Zondag 25/10/2020

Als de vulkaan roept

Meer dan een week na de eerste uitbarsting heeft de vulkaan Merapi dodelijker dan ooit uitgehaald. Balans: 78 nieuwe doden en hallucinante beelden. Voor velen onbegrijpelijk, omdat al die mensen allang geëvacueerd of zelfs verhuisd hadden moeten zijn. ‘Dat zal nooit gebeuren, tenzij manu militari verboden wordt om in een straal van 8 kilometer rond de vulkaan te wonen’, aldus vulkanoloog Manuel Sintubin (KU Leuven).

Door Brecht Decaestecker

Niet alleen op de heuvels van de tientallen Indonesische vulkanen blijven mensen wonen. Ook in Mexico City, Los Angeles, Istanbul of Teheran, miljoenensteden die vroeg of laat van de kaart kunnen worden geveegd, houden de inwoners voet bij stuk.

Iedereen kent Jakarta, de hoofdstad van Indonesië, maar net zo goed een mierennest waarin je verdwaalt tussen miljoenen opgejaagde Indonesiërs. Veel leuker wonen is het in Yogyakarta, de culturele tegenpool van de hoofdstad. In elke hoek van Yogya, zoals iedereen de stad noemt, ruikt het heerlijk en zie je kleurrijke fietstaxi’s, met rond de wielen de logo’s van Europese voetbalclubs geschilderd. Vier jaar heeft Mary-Ann Del Marmol, vulkanologe van de UGent, in de buurt van de stad gewoond. Ze schreef haar thesis over de actieve vulkaan Merapi.

De berichtjes die Del Marmol momenteel van haar vrienden uit de stad krijgt, en de beelden die ze in kranten en op websites ziet, hebben haar met verstomming geslagen. Ze wist dat zoiets kon gebeuren, maar niet dat het ooit zo erg zou zijn dat de dorpen Argomulyo en Bronggang, op 12 kilometer van de vulkaan, volledig verwoest zouden worden. Of dat evacuatiekampen zelf geëvacueerd zouden moeten worden. Of dat brommers overdag met hun lichten aan in Yogyakarta moeten rijden, door de aswolk in de stad. Ze citeert ons Surono, de invloedrijkste vulkanoloog van Indonesië, met wie ze heeft samengewerkt: “Dit is veel erger dan alle vorige uitbarstingen van de Merapi. We kunnen niet meer voorspellen wat er nu zal gebeuren.”

“De Merapi barst om de vijf of maximum tien jaar uit”, vertelt Del Marmol. “Maar wat nu gebeurt, is misschien wel vijfhonderd jaar geleden. Het is erger dan in 1930.”

Toen kwamen er meer dan 1.400 mensen om het leven. Omdat mensen nu tijdig gealarmeerd worden door vulkanologen, zal het dodenaantal een stuk lager liggen. En toch. In totaal zijn 122 doden geteld, maar 78 slachtoffers vielen in de nacht van donderdag op vrijdag, meer dan een week na de eerste uitbarsting. “Gewoonlijk worden de familie’s geëvacueerd”, vertelt de vulkanologe. “Maar overdag keren velen terug om de rijst en de groenten te plukken en de as van het dak van het huis te vegen. Anders storten die daken in. En als de rijst net rijp is, dan spreken we over de oogst van een half jaar. Mensen laten dat niet zomaar achter.”

Toeristische attractie

Indonesië ligt bovenop de Ring of Fire, een keten van breuklijnen waardoor het land een extreem groot risico voor aardbevingen, tsunami’s en vulkaanuitbarstingen loopt. Java, waar meer dan de helft van de 234 miljoen Indonesiërs wonen, telt meer dan twintig actieve vulkanen. Dertig kilometer verder van de Merapi gaan wonen, is dertig kilometer dichter bij de volgende vulkaan. Bovendien is de grond op zo’n vulkaan bijzonder vruchtbaar. Vulkaanuitbarstingen hebben voor een vorm van natuurlijke bemesting gezorgd en hoe hoger je op de berg gaat wonen, hoe lager en dus beter de temperatuur, in een tropisch klimaat. Veel van die vulkanen zijn ook magneten voor toeristen. Je moet al een heel dik vel hebben om géén T-shirt of blikje cola te kopen aan een van de honderden straatventers op de flanken van de Tangkuban Perahu of Mount Bromo, twee toeristische trekpleisters op Java. Als een westerse toerist hen een paar rupiahs te veel betaalt, kunnen de locals daar gewoonlijk een paar dagen van leven. Het risico dat ze lopen door naar de berg te trekken, weegt dus vaak niet op tegen de voordelen van de vulkaan, die in veel gevallen nog als heilig wordt beschouwd. “Er worden allerlei religieuze krachten aan toegeschreven omdat de mensen vroeger niet konden verklaren wat zo’n vulkaan deed”, vertelt Karen Fontein, eveneens vulkanologe aan de UGent. “Als wij op wetenschappelijke manier uitleggen dat ze moeten verhuizen, dan klinkt dat als heiligschennis.”

Meestal hoeft dat niet te gebeuren, omdat lang niet alle vulkanen even gevaarlijk zijn als de Merapi. Bij een uitbarsting spuwt die een pyroclastische stroom of gloedwolk, die over de flank raast. Die bestaat uit een combinatie van gas en as en dondert razendsnel naar beneden. “Je zou kunnen zeggen: er komt een verbodszone om te wonen in een straal van acht kilometer rond de krater”, vertelt Manuel Sintubin, vulkanoloog van de KU Leuven. “Maar dat zal het Indonesische leger dan toch manu militari moeten doen. Anders zullen die mensen altijd zeggen: ‘Ja maar, waarom mogen wij niet aan landbouw doen waar de beste grond is?’ Bij ons krijg je geen verzekering om een huis te bouwen in een overstromingsgebied, maar daar ligt dat toch wat anders.”

“In arme landen als Indonesië hebben de mensen ook niet de middelen om te verhuizen, zoals wij dat kunnen”, voegt Karen Fontein daaraan toen.

Psychologisch probleem

Het is echter niet alleen in derdewereldlanden dat mensen op gevaarlijke plaatsen gaan wonen, zelfs al is hun woning al eens met de grond gelijk gemaakt. Phuket, New Orleans en Port-au-Prince zijn of worden heropgebouwd, nadat ze volledig verwoest werden door respectievelijk een tsunami, orkaan en aardbeving. “Dat is eerder een psychologisch probleem dan exacte wetenschap”, legt Manuel Sintubin uit. “De mens zit zo in elkaar dat hij meestal terugkeert naar zijn vertrouwde stek.”

Grote steden zijn historisch gegroeid, zonder het potentiële gevaar voldoende te kennen of te beseffen. Mexico City is gebouwd op een voormalig moeras en zeer kwetsbaar voor aardbevingen. De Iraanse president Ahmadinejad zou graag een nieuwe administratieve hoofdstad bouwen omdat seismografen allang een aardbeving in Teheran voorspellen. Hetzelfde geldt voor Istanbul. Los Angeles en San Diego liggen op de San Andreas-breuklijn. Het is meer dan 150 jaar geleden dat daar nog een zware aardbeving geweest is, maar vroeg of laat wordt Californië geconfronteerd met wat ze daar the big one noemen.

“Die megasteden zijn er gekomen omdat het ooit interessante landbouwgebieden waren”, vertelt Sintubin. “Dat is het gevolg van een landschappelijke setting, en nu blijkt dat een gevolg van een actieve ondergrond. Rampen zoals in Indonesië of Haïti zullen meer en meer in het nieuws komen. Niet alleen omdat de media er scherper over berichten, maar vooral omdat die risicogebieden steeds dichter bevolkt worden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234