigheid worden en idées sculpturales, geometrische volumes die gereduceerd werden tot een aantal ribben en een leeg karkas. Verder nog: configuraties en landschappen van verfrommelde en samengebalde propjes papier, gomettes et boulettes van bladaluminium, plasticine, bonbonpapier waarmee repetitieve patronen worden uitgetekend, touwtjes en kartonnen wanden die op de grond de omtrek van een zone markeren waarbinnen niets te zien is behalve het lege veld zelf.

Maar Tuerlinckx doet veel meer dan zomaar wat gebruikt materiaal hergebruiken. Criticus Frank Vande Veire heeft het in zijn essaybundel de geplooide voorstelling over de totaalinstallaties van de Oekraïnische kunstenaar Ilya Kabakov als "een kunstwerk dat alles wat bij zijn presentatie komt kijken in zichzelf opneemt (...) dat zijn eigen context incorporeert". Ongeveer hetzelfde kan gezegd worden van This book, like a book. Tuerlinckx haspelt verschillende tijdslagen en betekeniscategorieën door elkaar. Elke fase van de totstandkoming van de expositie wordt gedocumenteerd. Het denkwerk dat aan het concipiëren van de tentoonstelling voorafgaat wordt geconserveerd, zichtbaar gemaakt en het eigenlijke creatieve werk wordt vermengd met de commentaar op en analyse van het kunstwerk. Op die manier wordt een bepaalde hiërarchie onderuitgehaald: wat gewoonlijk wordt beschouwd als secundair materiaal (nevenproducten en accesoires als invitaties, illustraties, verklarende tekstbordjes) wordt gepresenteerd als een integraal onderdeel van het werk.

Het 'toonmoment' van Tuerlinckx is op zijn minst bevreemdend en beklijvend te noemen. De complexe structuur met droste-effect van de presentatie valt niet in een oogopslag te doorgronden. Een van de getoonde maquettes, een kleurig stuk piepschuim waarin cocktailprikkervlaggetjes met het opschrift 'tentoonstelling' en pijltjes die in alle richtingen wijzen zijn vastgestoken, kan uitkomst bieden. This book, like a book lijkt namelijk nog het meest op een tentoonstelling die uit een conglomeraat van mini-exposities bestaat, autonome onderdelen die pas betekenis krijgen binnen de context van het geheel.Ann Demeester

Tot 7 februari in het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Citadelpark, Gent, behalve op, maandag elke dag van 9.30 tot 17 uur. Daarna in FRAC Champagne-Ardennes in Reims. Inlichtingen: tel. 09/221.17.03.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234