Vrijdag 04/12/2020

Allochtonen aan de balie

Advocatuur. Ooit was het een bolwerk van de bourgeoisie. Advocaat werd je van vader op zoon, net zoals notaris. De tijd dat die kaste was gereserveerd voor fijne lieden uit de opperste strata van de samenleving is lang voorbij. Maar tot nader order blijven de Vlaamse balies blanke bastions. Het aantal allochtone advocaten zit weliswaar in de lift, maar het gaat moeizaam. Aan de rechtenfaculteiten van Gent en Leuven studeren dit jaar respectievelijk vier en twee allochtone juristen af. Behalve hun Marokkaanse roots hebben onderstaande getuigen nog een kenmerk gemeen. De toga werd hen niet in de schoot geworpen, ze hebben zich een weg naar de balie moeten knokken. door Erik Raspoet

Abdelhamid El Mouden (43)

Het heeft weinig gescheeld of hij was nooit de allereerste Marokkaanse Belg geworden die zich aan een Vlaamse balie inschreef. Die keer bijvoorbeeld dat zijn moeder en zijn broer hem kwamen weghalen uit Antwerpen. Het kwam tot een heuse achtervolging, die in zijn voordeel werd beslecht dankzij een superieure kennis van het Antwerpse stratenplan. Hij was toen een jaar of zeventien, maar het generatieconflict sluimerde al veel langer. "We waren thuis met elf kinderen", zegt hij in zijn fraaie kantoor vlak bij het Antwerpse justitiepaleis. "Vader werkte bij de Metallurgie Hoboken, soms draaide hij drie shifts na elkaar om zijn gezin eten te geven. Een harde werker, maar ook een autoritaire en conservatieve man die het pad van zijn kinderen had uitgestippeld. Zijn zoons moesten allemaal een vak leren. Eentje schrijnwerker, eentje mekanieker, mij zag hij elektricien worden. Dan konden we met zijn allen terug naar Marokko en een bouwbedrijf beginnen. Ik zag dat niet zitten. Op mijn elfde ben ik mezelf gaan inschrijven in een aso-school in Zurenborg. Mijn ouders wisten niet beter of ik zat op een technische school. Moeilijk was dat niet met ongeletterde ouders, ik tekende ook altijd zelf mijn rapport."

De bom barstte toen zijn ouders beslisten de hele familie naar Brussel te verhuizen. Om Frans te leren, want dat zou van pas komen als ze in Marokko een bouwfirma begonnen. Abdelhamid hield voet bij stuk: hij zou zijn school in Antwerpen afmaken. "Het is tot een breuk met mijn familie gekomen. Op mijn zestiende ben ik op kamers gaan wonen. Kost en inwoon, 4.000 frank. De helft financierde de directeur van het college en daarna vrienden Tine en Eric, ik ben hen er eeuwig dankbaar voor. De rest verdiende ik met klusjes. Schilderen, behangen, tegels leggen, ik heb er veel van opgestoken." Het onverhoeds opduiken van zijn moeder en broer - uitgerekend toen hij met een meisje aan de hand en een sigaret in de mond kwam aanwandelen - was niet de enige poging om hem in het gareel te dwingen. "Ik had mijn familie in jaren niet gezien toen mijn oudste broer ging trouwen. Na het feest in Marokko dreigde vader mijn gele vreemdelingenpas te verscheuren als ik niet beloofde hem naar Brussel te volgen. Pure chantage, zonder die pas was ik nooit naar België kunnen terugkeren. Ik heb dus braaf ja geknikt, terwijl ik bij mezelf dacht dat er geen schijn van kans was dat ik naar het ouderlijke nest zou teruggaan."

Vader is nu vooral trots op zijn tweede zoon. El Mouden heeft een eigen kantoor, met een staf die even divers is als het cliënteel. Er werken Marokkaanse en Turkse advocaten, de jongste aanwinst is een Kameroense stagiair die als puber naar België is gevlucht. "Behalve fiscaal en medisch recht nemen we alle zaken aan", zegt hij. "Zeventig tot tachtig procent van onze klanten is allochtoon. Maar daar reken ik ook het groeiende aantal Nederlanders bij, een cadeautje van minister Verdonck. Haar strenge migratiepolitiek heeft het leven onmogelijk gemaakt voor gemengde koppels waarvan een van de partners van buiten de Europese Unie komt. Die vluchten massaal naar België, waar ze niet onder de nationale wetgeving maar onder de Europese regelgeving vallen. Binnenkort wordt die instroom met een tegenstroom gecompenseerd, want de Belgische migratiewetgeving gaat dezelfde weg op."

Echt divers kun je het Vlaamse advocatenkorps niet noemen. Steekproeven leren dat de balies van Brugge en Mechelen beide één allochtoon tellen, één meer dus dan de balie van Kortrijk. In Antwerpen is het beeld iets rooskleuriger. Zonder de Joodse advocaten - in feite de echte allochtone pioniers aan de Vlaamse balies - mee te rekenen kom je toch aan een voltallige voetbalploeg. "Het evolueert langzaam maar zeker", stelt El Mouden vast. "De volgende stap is de magistratuur. Zowel bij de zittende als de staande magistratuur is het wachten op de eerste allochtoon. Onaanvaardbaar, want net zoals de politiek, de media en de politie moet de magistratuur een afspiegeling zijn van de maatschappij. Ik beweer niet dat allochtonen worden gediscrimineerd bij de rechtsbedeling. Maar een allochtone rechter heeft dezelfde voordelen als een allochtone advocaat. Wij kunnen ons bijvoorbeeld veel beter inleven in een familieconflict onder allochtonen." Wat houdt hem tegen om aan het eerstvolgende magistratenexamen deel te nemen? "Dank je", wimpelt hij de vraag af. "Ik voel me prima in deze job."

Abderrahim Lahlali (28)

Een regering doen struikelen, dat zit er nog niet in. Maar Abderrahim Lahlali ontpopt zich steeds meer als kwelduivel van ministers en andere gestelde lichamen. Premier Verhofstadt en minister van Maatschappelijke Integratie Christian Dupont kregen in januari van de Gentse advocaat een klacht aan hun broek wegens het niet invoeren van de praktijktests, een instrument om discriminatie op de werkvloer en in de horeca aan te tonen. De voorbije dagen stond Lahlali in de schijnwerpers als raadsman van Sana Amni, de Marokkaanse vrouw die door haar Vlaamse vriend en schoonouders aan een gruwelijke abortuspoging werd onderworpen. Schuldig verzuim, zo luidt de klacht die hij neerlegde tegen CAW Artevelde, de koepel waaronder het crisiscentrum ressorteert dat de zwangere vrouw aan haar schoonfamilie overleverde. In diezelfde periode diende hij bij de Raad van State een klacht in tegen de Moslimexecutieve, voor rekening van vier gebuisde kandidaat-islamleraars die protesteren tegen de bedenkelijke examenmethode. "Maar denk vooral niet dat ik alleen voor allochtonen opkom", zegt hij. "Tegen minister van Justitie Onkelinx heb ik een procedure aangespannen wegens het niet verlenen van assistentie aan een autochtone en zwaar zorgbehoevende cliënt die al vier jaar in Merksplas geïnterneerd zit".

Wie hem hoort fulmineren zou zweren dat hij in de wieg is gelegd als advocaat. Niets is minder waar, want zijn wieg stond in een rijtjeshuis in de achterstandswijk Brugse Poort. Abderrahim komt als derde oudste uit een kansarm migrantengezin van acht. "Mij moet je niets vertellen over de mechanismen die allochtone kinderen naar de laagste trap van het onderwijs verstoten. Zelf ben ik haast toevallig aan die vicieuze cirkel ontsnapt, dank zij Mohamed El Omari, een oudere vriend naar wie ik opkeek. Hij heeft me op scharniermomenten de weg getoond. Op zijn aandringen heb ik me in een aso-school ingeschreven, en toen ik op mijn achttiende voor een studiekeuze stond, heb ik opnieuw zijn voorbeeld gevolgd. 'Studeer rechten', zei hij, 'daar kun je alle kanten mee uit.'

"In de eerste kandidatuur waren er op achthonderd studenten welgeteld vijf allochtonen, Belgen van Marokkaanse, Turkse en Afrikaanse origine. Drie hebben hun diploma behaald. Ik zie ze nog vaak, we zijn alledrie aan de balie gegaan. Nee, aan de universiteit heb ik nooit discriminatie ondervonden. Ik heb er goede herinneringen en een stel vrienden aan overgehouden, autochtoon zowel als allochtoon. Wat betekenen die termen ook? Ja, ik ben een moslim van Marokkaanse origine. Maar ik voel me evengoed Vlaming, Gentenaar en supporter van AA Gent. In feite heb ik me maar één keer anders bejegend gevoeld. Toen ik voor het eerst op de griffie verscheen om een dossier in te kijken, moest ik mijn identiteitskaart tonen. Not done, maar blijkbaar geloofden ze niet dat ik advocaat was. Ik zou het geen racisme noemen, veeleer een bevestiging van de clichés over allochtonen.

"Ik ben polyvalent, ik doe onder andere vreemdelingenrecht en familierecht, maar ook strafrecht, sociaal recht en verzekeringsrecht. Inderdaad, een deel van mijn cliënteel is allochtoon. Mijn kennis van het Arabisch verlaagt de drempel. Bovendien heb ik met mijn achtergrond veel meer voeling met de zeden en de gewoonten van allochtone cliënten. Maar stop me niet in één vakje, ik heb evenzeer autochtone kmo's en vzw's als cliënten.

"Het grote geld in de advocatuur zit bij de grote law firms die zich in vennootschapsrecht of handelsrecht specialiseren. Dat is niet aan mij besteed, ik zie mijn beroep onder meer als een verlengstuk van mijn engagement. Met Mohamed El Omari heb ik Divers & Actief opgericht, een feitelijke vereniging die de diversiteit in onze samenleving wil bevorderen. Allochtone verenigingen hielden zich vroeger bezig met theekransjes of kebabavonden. Nuttig, daar niet van, maar in onze ogen volstaat dat niet. We behoren tot een nieuwe generatie: allochtonen die hun rechten kennen en ze desnoods afdwingen. Dat kan natuurlijk alleen als je over een opleiding en diploma's beschikt. Precies daar wringt nog altijd het schoentje: het aandeel van arbeiderskinderen aan de universiteit is klein, dat van allochtone arbeiderskinderen haast verwaarloosbaar. De kloof in het onderwijs is en blijft een van de voornaamste pijnpunten van onze samenleving."

Zohra Othman (38)

Progress Lawyers Network is zowat het juridische pendant van Geneeskunde voor het Volk. Net zoals het bekendere artsencollectief leeft op het advocatenkantoor veel sympathie voor de extreem linkse PVDA. Nee, het zijn geen zakenlui of kaderleden in glimmende BMW's die bij het kantoor in de Antwerpse Broederminstraat aankloppen. Arbeiders en proletariërs van alle nationaliteiten vinden des te gemakkelijker de weg, net als asielzoekers uit alle hoeken van de wereld. Ook op het secretariaat is diversiteit troef, zozeer zelfs dat het autochtone overwicht onder de advocaten er wat schril bij afsteekt. Toch is één allochtoon op twaalf advocaten niet slecht. Tenslotte telt de meer dan duizendkoppige balie van Antwerpen hoop en al twaalf Belgen van vreemde en anderstalige origine.

Zohra Othman is die allochtoon, een woord dat zoals steeds schromelijk tekortschiet. Ja, als we de film van haar leven naar het prille begin terugspoelen, komen we in Marokko uit. Maar wat zegt dat begrip over haar jeugd in Rupelmonde, waar ze in een gezin van acht opgroeide? "We hadden het niet breed", vertelt ze. "Vader was de enige kostwinnaar. Pijpfitter, eerst op een scheepswerf in Kruibeke, later op de Boelwerf in Temse. Zwaar en gevaarlijk werk. Op een keer kwam hij thuis, zijn gezicht helemaal verbrand. Als kind had ik al heel vlug conclusies getrokken. Zo'n werk wil ik nooit doen, ik wil studeren. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan in een kansarm migrantengezin. Moeder is analfabeet, vader kan alleen wat Arabisch lezen. Boeken of kranten heb ik thuis nooit gezien." Ondanks die achtergrond - of juist dankzij - beseften Zohra's ouders de waarde van een diploma maar al te goed. Geen offer was hen te groot, de familie Othman is twaalf jaar lang niet met vakantie naar Marokko geweest. Als kind vond Zohra het helemaal geen pretje. Iedere zomer twee maanden thuis zitten in Rupelmonde, ze heeft wat rolschaatsen versleten. Dat het offer in haar geval met een diploma rechten werd bekroond, dankt ze aan haar zes jaar oudere zus, die zoals vaak de rol van baanbreker mocht spelen. Zohra: "Mijn zus was erg slim en getalenteerd. Toch werd ze door het PMS naar het beroepsonderwijs verwezen. Mijn ouders wisten niet beter en hebben het advies gevolgd. Maar behalve pienter was mijn zus ook eigengereid. Ze heeft zichzelf aan de kunstacademie ingeschreven, tegenwoordig reist ze de wereld rond als designer. Toen ik in het zesde studiejaar zat, heeft ze mij in een aso-school in Sint-Niklaas ingeschreven. Ze wilde onder geen beding dat ik ook in het beroepsonderwijs zou belanden.

"De dag van mijn inschrijving aan de Ufsia zal ik nooit vergeten. Mijn ouders waren apetrots. Toevallig was mijn tante met haar zoon uit Rabat op bezoek. Met de hele delegatie zijn we naar de Ufsia getrokken, het was feest. Ik was de enige allochtoon van mijn lichting, net zoals op het college in Sint-Niklaas. Discriminatie heb ik nooit ondervonden, maar de universiteit is dan ook een beschermd milieu. Later, toen ik begon te werken, werd ik er des te meer mee geconfronteerd. Een van mijn eerste zaken als pro-Deoadvocaat ging over een Nigeriaanse prostituee zonder papieren. Ze was door de rijkswacht mishandeld. Toen ik haar in de cel ging opzoeken gaf ze me een pluk haar, uitgerukt bij haar arrestatie. De onderzoeksrechter blies warm en koud toen ik hem op de hoogte bracht. Ja, hij zou die rijkswachters interpelleren. 'Maar', hield hij me voor, 'vergeet niet dat ik nog met die mannen moet samenwerken.' De almacht van de politie en het parket in Antwerpen, daar moeten we bij een andere gelegenheid eens over doorbomen."

Othman, de derde allochtoon die zich aan de Antwerpse balie inschreef, heeft zich in vreemdelingenrecht, onderwijsrecht en familierecht gespecialiseerd. Ze is zich in Marokko gaan verdiepen in de voor vrouwen revolutionaire hervorming van het familierecht. Logisch dus dat ze vooral een Marokkaans cliënteel bedient. Maar ook Tiny Mast, de moeder van Kim en Ken, laat zich door meester Othman bijstaan. "In het justitiepaleis en aan de balie speelt de allochtone factor geen rol, ik word behandeld zoals iedereen. Slechts één keer heb ik er wat van gemerkt, toen ik mijn eed ging afleggen. Een van de aanwezige stagemeesters kon niet geloven dat een Marokkaanse migrantendochter advocaat zou worden. Ik hoorde het hem fluisteren. Die Zohra Othman, dat is vast de dochter van een rijke Libanees."

De volgende stap is de magistratuur. Zowel bij de zittende als de staande magistratuur is het wachten op de eerste allochtoon

Abderrahim Lahlali

Ik heb me maar één keer anders bejegend gevoeld. Toen ik voor het eerst op de griffie verscheen om een dossier in te kijken, moest ik mijn identiteitskaart tonen

Zohra Othman

Als kind wist ik al dat ik wilde studeren. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan in een kansarm migrantengezin. Moeder is analfabeet, vader kan alleen wat Arabisch lezen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234