Donderdag 21/11/2019

Als de rook om je hoofd...

Jan Fabre combineert dans, muziek, film, theater én sigaretten in 'I Am a Mistake'

In 1988 schreef Jan Fabre het korte stuk Ik ben een fout. Hij droeg het op aan Luis Buñuel en Antonin Artaud. 'Een monoloog voor een verstokte roker, op te voeren al niezend en kuchend' is de ondertitel. Nu maakte hij daarvan een versie met film, theater, muziek en dans, waarin gerookt wordt dat het een lieve lust is.

Door Pieter T'Jonck

In de concertante versie die Fabre creëerde met de Duitse componist Wolfgang Rihm, cineaste Chantal Akerman, actrice Hilde Van Mieghem en vier danseressen wordt inderdaad duchtig gerookt.

I Am a Mistake is, op initiatief van Paul Dujardin van Bozar, een opdracht van de European Concerthall Organisation ECHO. Voor de internationale tournee werd het stuk vertaald in het Engels. De musici van het Ensemble Recherche domineren het podium met een score voor een klein orkest en twee zangers onder leiding van Lucas Vis. Rihms muziek is weerbarstig, vol sterke contrasten en ongewone klankcombinaties. Een dwarsfluit wil bij hem al eens schril klinken als in de beste jazztraditie. Dat schept een dramatisch klanktapijt voor vier danseressen en la Van Mieghem.

Die vier danseressen, uitgedost in een glitterkleedje met een diepe split, steken meteen wellustig een sigaret op die ze opdiepen uit een pakje dat in hun slipje geklemd zit. En ze blijven kettingroken, ook als ze dansen of vrolijk kwetterend over het podium rollen. Hun uitdagende, wilde gedoe staat in fel contrast met de discrete, wat vermoeide aanwezigheid van Van Mieghem in zwart avondkleed. Ook zij rookt zonder ophouden, maar als ze af en toe naar voor komt om het publiek te monsteren, hoest ze pijnlijk: gezond is al dat roken niet...

Waarom roken de performers zich hier de longen uit het lijf?

Fabre: "Roken is een taboe geworden. Ik weet ook dat het niet gezond is, maar wat dan nog? We leven in een dictatuur van de gezondheid. Rokers zijn de negers van de maatschappij. Daar wil ik tegen ingaan."

U maakt ook elders een duidelijk statement tegen dictators als de danseressen portretten showen van Osama bin Laden, Philip Dewinter of Jean-Marie Le Pen waar vrolijk in gekrast werd. Ze mishandelen ook foto's uit modemagazines. Waarom?

"Ik haat mode en ik wantrouw de waan van de dag. Die staan haaks op wat kunst is. Mijn tekst is een politieke stellingname over mijn plaats in de wereld als kunstenaar. Ik vind niet dat ik op het toneel mijn opinie over dictators moet verstoppen. Als we allemaal zwijgen uit schrik voor de reactie kunnen dictators hun gang blijven gaan. Ze verbieden vanalles, tot en met roken, maar steken zelf wel de halve wereld in brand."

Ik ben een fout is een erg persoonlijke tekst, maar toch wordt hij hier gebracht door een vrouw, Hilde Van Mieghem, niet door een man.

"Zo ontstaat een grotere afstand tegenover mijzelf als persoon. Tegelijk is zij, net als ik, een einzelgänger. En vooral, Hilde is een prachtige performer: zoals zij haar lichaam draagt, dat is buitengewoon. Ze wordt gewoon mooier met ouder worden. Haar stem heeft door roken en drinken zo'n bijzonder timbre dat je haar vanzelf gelooft."

Op het einde van het stuk laat Van Mieghem inderdaad zien wat ze in huis heeft. De tekst, een litanie van soms absurde of grootsprakerige beweringen telkens voorafgegaan door 'Ik ben een fout, want...', is aartsmoeilijk om te brengen. Maar zoals Van Mieghem die brengt - een duivelse conferencière in de beste traditie van cabaret - lijkt ze de vanzelfsprekendheid zelf.

Niet alleen de dans, de muziek of het optreden van Van Mieghem bepalen echter het werk. Er zijn ook de prachtige filmbeelden van Chantal Akerman. Op drie parallelle schermen zie je tien vrouwen bij nacht roken dat het een lieve lust is. Op de gekste plaatsen, zelfs een kerk moet eraan geloven. Manon Avermaete rookt er stiekem met een schichtige blik achter een pilaar. Eleonora Mercatali steekt echter brutaal haar sigaretten aan met een offerkaars. Vaak zijn de beelden dromerig en zonder actie, bijvoorbeeld als Van Mieghem in een waas van rook droefgeestig en zelfs wanhopig in de lens kijkt. Daar staan ook zotte momenten tegenover: al rokend propt ze dan haar mond vol fruit van een kraam of speelt ze met lucifers. En dat in een feeëriek stadslandschap dat doet denken aan Parijs, maar dat in werkelijkheid het Antwerpse Stuyvenberg is. Dat zag er nooit zo mooi uit als hier.

Hoe bent u bij Chantal Akerman terechtgekomen?

"Ik was een groot bewonderaar van haar minimalistische portretten als Jeanne Dielman of Tout une nuit, maar ontmoette haar voor het eerst toen we samen van de koningin een titel kregen. Twee jaar geleden hadden we tegelijkertijd elk een solotentoonstelling in Madrid. Toen ontstond het idee om samen iets te doen. Niet eenvoudig, want ik had nog nooit met film op het podium gewerkt. Maar ik ben hier heel blij mee."

Bozar, dinsdag 11 december, 20 uur.

Jan Fabre:

We leven in een dictatuur van de gezondheid. Rokers zijn de negers van de maatschappij. Daar wil ik tegen ingaan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234