Dinsdag 18/05/2021

Als de druk dodelijk wordt

De druk aan de top is hard. Dodelijk hard soms. In één week tijd stapten twee bankiers en de topman van Tata uit het leven. Is de maatschappij te ver doorgeslagen in haar kritiek jegens CEO's, bankiers en politici? En wanneer is het breekpunt bereikt. 'Een kapitein verlaat zijn schip niet als het stormt.'

Om zijn gezin te helpen besluit Willy Loman om zelfmoord te plegen, door een ongeluk te krijgen met een door hemzelf gesaboteerde auto. Met het geld van de levensverzekering is het gezin verlost van de door hem gemaakte schulden. Willy Loman was de hoofdfiguur uit het toneelstuk Death of a Salesman, van Arthur Miller uit 1949. Als zakenman was hij mislukt, en dus - zo redeneerde hij - was hij ook mislukt als echtgenoot en vader. Voor het stuk greep Miller terug naar zijn eigen ervaringen. Zijn vader verloor alles in de grote beurscrash in 1929.

Zovele jaren later lijkt er niets veranderd. De Angelsaksische media berichtten dat er deze week twee bankiers in Londen dood zijn aangetroffen. De 58-jarige William Broeksmit werd hangend aan een touw gevonden. Broeksmit was een voormalige chef bij Deutsche Bank. Op bijna hetzelfde ogenblik rapporteerde The Guardian dat een 39-jarige bankier van JPMorgan in de Londense City uit het kantoorgebouw sprong. Het is moeilijk te stellen of beide zelfdodingen een zakelijk karakter hadden, dan wel door problemen in het privéleven zijn veroorzaakt. Dat laatste zou alvast het geval zijn bij Karl Slym, de topman van Tata Motors, die afgelopen zondag overleed na een val uit zijn hotel. De sterke leider die als een Icarus ten gronde stort, het blijft fascineren.

Schaamte

Frederik Anseel, gedragspsycholoog, huivert een beetje om de causaliteit tussen de diverse recente zelfdodingen aan elkaar te linken. "Er is veelal een combinatie in het spel, waarbij stress, privéproblemen en professionele mankementen tot een dergelijke wanhoopsdaad leiden."

Druk aan de top is er altijd geweest, tegelijk stelt hij vast dat die druk de voorbije jaren fors is toegenomen. En er speelt nog iets. "Ik geef veel advies in de zakenwereld. En zeker in de financiële sector valt het me op dat er bijna een zekere schaamte heerst bij die mensen om te zeggen dat ze bij een bank werken. Intussen ken ik ze ook, de bankiers die niet meer naar een feestje gaan. Moe om voor de zoveelste keer uitgespuwd te worden."

Al moeten we een onderscheid maken tussen de traders in The City, en de lokale bankagent hier op het dorpsplein. "Er is veel pijn in The City, en dat is fysiek merkbaar. Er zijn een heleboel banen verdwenen én er valt een hoop minder te verdienen", zegt Joris Luyendijk. De Nederlandse journalist en antropoloog trok als niet-ingewijde de financiële wereld van de Londense City in. Met zijn BankingBlog, in The Guardian, bracht hij verslag uit van een wereld die je als buitenstaander nooit helemaal begrijpt.

"In de financiële sector heb je geen baan, maar een leven. Die boutade klopt, en heeft ingrijpende gevolgen. Zo'n bank is een klein hoofd met een groot lichaam. Om aan die top te geraken werken de mensen zich te pletter. Hun hele sociaal leven is zo compleet verbonden met het werk. Hun kinderen gaan naar dure privéscholen. De sportclub, de feestjes, alles is verbonden met hun job. Als zij dan hun baan verliezen, dan raken ze hun hele leven kwijt. En wie zijn baan én zijn leven bedreigd ziet, doet soms drastische dingen. Veteranen hier zeggen me ook dat ze het allemaal niet meer begrijpen. Alle houvast is weg, en dat houdt hen wakker. Aan de oppervlakte straalt het optimisme, inherent aan deze sector die drijft op een hoge mate aan irrationaliteit. Tot de maskers afvallen."

Supermannen

Causaliteit tussen werkstress aan de top en zelfdodingen, het blijft een heikel thema. Feit: veel zelfdodingen onder topmanagers vonden plaats aan het einde van 2008 en het begin van 2009, toen velen werden afgerekend op het falen tijdens de crisis. Eind 2008 maakten, onafhankelijk van elkaar, in Londen Christen Schnor, topman van het bankconcern HSBC, en in Zürich bestuursvoorzitter Alex Widmer van de Zwitserse bank Julius Bär een eind aan hun leven. In Duitsland benam Adolf Merckle zich in januari het leven. Later dat jaar ging Huib Boumeester, voormalig manager van ABN Amro, over tot dergelijke wanhoopsdaad nadat hij zijn baan was kwijtgeraakt als gevolg van een vijandige overname. Ook familieleden van toplui bleken niet immuun: een kind van de fraudeur Bernard Madoff pleegde zelfmoord nadat zijn vader een gewiekste oplichter bleek te zijn.

Ook nu, in de nasleep van deze financiële crisis, zijn er verschillende toplui die kampen met een burn-out. Een onderzoek van de Harvard Medical School vorig jaar bracht aan het licht dat liefst 96 procent van de senior managers aangaf dat ze in een of andere vorm te lijden hadden onder de druk. De onzekere economie, groeiend aandeelhoudersprotest en te hoge verwachtingen vormen een dodelijke cocktail.

Manfred Kets de Vries, hoogleraar leiderschap en organisatieverandering aan het befaamde instituut Insead in Fontainebleau, erkent dat de huidige context zeker een rol speelt in het welbevinden en de gemoedstoestand van de toplui. Ook hij wil geen voorbarige conclusies trekken tussen de zelfdodingen en de hoge verwachtingen. "Het vergt een hoge mate aan maturiteit om aan die druk te weerstaan. En de huidige negatieve perceptie op de financiële sector doet die druk enkel maar toenemen", zegt Kets de Vries, die behalve managementprofessor ook psychoanalyticus is.

Tredmolen

Het kan dan ook niet verbazen dat recent een workshop 'burn-out voorkomen' gelanceerd werd aan de Harvard Business School. John Davis, een HBS-hoogleraar management en docent, merkt op dat veel toplui een verbazend groot gebrek vertonen aan 'goede thermostaten' voor het meten van hun niveau van vermoeidheid. Wat meer is, de leidinggevenden zeggen dat ze het zich gewoon niet kunnen veroorloven om een stap uit de 'tredmolen' te zetten. Ze hebben vaak de neiging om zichzelf niet alleen als belangrijk, maar ook als onmisbaar te beschouwen.

"CEO's als supermannen", het beeld roepen ze vaak over zichzelf af, meent Marc Buelens. De Vlerick-prof die met een eigenzinnige bril het wereldje van de bestuurskamers gadeslaat. Een flinke dosis narcisme is inherent aan de topfuncties. "Dat is zo in de politiek, in de sport en in het bedrijfsleven. Het is bijna een voorwaarde om daar te komen. En het is tot op zekere hoogte zelfs noodzakelijk in de verschillende fases van een bedrijf", stelt Buelens. "Dergelijke managers stijgen boven zichzelf uit, en vuren hun troepen aan, wat leidt tot een hoge bloei. Al komt er vaak ook heel wat mythevorming bij te pas. Een mythe die ze graag cultiveren, al was het soms maar om de hoge lonen te kunnen verantwoorden."

Maar als die narcistische ballon wordt doorgeprikt, dan is de psychologische afgang enorm. Is het plegen van een wanhoopsdaad dan niet de ultieme vorm van narcisme: de harakiri als symbool van niet te willen falen?

Zondebok

Door de extreem hoge identificatie met de baan en het bedrijf, wordt kritiek dan heel snel bijna persoonlijk. Wie over identificatie weet mee te praten is Marc Descheemaecker. Als voormalig topman bij de NMBS werd hij bijna de belichaming voor alles wat fout liep bij de spoorwegmaatschappij. En er liep veel fout.

"Dat ik de verpersoonlijking was van de NMBS was dan ook mijn eigen keuze", zegt Descheemaecker vandaag. "Je hebt als CEO twee keuzes, op dat vlak. Of je kunt je wegstoppen achter woordvoerders, of je kunt zelf betrokkenheid tonen. Als je kiest voor dat laatste, dan krijg je alles over je heen. Zowel de positieve als de negatieve reacties. In al zijn extremen."

En extreem was het soms. Gaande van politieke tackles, verwijten van incompetentie tot regelrechte doodsbedreigingen. Je moet stevig in je schoenen staan om dag na dag in die vuurlinie terecht te komen.

Descheemaecker: "Als je pal voor je mensen gaat staan, en je zet hen uit de wind, dan krijg je veel gedaan. Maar het klopt dat je dan wel zelf en ook vaak heel alleen alle wind vangt. En ik ken er die uit voorzorg voor zichzelf een stap opzij hebben gezet. Ik ken er ook die te lang hebben gewacht, en er onderdoor zijn gegaan. Een mens is een complex geheel van ratio en logica, maar ook van emoties. En ik kan me goed inbeelden dat iemand op een gegeven ogenblik kraakt. Want ja, er is veel druk, verantwoordelijkheid, stress.

"Ik heb de voorbije elf jaar vierentwintig uur en zeven dagen op zeven geleefd met mijn gsm naast mij. Op elk moment van de dag en de nacht was ik bereikbaar. Ik stond 's morgens om drie uur naast de ramptrein in Wetteren, die niet eens onze verantwoordelijkheid was. Ik heb alle nabestaanden van de slachtoffers van het treinongeval in Buizingen in de ogen gekeken. Die mensen zoeken - begrijpelijk - een zondebok. Ja, dat hakt er diep in. Maar niemand dwingt je om deze job te doen. Het was mijn eigen bewuste keuze. En ik vind: een kapitein verlaat het schip niet als het stormt."

Tijd voor zelfreflectie

Ook Michel Vermaercke, de topman van Febelfin, de Belgische federatie van de financiële sector, kent iets van stormen. Als gezicht en stem van de bankencrisis kreeg ook hij veel over zich heen. Van woeste aandeelhouders van banken, over misnoegde politici, tot een publieke opinie die alle zonden van Israël in de bankiersschoenen schoof. Het vergde veel van zijn incasseringsvermogen, zo blijkt. "Het is niet aan mij om iemand lessen te geven. Maar ik denk wel dat we met zijn allen aan een kritische zelfreflectie toe zijn. Er is de realiteit en er is de perceptie. En ik begrijp dat spectaculaire berichten sensationeler zijn dan genuanceerde informatie. Al staan we daarbij niet steeds stil bij de gevolgen. CEO's, bankiers... ze hebben ook een familie, een gezin, kinderen. De krantenkoppen, de harde opinies, die kunnen soms erg diep snijden."

Zelf heeft Vermaercke het altijd een beetje filosofisch bekeken, en vooral feitelijk gehouden. Niet toegeven aan het sentiment, als een soort harnas. "Ik geloof dat de uitspraak van Guido Gezelle komt: 'Wie niet tegen het ritselen kan, moet niet in het bos gaan wandelen.'

Toch is de opbouw van zo'n spanningsveld zonder uitlaatklep niet zonder gevaar. Dan is één incident, soms heel futiel, voldoende om de stoppen te doen doorslaan. Anseel: "Zo'n mensen kraken niet in één keer. Het is een proces. Ze beschikken over een gigantisch reservoir, en die biedt beschutting tegen talloze invloeden en aanvallen. Ze hebben doorgaans een betere mentale en fysieke weerbaarheid. Maar langzaam loopt dat reservoir leeg, en dan is het plots op."

Descheemaecker nuanceert het beeld van de CEO als speciaal ras: "Dat word je niet ineens. Maar is de optelsom van je opleiding, talent, ervaring, en ja, waarom ook niet, je stressmomenten. Maar we moeten afstappen om dat als iets elitairs te beschouwen. Een politieagent of brandweerman heeft ook veel stress."

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij Tele-Onthaal (106 of www.tele-onthaal.be) of de Zelfmoordlijn (1813 of www.zelfmoord1813.be).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234