Zaterdag 21/09/2019

'Als Bruno wint, splitst de partij'

'Wat we meemaken is een uitgestelde coup, die er de dag na de verkiezingen had moeten komen. Maar toen waren we er te laf voor, en nu betalen we de prijs: eindeloos aftellen.' Voor veel sp.a'ers aan de top van de partij kan het niet snel genoeg 12 juni zijn, de dag waarop een nieuwe voorzitter wordt gekozen.

Een voetbalkantine in Nieuwkerken, 20 maart 2015, iets voor achten. Ze wordt plots omsingeld door satellietwagens. Een goede honderd aanwezigen komt luisteren naar wat eindelijk de aftrap moet worden van de sp.a-voorzittersverkiezingen: het eerste publieke debat tussen John Crombez en Bruno Tobback. Ze debatteren zoals egeltjes vrijen: heel voorzichtig.

Het levert vooral een saaie avond op. Tussen de inhoudelijke accenten van beide kandidaten is geen sigarettenvloeitje te krijgen. Heeft de sp.a anno 2015 niets meer te bieden dan een gevecht tussen twee poppetjes?

Een oud-voorzitter: "Natuurlijk begrijp ik die ergernis. Natuurlijk zullen we na zoveel beheer van de verzorgingsstaat tijd en oefening nodig hebben om te vervellen tot een geloofwaardige oppositiepartij. Denk je nu echt dat we dat zelf niet weten? Alleen, voor we weten welke richting we uitgaan, moet eerst dat steentje uit onze schoen." Het steentje Bruno. En daarom gaan deze verkiezingen alleen over dat personele aspect. Bruno moet weg. Snel weg.

Dit stuk kan - zelfs vrij makkelijk - worden weggezet als een karaktermoord op de zetelende voorzitter. Anoniem bovendien, want alleen op die voorwaarde wilden topfiguren uit de partij hun mening en analyse kwijt. De off the recordtechniek wordt met frisse tegenzin gebruikt, alleen omdat ze informatie oplevert die anders niet zou kunnen worden gebracht. In dit geval om de haast unanieme oppositie tegen de zetelende voorzitter in kaart te brengen, en de redenen daarvoor.

Een oud-minister: "Natuurlijk luistert niemand naar de boodschap van John of Bruno. Dat doet er even niet toe, we willen eigenlijk alleen dat het bureau terug wordt voorgezeten door iemand die lacht en vriendelijk is. John zou op ieder debat 'lalala' mogen neuriën en niets zeggen, we zouden er nog op stemmen."

Verloren generatie

Flashback naar maandagmiddag 26 mei 2014. Op de Brusselse Grasmarkt likken de Vlaamse socialisten hun wonden, daags na de verkiezingen waarin ze hun slechtste score ooit behaalden: 14 procent. Tobback legt die dag zijn mandaat op tafel, maar niemand durft het aan om het beladen precedent van 2007 te herhalen, toen Johan Vande Lanotte plots ontslag nam en Caroline Gennez haast manu militari op de troon werd gezet. Bovenop een nederlaag ook nog eens bijltjesdag organiseren? Niemand heeft er zin in.

Intern ettert het ongenoegen. Crombez wacht nog tot juli 2014 om zijn kandidatuur te stellen. Dan vindt hij het welletjes geweest: waarom nog wachten om een toch onvermijdelijk scenario aan te kondigen?

Op het partijbureau vinden velen dat het niet snel genoeg kan gaan. Verkiezingen in het najaar, bepleit een grote meerderheid, onder aanvoering van de Gentse burgemeester Daniel Termont, daarin gesteund door oudgedienden als Freddy Willockx. Maar de bereidwilligheid waarmee Tobback daags na de verkiezingen zijn mandaat ter beschikking stelde, is helemaal verdwenen. Volgens de statuten is en blijft hij voorzitter tot juni 2015, en hij is van plan dat ook zo te spelen, laat hij een verbijsterd partijbureau weten.

"Daardoor kwamen we in een verschrikkelijke timing terecht. Al een jaar voor de verkiezingen had hij iedereen gegijzeld met de opdracht te allen prijze al ons regeringswerk te verdedigen, soms tot in het ongerijmde, en toen zei hij doodleuk dat hij de partij ook nog eens een jaar lang zou gijzelen. Toen is het ongenoegen over hem een echte bosbrand geworden."

Het bureau heeft echter de macht niet om de statuten te negeren. "Je kon Bruno alleen weg krijgen door een congres samen te roepen en hem daar met een motie van wantrouwen af te laten zetten. Dat zou mooie voorpagina's hebben opgeleverd. En meteen de implosie van de partij. Dat wist hij natuurlijk."

Het resultaat is een verlamde partijtop. Getuigt een bureaulid: "Op het partijbureau kunnen, als je de vaste personeelsleden niet meetelt, zowat veertig mensen aanwezig zijn: parlementair verkozenen, burgemeesters, mensen uit de gemeenschappelijke actie. Wel, sinds Bruno weigerde vervroegde verkiezingen uit te schrijven, zijn er iedere volgende maandag nooit meer dan vijf mensen aanwezig geweest. Eigenlijk is de top van de partij in staking tegen de voorzitter. En het strafste is dat hij daar niet eens op reageert. Die grijns blijft gebeiteld op zijn gezicht zitten."

Niemand heeft inzicht in wat Tobback drijft om het zo hard te spelen. Het kan te maken hebben met zijn koppigheid, maar ook met een olifantengeheugen. Hij behoort, samen met Limburger Peter Vanvelthoven en Vilvoordenaar Hans Bonte, tot een 'verloren generatie' veertigers binnen de partij. Toen de Teletubbies onder leiding van Steve Stevaert, Johan Vande Lanotte, Frank Vandenbroucke en Patrick Janssens zochten naar versterking en opvolging, lieten ze die drie aan de kant staan en kozen ze voor jonge vrouwen als Freya Van den Bossche en Caroline Gennez, die ze een grotere electorale potentie toedichten.

Bruno heeft hen dat nooit vergeten, laat staan vergeven. Het verklaart bijvoorbeeld waarom hij Gennez, die voor hem een stap opzijzette, daarna geen uitvoerend mandaat meer gunde.

Een andere verklaring is dat Tobback weigert de verantwoordelijkheid voor alles wat de afgelopen twintig jaar misliep, op zijn persoonlijk conto te schrijven. Daarin heeft hij overschot van gelijk, net als in de vaststelling dat een voorzitterswissel in het verleden ook nooit een recept voor een spoedig herstel is gebleken.

Dat neemt niet weg dat er binnen de brede partijtop haast niemand nog de uittredende voorzitter steunt. Tekenend is de voordrachtsprocedure voor deelname aan de verkiezing. Om kandidaat te mogen zijn, hebben beiden vijfduizend stemmen nodig uit minstens tien afdelingen in minstens twee provincies. Crombez had die na enkele weken op zak, met de vingers in de neus, terwijl Tobback tot zowat de allerlaatste dag moest blijven krabbelen om de vijfduizend te halen. Voor een zetelend voorzitter kan dat tellen.

Pipo's met hun hoofddoek

Een gewezen minister : "Natuurlijk heeft het kamp van John iets wat een puur administratieve formaliteit is misbruikt als een soort voorverkiezing. Hij is geen kerstekind. Maar hoe dan ook is toch gebleken dat Bruno haast geen steun heeft gevonden. Met welk draagvlak kan die man dan verder? Dat lukt toch nooit meer?"

Een kaderlid: "Bruno's campagne was de perfecte rerun van zijn voorzitterschap: geen organisatie, geen voorbereiding, geen vrienden."

Een vakbondsman: "Hasselt heeft mij de ogen geopend. Willy en Hilde Claes en Steve Stevaert zijn toch altijd iets closer geweest met de familie Tobback dan met de West-Vlamingen Vande Lanotte en Crombez. Maar omdat men wist dat een voordracht van Bruno moeilijk zou liggen, stelde men voor om neutraal te blijven en geen van beiden voor te dragen. Er is daar toen bijna een revolte uitgebroken. Hasselt heeft uiteindelijk met net geen 95 procent voor John gekozen. Toen was het voor mij, én voor de familie Claes, definitief duidelijk."

Hoe meer je rondvraagt, hoe meer je beseft dat de grootste vijand van Bruno Tobback... Bruno Tobback is.

"Hij heeft ooit, in een poging wat informeler te worden, aan twee van onze vrouwelijke parlementsleden toevertrouwd dat hij zich een gelukkig man voelde omdat hij altijd jongere vrouwelijke partners had gehad", zegt een gewezen minister. "Die twee waren allebei enkele jaren ouder dan hij. Ze hadden hem ter plekke kunnen wurgen."

"Eén van de aspecten van de job is dat je af en toe iemand op zijn plaats moet zetten of moet corrigeren", vult een parlementslid aan. "Steve Stevaert kon je op je kop geven op een manier dat je het als een compliment ervoer. Als Bruno het doet, is er een vijandschap voor het leven geboren."

Een bureaulid: "Hij heeft ooit een discussie op het partijbestuur afgesloten met de opmerking : 'Allez, 't is goed, we zullen maar aanvaarden dat die pipo's met hun hoofddoek blijven rondlopen, zeker?' Echt doorleefd invoelen kun je dat niet noemen, toch?"

Een gewezen minister: "Hij roept ook zo vaak. Als Kathleen Van Brempt durft het woord duurzaamheid uit te spreken, dan gaat hij haar net niet te lijf. Om de twee zinnen valt het woord 'kloten' of 'ballen' of 'over mijn lijk'. Ik herinner me een vergadering waar de plaatselijke vertegenwoordiger van de Jongsocialisten durfde te vragen of de jongeren niet wat meer konden worden betrokken bij het vernieuwingscongres. Hij begon die jongen net niet uit te schelden. Terwijl hij die tour langs de afdelingen zelf een 'charmeoffensief' had genoemd. (lacht)"

Zelden was het socialisme zo ongezellig als onder Bruno Tobback. "Hij is een einzelgänger. Hij koestert die één tegen allen-mentaliteit, zelfs in de mate dat hij er oprecht plezier in kan scheppen iemand anders te kloten. Hij zou echt een goede luitenant van Bart De Wever kunnen zijn. Niet ideologisch, maar qua persoonlijkheid. Het idee dat politiek vooral een oorlogsspel is, binnen de partij en erbuiten, vechten en winnen en verliezen, dat heeft hij ook."

Een kaderlid: "Hij is in de totale onmogelijkheid zichzelf zelfs maar te willen verbeteren. Hij heeft een bovenmenselijk dik vel, en denkt dat anderen dat dan ook maar moeten hebben. Hij leeft momenteel in een bunkermentaliteit, en alleen de bunker opblazen zal dus helpen. Dat is redelijk drastisch, ja, maar ik zie geen alternatief meer. Hij heeft nu iets van 'Alleen als ze me hier buiten dragen, ga ik weg'. Oké, jij je zin."

Een stafmedewerker vertelt hoe op een bepaald ogenblik Jan Cornillie, het hoofd van de studiedienst, John Crombez een boekje cadeau deed. Het was het handvest van het Knowledge is Power-project, een scholengroep waar overal in de VS kinderen uit kansarme wijken en gezinnen worden opgevangen en voorbereid op een universitaire opleiding. Hun motto, en de titel van het boek, is Work hard, be nice.

"Hij hoefde niets meer te zeggen: als John die vier woorden als programma nam, dan zou er het absolute verschil met Bruno zijn."

Die aversie tegen Tobback is een winnaarsticket voor Crombez, maar doet wel de vraag rijzen of het ook niet zijn handicap zal zijn. Want verkozen worden op de premisse dat je radicaal verschilt van een ander, is nog iets anders dan op eigen kracht verkozen worden. Daar twijfelen ook de grootste tegenstanders van Bruno aan.

Allemaal smeerlappen

"John scoort enorm op empathisch vermogen en emotionele intelligentie, en daar heeft de partij vandaag absoluut nood aan", zegt een andere stafmedewerker. "Oké, de grote charismatische leider, speecher of debater is hij nog niet, maar hij luistert wel naar mensen. Sterker: hij is oprecht geïnteresseerd in wat ze te vertellen hebben. Hij kent de partij ook, weet dat het sociale weefsel daar bijna onherstelbaar kapot is geraakt, en dat is voor alle duidelijkheid niet de fout van Bruno alleen. Maar Bruno heeft bewezen dat hij het niet kan herstellen, John verdient de kans het te proberen."

Een gewezen minister: "We voelen ons verweesd, moedeloos, depressief bijna. Voor velen wordt John dan de nieuwe papa waarvan je droomt, waarvoor je echt je best wil gaan doen. Iedereen staat klaar om zich na half juni nog een keer te smijten. Maar net omdat hij de man is waarop je al je hoop en verwachtingen projecteert, die hij misschien niet zal kunnen waarmaken, is dat ook niet risicoloos."

Ook al verklaarde hij zich absoluut geen fan van Tobback, erg hoge verwachtingen over Crombez had Steve Stevaert niet tijdens ons laatste gesprek. Fijne man, daar niet van, maar net iets te intellectueel, iets te fanatiek tegen fraude en de Vlaamse ritselcultuur om tot het gezellige en brede volkssocialisme te kunnen worden gerekend. Verschillende andere bronnen hadden me verteld dat Stevaert tegenover hen de analyse had gemaakt dat het met de partij eerst nog erger moest worden vooraleer het beter zou worden, en dat de volgende voorzitter gedoemd was te mislukken.

"Misschien laat je beter Bruno zitten, die is toch al kapot", zou hij bij herhaling hebben gezegd. Stevaert ontkende noch bevestigde, hij knipoogde alleen maar.

"Zelfs als die analyse klopt, is het geen optie", stelt een oud-minister. "Je kunt je toch niet nog eens jaren in defaitisme en negativiteit blijven hullen? Wachten tot we totaal kapot zijn voor we gaan reageren?"

Is er dan echt niemand die in de kansen van de huidige voorzitter gelooft? Niemand van de gesprekspartners wil zich het scenario waarbij Bruno Tobback wint, nog maar voorstellen.

"Als hij verliest, dan is dat erg voor hem", vindt een voormalig partijvoorzitter. "Maar als hij wint, dan is het zo mogelijk nog erger, want dan moet hij terug naar een partij waar hij door een meerderheid van het kader wordt uitgespuwd. Zowel bij het personeel als bij de verkozenen heeft hij vrijwel geen draagvlak meer."

Ook het college van federale secretarissen, de mensen die de partijwerking in iedere provincie proberen te animeren, zien het met deze voorzitter niet meer zitten: "Dat hij ons op een vergadering toeriep dat we allemaal smeerlappen zijn die zijn kloten konden kussen heeft de relatie er niet echt op verbeterd, nee. (lacht) Dat is een beetje een probleem: je kunt niet discussiëren met Bruno, omdat een tegenwerping volgens hem nooit inhoudelijk is, maar alleen een persoonlijke aanval tegen hem kan zijn. Dus zwijgt de ene na de andere, en telt iedereen geduldig af naar het tijdperk-Crombez."

Een gewezen minister: "Als Bruno wint, dan komen we in een Volksunie-scenario terecht: een schisma. Een voorzitter die een volslagen lame duck zal zijn, uitgespuwd door zowat zijn hele bureau, en een interne revolte.

Er zit zoveel negatieve energie in de partij dat er een catharsis nodig is: komt die er niet in de vorm van een nieuwe voorzitter, dan zal het in de vorm van een scheuring zijn. Ik heb al velen horen zweren dat het bij een herverkiezing van Bruno voor hen ophoudt binnen de sp.a."

De verkeerde zoon

Is er voor de uittredende voorzitter dan nog een leven na de Grasmarkt? Want als Tobback zoveel aversie en animositeit heeft opgeroepen, dan is het onwaarschijnlijk dat hem nog veel zal worden gegund op nationaal niveau. Dat hoeft strikt gesproken ook niet. Al is hij nog maar 45, Tobback zit al wel twintig jaar in het parlement, en heeft dus nu al recht op een volledig parlementair pensioen, al moet hij daar nog vijftien jaar op wachten. Burgemeester van Leuven ondertussen?

"Louis had al een tijdje de fakkel kunnen doorgeven, maar ik stel samen met u vast dat hij dat niet heeft gedaan", zegt een stafmedewerker. "Hij heeft dus de optie voor Bruno opengehouden die hij had kunnen sluiten."

Een oud-minister: "Niemand weet wat vader en zoon als plan B hebben, maar ik weet één ding: als ze Bruno burgemeester van Leuven willen maken, dan ontploft de sp.a-afdeling daar."

Een generatiegenoot en collega-minister van vader Tobback: "Ik herinner me dat Louis, toen minister van Binnenlandse Zaken, eens terugkwam van zijn Franse ambtsgenoot Charles Pasqua, een gaullist nochtans, en dat ze naast de dossiers ook over de essentie van politiek bezig waren geweest. En Louis was zeer geporteerd door een uitlating van de Fransman: 'Il faut aimer les gens pour faire la politique.'

"Dat klopt ook: hou je niet oprecht van pensenkermissen, van een bain de foule, blijf dan weg uit de politiek. Louis kon ook brutaal en cassant zijn, maar daarnaast ook charmant en zelfs begripvol nadat hij eens werd tegengesproken. Hij zag de mensen graag. Bruno heeft zich gemodelleerd naar het harde, het machtsspel, het cynische, maar heeft de zachtere kant van zijn vader niet gezien, net zomin als diens oprecht engagement, of het keiharde werken. Raar is dat, want zijn broer Wim heeft dat dan weer wel: er zijn er in Leuven velen die vinden dat de verkeerde zoon in de politiek is gestapt."

Maandag in deel twee

'We zijn nog altijd niet genezen van de Teletubbies'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234