Dinsdag 18/05/2021

'Als democratie nog kan werken, is het in de stad'

Hoe 'hot' kun je zijn wanneer je al overal ter wereld moet komen spreken over een boek dat nog moet verschijnen. Het overkomt politicoloog Benjamin Barber, ooit nog adviseur van Bill Clinton. Zijn boek If Mayors Ruled the World raakt blijkbaar nu al een gevoelige snaar. Ook in Antwerpen, waar hij komende maandag verwacht wordt in de Bourla. Karl van den Broeck

Het is Europees Parlementslid Kathleen Van Brempt (sp.a) die Benjamin Barber (73) uitnodigt voor een publieksinterview, in de Bourla in Antwerpen, met hoofdredacteur van De Morgen Yves Desmet.

"Ik heb Benjamin Barber uitgenodigd omdat hij een uiterst uitdagende oplossing aanreikt voor een probleem waarmee we ook in Europa dagelijks geconfronteerd worden", zegt Van Brempt. "Heel wat burgers herkennen zich niet meer in het beleid van de Europese Unie, een beleid dat grotendeels mee bepaald wordt door de lidstaten van de Unie. Als Europees Parlementslid merk ik dat de regeringsleiders van die lidstaten heel vaak elke vooruitgang in belangrijke dossiers tegenwerken, omdat ze hun nationale belangen laten primeren op het grotere Europese belang."

De Amerikaan Benjamin Barber werd in 1996 wereldberoemd met zijn boek Jihad vs. McWorld. Daarin zocht hij antwoorden op de vraag of multinationale organisaties in staat waren om het conflict aan te pakken tussen het agressieve moderne materialisme (McWorld) en de reactionaire krachten van de fundamentalistische islam (Jihad). "Ik stelde vast dat traditionele organisaties zoals de VN of het IMF en de Wereldbank verlamd waren door de soevereiniteit van hun lidstaten. Ze konden de belangen van de globale democratie niet langer dienen", zei hij daarover in een recent interview met collega-stedengoeroe Richard Florida. "Het resultaat was dat ik ging zoeken naar alternatieve bouwstenen voor global governance. En al snel bleek dat de stad een ideale kandidaat was. De stad is het antwoord op de moeilijke vraag of er nog een globale vorm van democratie bestaat."

Vanuit New York (via Skype), geeft Barber ons tekst en uitleg bij zijn recente inzichten. Op zijn boek is het nog wachten tot het najaar.

De frustratie van Europees Parlementslid Kathleen Van Brempt over de machteloosheid van de lidstaten van de Europese Unie klinkt u waarschijnlijk vertrouwd in de oren.

Barber: "De ondertitel van mijn boek is: Dysfunctional Nations. Natiestaten kunnen niet doen wat ze moeten doen op hun eigen grondgebied. Ze functioneren ook niet in internationale relaties en ze zijn onmachtig om de wereldproblemen op te lossen.

"Natiestaten werden in de zeventiende eeuw uitgevonden als een autonome jurisdictie. Ze moesten burgers besturen die in geïsoleerde gebieden leefden, verspreid over de wereld. Er waren wel wat handelsrelaties en soms werd er oorlog gevoerd, maar de mensen leefden grotendeels in silo's.

"In de 21ste eeuw worden we geconfronteerd met uitdagingen die met elkaar verbonden zijn. Denk maar aan de klimaatverandering, technologie, de wereldeconomie, immigratie, terrorisme, pandemieën, drugs of misdaad. Toch vertrouwen we nog altijd op die oude natiestaten."

Is het geen paradox te denken dat steden, die nog kleiner zijn dan natiestaten, beter geplaatst zouden zijn om complexe wereldproblemen aan te pakken?

"Het is helemaal geen paradox. Jean Monnet (een van de vaders van de Europese Unie, KvdB) zei al dat natiestaten te groot zijn om echte participatie mogelijk te maken en te klein om reële macht te hebben in de moderne wereld.

"Steden hebben het voordeel dat ze klein genoeg zijn voor de democratie, maar als ze samenwerken zijn ze groot genoeg om krachtig te regeren op wereldschaal. Elk apart zijn steden uiteraard even machteloos als natiestaten, maar als ze samenwerken in organisaties als de C-40 (een netwerk van steden die de klimaatverandering willen aanpakken, KvdB) boeken ze successen. Steden moeten geen rekening houden met problemen als soevereiniteit. Ze kunnen samenwerken met steden elders in de wereld op een manier waarop staten dat niet kunnen."

Steden lopen voorop in de strijd tegen de CO2-uitstoot, maar ook tegen roken, obesitas en andere moderne problemen. Waarom kan de EU die strijd niet voeren?

"Om het cru te zeggen: in steden heb je bruggen, in staten heb je grenzen. Als je een verdrag over de klimaatverandering wilt toepassen, dan moet je toestaan dat een internationale instelling de luchtkwaliteit in je land komt meten. Dat wil de regering in Washington niet. Steden kijken anders naar die problemen. Zij weten wat luchtvervuiling is, ze willen oplossingen.

"In de C40 werken 58 steden samen om ervaringen uit te wisselen met openbaar vervoer, rekeningrijden, voetgangerszones, fietspaden of fietsdelen. Ze doen dat zonder hinderpalen. Als natiestaten dat zouden willen doen, dan moeten ze allerlei regels respecteren en verdragen afsluiten. Hoe traag dat gaat, zie ik hier in de VS, mijn regering heeft de verdragen over maritiem recht en over kindermishandeling nog niet geratificeerd. Niet omdat ze er niet mee kunnen instemmen, maar omdat ze ze beschouwt als een inbreuk op de soevereiniteit van de Verenigde Staten."

Meer dan 75 procent van de mensen in de westerse wereld en de helft van de bevolking in ontwikkelingslanden leven in steden. Plattelandsbewoners voelen zich niet verantwoordelijk voor de problemen van de stad. Is die kloof niet te groot?

"Het klopt dat steden, omdat ze dichtbevolkt zijn, veel sterker geconfronteerd worden met samenlevingsproblemen; of ze nu met handel, mobiliteit, misdaad, onderwijs of ziekte te maken hebben.

"Anderzijds zijn steden ook erg geschikt om die problemen op te lossen. De meeste oplossingen die werken in steden, werken ook op het platteland, ook al zien ze dat daar soms anders.

"De echte paradox is deze: de Amerikanen die op de Tea Party stemmen en op het platteland leven, haten de stad. Maar het zijn de stadsbewoners die de belastingen betalen waarmee de staat een beleid kan voeren om de problemen van het platteland op te lossen. De Tea Party zegt dat de steden moeten ophouden hun geld in te pikken, maar in feite betalen de steden veel meer belastingen dan ze terugkrijgen van de staatskas. Kortom: de scheiding tussen platteland en stad is een illusie."

U zegt dat burgemeesters van grote steden veel minder partijdig zijn. Is dat geen boude stelling? Heb je dan nog gemeenteraadsverkiezingen nodig?

"U mag democratie niet verwarren met ideologie. Democratie betekent alleen maar dat je je eigen bestuurders mag kiezen en dat die op een transparante manier besturen. Een democratisch bestel heeft staatsmannen en -vrouwen nodig die de handen uit de mouwen kunnen steken. Maar natiestaten worden geregeerd door mensen die verkozen worden omdat ze goed kunnen speechen over abstracte principes. Of ze goede bestuurders zijn, is van geen tel. Ideologie is de nederlaag van de democratie omdat ideologie je alleen maar je eigen vooroordelen laat kiezen en geen concrete beleidsopties. Precies omdat de politiek in de steden democratischer is, is ze ook minder ideologisch.

"Er is een mooi verhaal van Teddy Kollek (burgemeester van West-Jeruzalem van 1965 tot 1993, KvdB) die tijdens een vergadering urenlang moest luisteren naar de klachten van de christenen, de moslims en de joden. Toen hij de delegatie van bisschoppen, rabbijnen en imams had laten uitpraten over hun heilige plaatsen en hun religieuze meningsverschillen riep hij uit: 'Heren, bespaar me jullie preken en ik zal jullie riolen herstellen!'

"De burgemeester van Londen, Boris Johnson, noemt zichzelf een anarcho-Tory en burgemeester Michael Bloomberg was eerst een Republikein, daarna een Democraat en nu noemt hij zich een onafhankelijke. Zijn ex-collega van Moskou, Joeri Loesjkov, richtte met Poetin de partij Verenigd Rusland op, maar stapte op omdat die partij de belangen van zijn stad niet behartigde."

Even aandringen. Er is toch een verschil tussen een links-progressief of een rechts-conservatief stadsbestuur. Om de misdaad te bestrijden kun je zero tolerance afkondigen of investeren in straathoekwerkers en armoedebestrijding.

"Er is niets links of rechts aan zero tolerance. Het is een theorie over hoe je boeven moet vangen. Zowel linkse politici als rechtse willen de criminaliteit bestrijden. Zero tolerance gaat uit van de empirisch vastgestelde waarheid dat al wie grote misdrijven pleegt ook betrokken is bij 'kleine' criminaliteit. Dus als je achter de kruimeldieven gaat, zul je er ook in slagen een paar grote jongens te klissen. Dit heeft niets te maken met het vooroordeel dat zwarten of latino's crimineler zouden zijn. Het is een techniek die werkt, zowel in progressieve als in conservatieve steden.

"Ik heb conservatieve vrienden die budgetten willen vrijmaken voor meer onderwijs in de gevangenissen als ik hen kan overtuigen dat gevangenen die bijscholing volgen, nadien minder snel recidivisten zullen worden. Ik heb ook veel progressieve vrienden die zero tolerance willen proberen als blijkt dat het een efficiënte techniek is."

In uw boek lanceert u een prikkelend idee: er moet een wereldparlement van burgemeesters komen.

"In het laatste hoofdstuk van mijn boek wilde ik een concreet voorstel lanceren. Ik werkte het idee uit om een soort van 'stedenbond' te creëren die een burgemeestersparlement zou hebben. Daarin zouden telkens andere burgemeesters zetelen afkomstig uit zowel megasteden van meer dan 10 miljoen inwoners als uit grote steden van 1 miljoen tot zelfs kleine steden van 50.000 inwoners. De informele manier waarop steden nu al samenwerken zou zo geformaliseerd kunnen worden.

"Terwijl ik werkte aan mijn boek, ontdekte ik dat er al tientallen belangrijke organisaties zijn waarin steden samenwerken. Ik noemde de C40 al, maar je hebt ook de World Mayor Summit, Local Governments for Sustainablity (ICLEI), Metropolis, het European Union's Secretariat of Cities. Zij nemen al veel taken op zich die een wereldparlement van burgemeesters ter harte zou moeten nemen. Mijn idee is dus geen radicale innovatie, maar wel een manier om een netwerk van netwerken te creëren."

Uw boek ligt nog niet in de winkel en toch wil iedereen al weten wat u te zeggen hebt. U raakt een gevoelige snaar, blijkbaar.

"Sinds ik aankondigde dat ik het boek ging schrijven en al een paar interviews gaf, word ik druk gesolliciteerd om erover te komen spreken: in Seoel, in Edinburgh, maandag in Antwerpen. Ook de burgemeesters van Amsterdam en Hamburg willen horen wat ik te zeggen heb. In de VS kreeg ik gehoor in Denver en Los Angeles."

Denkt u dat organisaties als de VN en de EU zomaar een parlement van burgemeesters naast zich zullen dulden?

"Ik pleit niet voor een nieuw uitvoerend orgaan dat top down bevelen geeft aan steden. Ik heb het over een organisatie van gelijkgestemden die van onderuit, bottom up, ontstaat. Steden kunnen zelf kiezen of ze meedoen.

"Neem nu het fietsdelen. Dat ontstond in Latijns-Amerika en bestaat nu in honderden steden in de hele wereld. Als een parlement van burgemeesters het systeem zou promoten, zou het veel sneller ingang vinden. Maar het parlement zal nooit een 'wet' afkondigen die steden verplicht om fietsdelen in te voeren.

"Steden nemen nu al maatregelen om de CO2-uitstoot te verminderen. Ondertussen slagen de natiestaten en de VN er niet in om onderhandelingen over een nieuw Kyotoprotocol succesvol af te ronden.

"Het parlement van burgemeesters zou meer dan de helft van de wereldbevolking vertegenwoordigen en nog een groter deel van de rijkdom. Het zal een enorme invloed hebben op de publieke opinie."

Richard Florida spreekt niet alleen van megasteden maar ook van megaregio's. In onze contreien strekt die regio zich uit over zes landen ut en bevat hij steden als Londen, Parijs, Brussel, Keulen en Amsterdam. Zullen megaregio's de natiestaten verdringen?

"Elke stad heeft een impact op een bredere regio. Ze is ingebed in een systeem van lokale landbouw, handel, mobiliteit en ook... misdaad. Een stad houdt niet op aan haar eigen grenzen.

"Een parlement van burgemeesters zal dus niet alleen de belangen van steden dienen, maar ook die van regio's; ook al stemmen de burgers daar niet voor de burgemeester van de stad.

"Zelfs als de natiestaten deze evolutie niet leuk vinden, dan nog kunnen ze weinig doen om ze tegen te houden. Stedelingen zijn immers in de meerderheid in elk land. Mensen die op het platteland leven in Nederland of in België, voelen zich niet gelukkig bij de beslissingen die in Amsterdam of Antwerpen genomen worden. Toch moeten ze er zich bij neerleggen dat ze in een democratie leven en dat zij niet in de meerderheid zijn.

"Ik ben ervan overtuigd dat stedelingen niet zomaar hun wil zullen opdringen. Ze zullen het publieke belang dienen en dat omvat ook dat van de regio die hen omringt."

Historisch gezien ontstond de democratie in de steden: eerst in Griekenland, daarna in de Lage Landen en Noord-Italië. Keren we terug naar die gouden tijd van de stadstaten?

"We keren terug door vooruit te gaan. Het is een prachtige cirkel. De democratie ontstond inderdaad in de steden, in de polis. Daarna werd de wereldbevolking te groot om bestuurd te worden vanuit steden. Dat gaf aanleiding tot het ontstaan van wereldrijken gevolgd door de natiestaten. Vandaag is de schaal waarop die natiestaten opereren niet groot genoeg en dus keren we terug naar de polis. Maar die nieuwe polis is een kosmopolis.

"Jongeren, immigranten, kleurlingen en ook rijke mensen zijn erg cynisch over de natiestaten. Ze geloven niet dat ze nog écht democratisch kunnen worden bestuurd. Wanneer ze naar de stad komen, verdampt hun cynisme en maakte het plaats voor een gevoel dat er enorm veel mogelijkheden zijn. Ze geloven weer dat hun mening ertoe doet. In steden heb je een meer participatieve vorm van democratie; met referenda, gemeenteraden, wijkraden en ontelbare verenigingen. Als de democratie ergens nog kan werken, dan is het in de stad. Dat besef is een van de mooiste aspecten van de renaissance van de steden."

Stedelingen zijn volgens u progressiever. Zal de wereld dan ook progressiever worden als de steden hem zullen besturen?

"Het is zeker zo dat stedelingen vaak ideeën koesteren die we progressief noemen. Soms is het ook welbegrepen eigenbelang: als je weet dat 90 procent van de steden aan het water ligt, is het niet onlogisch dat stedelingen zich zorgen maken over de klimaatverandering.

"Steden zijn ook het mikpunt van terroristen. Die vallen geen dorpspleintje aan, maar een marathon of een marktplein in een grote stad. Als steden de motor van de democratie zijn, dan zullen de ideeën en de opvattingen van stedelingen steeds meer aan belang winnen.

"De reactionaire krachten die je overal in Europa ziet en bij ons bij de Tea Party, zijn de stuiptrekkingen van een uitstervende minderheid die zich wil vastklampen aan ideeën die al lang voorbijgestreefd zijn. De toekomst zal progressief zijn. Naarmate steden de toekomst van de wereld gaan bepalen, wordt de kans groter dat die wereld ook duurzamer en democratischer wordt."

Benjamin R. Barber, If Mayors Ruled The World - Dysfunctional Nations, Rising Cities, verschijnt bij Yale University Press in het najaar.

Professor Barber houdt op uitnodiging van Kathleen Van Brempt en De Morgen een lezing in de Bourlaschouwburg op maandag 17 juni om 20 uur. Gratis tickets reserveren kan via het Toneelhuis: 03/224.88.44 of tickets@toneelhuis.be.; benjaminbarber.org

Benjamin R. Barber (°1939)

Amerikaans politicoloog, ex-adviseur van Bill Clinton

Verbonden aan de Universiteit van Maryland en Rutgers University

Auteur van Jihad vs. McWorld: How Globalism and Tribalism Are Reshaping The World (1996) en Strong Democracy: Participatory Politics for a New Age (2004)

Schrijft ook toneelstukken, libretto's en filmscenario's

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234