Dinsdag 15/10/2019

Allochtone kiezer gaat vreemd te A.

In 2006 hielpen ze Patrick Janssens mee in het zadel, in 2012 zouden ze hem wel eens naar de uitgang kunnen sturen. Want terwijl het electorale gewicht van de Antwerpse allochtoon groeit, wordt diens stemgedrag steeds minder voorspelbaar. 'De Wevers 'war on drugs'-verhaal kan op veel bijval rekenen.'

Antwerpen, het hart van de Seefhoek. We praten met Abdel Chahboun, de baas van Café Palace, een ontmoetingsplek in een van de bruisende winkelstraten in het noorden van de stad. Chahboun is een man met Marokkaanse roots die, tegen wil en dank, goed op weg is om een soort Bekende Antwerpse Allochtoon te worden. Chahboun is een van de kleine zelfstandigen die slachtoffer werd van de vele drugsdelicten die de wijk en zijn handelszaken teisteren. De man beet van zich af, ondanks doodsbedreigingen. Hij kreeg er de status van kleine verzetsheld door.

Kennelijk was dat ook enkele politieke partijen niet ontgaan. Chahboun werd op een blauwe maandag uitgenodigd voor de nieuwjaarsreceptie van N-VA Antwerpen. Hij was nieuwsgierig, besloot er een kijkje te gaan nemen en werd er tot zijn eigen verrassing door Bart De Wever zelf op het podium geroepen. "N-VA is niet de enige partij die me had uitgenodigd", vertelt Chahboun. "Ook Groen heeft dat gedaan." Waarom hij niet op die uitnodiging is ingegaan? "Ik had toen geen tijd."

Chahboun windt er ook geen doekjes om. Hij zal in oktober voor De Wever stemmen. Ooit stemde hij voor sp.a, maar die partij heeft zich volgens hem "veel te laks" getoond. Chahboun heeft zijn hoop nu gevestigd op het N-VA-boegbeeld, en diens belofte om de problemen in de wijk met veel hardere hand aan te pakken. Want als het aan De Wever ligt, dan komt er een war on drugs.

Is het verhaal van Chahboun representatief voor wat er leeft in deze gekleurde wijken? Zou het kunnen dat Janssens hier, maar ook elders in de stad, zijn aanhang bij de allochtone kiezer aan het verliezen is, en zo ja, weegt die allochtone kiezer electoraal zwaar genoeg om in oktober het verschil te kunnen maken?

De vragen zijn eenvoudig, de antwoorden complex. Die complexiteit begint al bij het begrip allochtoon, dat een zeer ruime lading kan dekken (zie kader).

Voorspellingen doen wordt er ook niet makkelijker op als je de diversiteit van de Antwerpse allochtonen in ogenschouw neemt. Gebruiken we het woord allochtoon, dan denken we vaak eerst aan de mensen van Marokkaanse en Turkse origine, een bevolkingsgroep die, zo wordt verondersteld, tot aan het graf voor de sp.a zal stemmen.

Een foute reflex, om te beginnen omdat Antwerpen vandaag meer dan 170 verschillende nationaliteiten telt, onder wie bijvoorbeeld ook een grote groep Nederlanders en Oost-Europeanen. We hebben het duszeker niet over een homogene groep, al mag je er wel vanuit gaan dat ze over het algemeen niet tot de upper class behoren. Met meer dan 120.000 mensen vormen de niet-EU-burgers een zeer ruime meerderheid. Veruit de grootste etnische minderheid vormen de Antwerpenaren met Marokkaanse roots (minimaal 35.000). De Turkse gemeenschap is met ongeveer 12.000 zielen een stuk kleiner.

De cijfers relativeren de verhalen over de islamisering van de stad, maar onderstrepen tegelijk het electoraal belang van deze ge- meenschappen. Hoe bepalend enkele tienduizenden kiezers kunnen zijn, blijkt uit de verkiezingsuitslag van 2006. Patrick Janssens haalde toen iets meer dan 71.000 voorkeursstemmen. In de perceptie verpletterde hij Filip Dewinter, die er "slechts" 62.642 binnenreef.

In welke mate had Janssens zijn overwinning te danken aan de Antwerpenaren van Marokkaanse en Turkse origine? Een weinig bekende, door de steden Antwerpen en Brussel bestelde studie van de KU Leuven onder leiding van Marc Swyngedouw, geeft een idee. Voor dit onderzoek, uitgevoerd eind 2006, begin 2007, vergeleken Swyngedouw en zijn team de politieke betrokkenheid én voorkeuren van jonge (18 tot 35 jaar) autochtone Brusselaars en Antwerpenaren met vergelijkbare leeftijdgenoten van Marokkaanse en Turkse origine. De resultaten zijn meer dan fascinerend, niet het minst omdat ze nogal wat vooroordelen ontkrachten. Zo blijkt de interesse in lokaal en binnenlands politiek nieuws bij alle drie de groepen ongeveer even groot, of beter gezegd: even klein.

Andere vooronderstellingen lijken door deze studie dan weer wel te worden bevestigd. Jonge Turkse of Marokkaanse Antwerpena- ren hebben in 2006 inderdaad massaal voor de sp.a van Janssens gestemd. Zo'n 79 procent van de kiezers van Turkse origine stemde in 2006 sp.a, tegenover 72 procent bij de kiezers van Marokkaanse origine. De enige partij die nog een beetje meetelde was CD&V, bij kiezers van Turkse en Marokkaanse origine goed voor een score van bijna 9 procent.

Spectaculaire peilingen

De wetenschap dat sp.a en CD&V dit jaar samen naar de Antwerpse kiezer trekken, zou Patrick Janssens kunnen verleiden tot een slaap op de beide oren. Helaas voor hem, zo rooskleurig ziet de toekomst er toch niet uit.

Ten eerste beperkte de studie van Swyn- gedouw zich tot het stemgedrag van een belangrijke, maar wel zeer specifieke groep van allochtonen in Antwerpen: de jongere, laagopgeleide Antwerpse Turken en Marokkanen. Ten tweede, en allicht nog belangrijker: het gevaar-Dewinter lijkt geweken. Een anti-Dewinter-stem hoeft in oktober niet per definitie een stem voor Janssens te zijn. Er zijn weer alternatieven. Met andere woorden: de strijd om de allochtone kiezer ligt voor het eerst in decennia weer open.

Of er indicaties zijn dat deze kiezer zich in oktober inderdaad door andere partijen zal laten verleiden? Naar de politieke voorkeur van Antwerpse allochtonen is recentelijk twee keer gepeild. De eerste peiling is die van Gazet van Antwerpen, gepubliceerd op 17 oktober 2011. De sp.a zou volgens die peiling nog op 36,3 procent van de allochtone stemmen kunnen rekenen. De partij van de burgemeester liet daarmee de N-VA, goed voor bijna 10 procent van de allochtone stemmen, nog ver achter zich. Dé grote concurrent van Janssens leek toen in de eerste plaats Groen te worden. Was die partij in het onderzoek van Swyngedouw nog goed voor nauwelijks 7 procent, dan was ze in de peiling van Gazet van Antwerpen plots bijna 22 procent waard.

Een signaal dat de Antwerpse sp.a haar status als dé partij van de allochtoon toen al aan het verliezen was? Misschien, al is één wetenschappelijk betwistbare peiling uiteraard een heel erg wankele basis voor een zo verregaan- de conclusie. Maar er is dus nog een tweede peiling gepubliceerd, in Het Laatste Nieuws van 5 mei. De resultaten van deze enquête lijken nóg meer te wijzen op een fenomeen dat je de versplintering van de allochtone stem zou kunnen noemen. Volgens deze peiling zou "slechts" 13 procent van de respondenten die aangaven voor de N-VA te zullen stemmen, van allochtone origine zijn. Sp.a-CD&V zou het bij deze bevolkingsgroep beter doen, met 23 procent allochtone kiezers.

Met permissie gezegd, maar die 'slechts' stond bij de N-VA niet op z'n plaats. De N-VA is volgens dezelfde peiling in Antwerpen vandaag goed voor 43 procent van de kiezers, het kartel sp.a-CD&V voor ruim 25 procent. Re- ken je het aandeel van de allochtone kiezers om in absolute cijfers, dan blijkt dat de N-VA volgens deze peiling nu ongeveer evenveel allochtone stemmen aantrekt als sp.a/CD&V.

Ondertussen, en nog steeds volgens dezelfde peiling, blijft Groen een belangrijke kaper op kust. De partij met Meyrem Almaci als boegbeeld zou goed zijn voor ruim 10 procent van de stemmen - die ze voor 35 procent bij een allochtoon publiek haalt.

Hoeveel waarde we aan deze peilingen moeten hechten? "Geen", zegt Marc Swyn- gedouw. "Hun wetenschappelijke waarde is nul. Je hebt die peilingen ook niet nodig om te kunnen voorspellen dat Patrick Janssens het bij allochtone kiezers minder goed zal doen dan in 2006. Destijds kon hij profiteren van de grote polarisatie tussen hem en Dewinter. Die polarisatie valt nu grotendeels weg, wat de baan vrij maakt voor andere partijen. Ik denk dan in de eerste plaats aan Groen. Die partij verdedigt vandaag nog veel explicieter de belangen van de allochtone kiezer dan de sp.a. Het feit dat Groen iemand van allochtone origine als lijsttrekker heeft, zal zeker ook een rol spelen, al mogen we dat niet overschatten. Uit ons onderzoek blijkt dat kiezers van Marok- kaanse origine niet zo gemakkelijk voor iemand van Turkse origine zullen stemmen."

Niettemin voorspelt Swyngedouw dat de Antwerpse allochtoon ook in oktober nog overwegend links zal stemmen. "Allochtonen worden nog altijdgeconfronteerd met sociale achterstelling en discriminatie op de arbeidsmarkt. Dat maakt een keuze voor links veel vanzelfsprekender. Aan de andere kant zie je dat er stilaan ook een allochtone middenklas- se begint te ontstaan, wat zich allicht zal vertalen naar het stemgedrag. Uit binnen- en buitenlands onderzoek is al gebleken dat het stemgedrag van etnische minderheden in de loop der jaren steeds diverser wordt. Dat heeft alles te maken met hun veranderende sociale positie. Een goed voorbeeld is het succes van de MR bij Brusselse allochtonen dat je voor een belangrijk deel mag toeschrijven aan het toenemend aantal zelfstandigen en een groeiende middenklasse. Je ziet ook dat de partijen daar steeds meer op anticiperen. Ook partijen als Open Vld of CD&V zetten vandaag allochtonen op hun lijst."

Het beeld dat Swyngedouw schetst komt min of meer overeen met de analyse van Mohamed Chakkar, coördinator van de federatie van Marokkaanse verenigingen. Min of meer, want deze mondige en soms bijzonder kritische spreekbuis van de grootste etnische minderheidsgroep in Antwerpen ziet meer dan Swyngedouw kansen voor partijen aan de rechterzijde van het spectrum.

"Objectief gezien zijn Groen en de PVDA vandaag de partijen die het meeste aandacht hebben voor de belangen en de rechten van de allochtonen", zegt Chakkar. "Maar je verhaal moet ook aanslaan bij de kiezers. De PVDA kan misschien wel voor een verrassing zorgen. Ook binnen de allochtone gemeenschap heb je mensen die nooit voor communisten zullen stemmen, maar je voelt wel dat die mensen oprechte antiracisten zijn.

"Anderzijds ben ik er zeker van dat, op het Vlaams Belang na, ook rechtse en centrumrechtse partijen een verhaal hebben dat allochtone kiezers kan aanspreken. Sommige allochtonen hebben een liberale visie op de maatschappij, sommige een linkse, weer anderen een rechts-conservatieve. Een partij als de Open VLD heeft binnen deze gemeenschap een groot potentieel, maar ze laat dat gat open liggen. Net als de meeste andere partijen lijken ze doof en blind voor wat er leeft binnen de allochtone gemeenschap, en vertrekken ze van een stereotiep beeld. Ze denken: die gasten stemmen toch allemaal links.

"Uiteindelijk is het altijd dezelfde fout die wordt gemaakt. Allochtonen worden beschouwd als een soort aliens, een vreemde, lastige groep van mensen die problemen veroorzaakt en waarvoor de klassieke sociologische en politieke processen niet gelden. Allochtonen stemmen links, en zullen voor eeuwig islamitisch zijn. Wat men ziet zijn baarden, hoofddoeken, problemen."

De hoofddoek als probleem. Volgens Chakkar heeft Patrick Janssens in de Marok- kaanse en Turkse gemeenschap veel krediet verloren door, kort na zijn zege in 2006, die hoofddoek in openbare functies te verbieden. "Janssens symboliseerde voor onze gemeenschap de hoop op verandering. Hij heeft velen overtuigd van het nut om te gaan stemmen, en velen hebben hem ook hun vertrouwen gegeven. Waarna hij, als eerste agendapunt na de verkiezingen, de hoofddoek op openbare plaatsen heeft verboden. Dommer kun je volgens mij niet communiceren. Niemand in onze gemeenschap heeft gezegd dat er over die hoofddoek geen debat mag zijn. Maar een debat is er zelfs niet geweest. Met als gevolg: onze mensen voelden zich opnieuw geviseerd. Misschien onterecht, maar door het debat niet te voeren, is dat gevoel wel gaan leven.

Rottende problemen

"Veel allochtonen voelen zich misbruikt door de politiek en koesteren antipolitieke gevoelens. Ongetwijfeld zal dat een impact hebben op de uitslag in oktober. Eerlijk gezegd: ik hoop dat het geen thema meer zal zijn. Want er liggen in Antwerpen nog wel een paar andere problemen te rotten."

Chakkar noemt het onderwijs, een thema dat volgens hem "op bijna misdadige wijze" door het beleid is veronachtzaamd. "Zo blijken we in Antwerpen vandaag plots met een groot scholentekort te zitten. Meer dan 800 kinderen vinden geen school, waardoor men rap rap nog tien nieuwe scholen moet bouwen. Maar je kon drie jaar geleden toch al weten hoeveel plaats er vandaag nodig zou zijn?

"Soms denk ik: men moet onze kinderen niet. De netten hebben de afgelopen decennia vooral hun best gedaan om hun scholen zo wit mogelijk te houden. De rest - onze kinderen - zijn in concentratiescholen terechtgekomen, naar het beroepsonderwijs gedraineerd of gewoon afgehaakt, met alle gevolgen van dien. We zijn op die manier een enorm subproletariaat aan het creëren, een onderlaag van mensen zonder diploma en dus ook zonder toekomst.

"Ik weet dat de Antwerpse onderwijsschepen Robert Voorhamme (sp.a) het probleem intussen onderkent en probeert op te lossen, maar een enorme tanker als het onderwijs krijg je niet zomaar gekeerd. Voor duizenden jongeren is het al te laat. Die jongeren noemen we dan probleemjongeren, en de overlast die ze veroorzaken pakken we aan met een hele rist veiligheidsmaatregelen. Daar is men in Antwerpen wél heel goed in.

"Jeugdwerkloosheid is onder allochtonen ondertussen meer dan ooit een probleem, terwijl de aanpak van dat probleem toch een van de grote verkiezingsbeloftes van 2006 was. Ik weet wel, de crisis heeft daarin ook een grote rol gespeeld. Maar is het niet aan de overheden om ervoor te zorgen dat niet alleen de zwaksten door deze crisis worden getroffen? Waarom vraagt men alleen aan de werklozen om een inspanning te leveren, en niet aan de bedrijven? Het activeringsbeleid is vandaag strenger dan ooit, een werkloze moet vandaag om de zoveel tijd gaan solliciteren. Daar is niks op tegen, maar welke inspanningen worden er van de werkgevers gevraagd? Waarom is men niet even 'flinks' tegenover hen, en beperkt de strijd tegen het racisme in de bedrijfswereld zich toch tot de verspreiding van een foldertje?"

Slecht onderwijs, racisme en de resulterende jeugdwerkloosheid hebben er volgens Chakkar voor gezorgd dat de armoede onder allochtone jongeren nu groter is dan twintig jaar geleden. Het zorgt voor een kloof met een allochtone middenklasse, die eveneens steeds groter wordt.

"De jongeren nu hebben het minder goed dan zij die jong waren in de jaren tachtig, werk hadden en nog een huis konden kopen", zegt Chakkar. "Vaak zijn het zelfstandigen, die een belangrijke rol spelen in onze gemeenschap - als voorbeeld, maar ook als kredietverstrekker. De winkels hier om de hoek hebben allemaal een 'poef'. Dat is niet nieuw, maar de poef is wel groter dan ooit."

Chakkar is ervan overtuigd dat, ondanks de antipolitieke gevoelens en ondanks de groeiende armoede, haast alle politieke partijen zieltjes kunnen winnen bij de allochtone gemeenschap.

"Kijk naar Bart De Wever, en zijn wandeling door de Seefhoek. Ik weet zeker dat velen daardoor gecharmeerd waren. Hij heeft er een war on drugs beloofd, wat sommige allochtonen als muziek in de oren klinkt. Tegelijk heeft hij daar het signaal gegeven dat hij het goed met ons meent, dat de mensen zich niet bang moeten laten maken door andere politici, en dat zijn partij geen Vlaams Belang light is."

Terug naar de Seefhoek. Wie vandaag De Wevers wandeling door deze wijk overdoet, is geneigd Mohamed Chakkar te geloven. Het charmeoffensief van de N-VA-leider lijkt hier duidelijk te hebben gewerkt. Janssens of De Wever? Een bescheiden steekproef laat er geen twijfel over bestaan: Vlaanderens populairste blijkt ook in kapsalon Rachid, hart van de Seefhoek, een ruime voorsprong te hebben genomen op zijn naaste concurrent.

Vraag is of hij die voorsprong kan vasthouden. Marc Swyngedouw gelooft er niet in. "Ik denk niet dat N-VA de komende maanden een campagne zal kunnen voeren die de allochtone kiezers kan overtuigen. Je mag niet vergeten: de campagne moet nog beginnen. Als De Wever burgemeester van Antwerpen wil worden, dan zal hij in de eerste plaats zoveel mogelijk kiezers bij het Vlaams Belang moeten weghalen. Daar, helemaal rechts van het spectrum, ligt zijn grote wingewest. Om die kiezers te overtuigen zal hij een rechts verhaal moeten vertellen, een verhaal dat, hoe je het ook draait of keer, vandaag nog altijd indruist tegen de belangen van het merendeel van de allochtonen. Dat zullen ze uiteindelijk ook wel begrijpen. (lacht) Je kunt die mensen veel verwijten, maar dom zijn ze niet."

Minimaal 75.000 allochtone stemmen

Hoeveel allochtone stemmen tellen er in oktober mee? Het exacte aantal is vandaag onmogelijk te bepalen. De moeilijkheid begint uiteraard al bij het begrip allochtoon.

Hanteren we, net als de stad Antwerpen, de eerder ruimte definitie van de socioloog Jan Hertogen - 'iemand is al een allochtoon als hij minstens één 'vreemde' ouder of grootouder heeft' - dan is ook de Belg met pakweg een Zwitserse grootvader een allochtoon.

Op basis van deze definitie werd berekend dat vandaag meer dan 36 procent van de stemgerechtigde Antwerpenaren oftewel in totaal 140.000 duizend Antwerpse zielen van allochtone origine zijn. Maar dat is dus ten eerste redelijk ruim bemeten. Ten tweede is het vandaag onmogelijk te bepalen hoeveel mensen binnen deze groep ook daadwerkelijk zullen gaan stemmen.

Van die 140.000 is ongeveer de helft niet stemplichtig. Het gaat over niet-Belgen van Europese origine en niet-Belgen uit de rest van de wereld die al minstens vijf jaar in België wonen. Ze hebben stemrecht, maar om van dat recht gebruik te maken moeten ze zich voor 1 augustus als kiezer laten registreren. Hoeveel dat er de komende maanden zullen doen? Een onderzoek van socioloog Dirk Jacobs leert dat in 2006 slechts 12 procent van de stemgerechtigde niet-EU-burgers in Antwerpen zich als kiezer liet registreren.

De kans dat het er dit keer veel meer zullen zijn, is zeer reëel. Anders dan in 2006 worden deze allochtonen vandaag immers actief opgeroepen om van hun stemrecht gebruik te maken. Zo valt er bij elke Antwerpse niet-Belg met stemrecht een dezer dagen een brief in de bus waarin hij of zij in eenvoudige taal wordt aangemoedigd om van het stemrecht gebruik te maken. Onderzoek van dezelfde Dirk Jacobs heeft uitgewezen dat dergelijke aanmoedigingen hun effect niet missen. In welke mate dit effect in 2012 zal spelen blijft echter koffiedik kijken.

Het enige wat we vandaag met zekerheid kunnen zeggen is dat het aantal Antwerpse allochtonen dat in oktober naar de stembus gaat, moeilijk in te schatten is. Minimaal zijn het er circa 75.000, maximaal dus 140.000. Maar nogmaals, zo veel zullen het er in de praktijk niet zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234