Donderdag 08/12/2022

Alles wat u wilde weten over de ruimtemissie van Rosetta

Een impressie door ESA van Rosetta, die de komeet nadert. Beeld EPA
Een impressie door ESA van Rosetta, die de komeet nadert.Beeld EPA

Tien jaar heeft ze erover gedaan, maar vandaag heeft ruimtesonde Rosetta dan toch haar bestemming bereikt. Om 11.29 uur Belgische tijd bereikte ze de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko. Rosetta schreef nu al ruimtegeschiedenis, maar haar missie is nog lang niet voltooid.

Jill Casters

Moeizame start
Rosetta zweeft al tien jaar door de ruimte. Op 2 maart 2004 werd de Europese ruimtesonde met een Ariane-draagraket gelanceerd vanaf de ruimtebasis in Kourou in Frans Guyana. Dat verliep niet zonder slag of stoot. Eigenlijk zou Rosetta al in 2013 gelanceerd worden, maar door een explosie van een eerdere Arianeraket liep de missie ruim een jaar vertraging op. De aanvankelijke bestemming, de komeet Wirtanen, kon daardoor niet meer bereikt worden omdat ze zich niet langer op een gunstige positie ten opzichte van de Aarde bevond.

Ook in 2004 waren er tegenslagen die de lancering opnieuw bemoeilijkten. Tweemaal moest de lancering worden uitgesteld: een eerste keer wegens te sterke wind, een tweede keer omdat een deel van de beschermende isolatielaag aan de Arianeraket bleek te ontbreken. Derde keer, goede keer: op 2 maart om 8.17 uur vertrok Rosetta op haar vijf miljard kilometer lange reis naar de komeet 67P/Choerjoemov-Gerasimenko.
Lees verder onder de video

Tests van Rosetta vonden plaats bij ESTEC in het Nederlandse Noordwijk. Beeld ANP
Tests van Rosetta vonden plaats bij ESTEC in het Nederlandse Noordwijk.Beeld ANP

Een missie vol primeurs
Deze missie, met een prijskaartje van een miljard euro, is van groot belang voor de ESA en levert heel wat primeurs. Rosetta is de eerste sonde die met een komeet zal meevliegen, er in een baan zal omheen vliegen en een lander op de kern zal plaatsen. Voor het eerst zal van dichtbij onderzocht worden hoe een komeet naarmate hij dichter bij de zon komt, verandert in een stof- en gasafstotend projectiel.

Het is niet de eerste keer dat een verkenner naar een komeet wordt gestuurd, maar bij eerdere missies vlogen de sondes er telkens met een grote snelheid langs. Rosetta zal in dezelfde baan als de komeet rond de zon draaien en heeft dus ruim de tijd om die te observeren.

Ook haar tien jaar lange reis werd gekenmerkt door primeurs. Passages langs andere planeten gaven Rosetta voldoende snelheid om de komeet te bereiken. Ze fungeerden als slinger om van baan te veranderen, 'korte bochten' te maken en de nodige snelheid te vergaren. Ook diep in de ruimte - waar de kracht van de zon maar 4 procent bedraagt van die op aarde - haalde Rosetta energie uit zonnepanelen.

Om ervoor te zorgen dat Rosetta het koudste deel van de tienjarige ruimtereis zou overleven, werd de sonde in 2011 in een 'winterslaap' van 957 dagen gebracht. Op die manier kon men ook de nodige energie besparen. Begin dit jaar werden de systemen via de boordcomputer opnieuw opgestart.

"De prestatie van vandaag is het resultaat van een gigantische internationale onderneming", aldus Alvaro Giménez, hoofd van de afdeling Science and Robotic Exploration van ESA. "We hebben een uitzonderlijk lange weg afgelegd sinds we in de jaren 70 van de vorige eeuw begonnen met het bespreken van de missie. Nu zijn we klaar om de schatkist vol wetenschappelijke ontdekkingen te openen. Die zit vermoedelijk zo vol met informatie dat we de komende decennia alle leerboeken over kometen moeten gaan herschrijven."

De missie kreeg dan ook een naam die het legendarische karakter moet beklemtonen. Rosetta verwijst naar de astronoom Palmyrin Rosette uit het boek 'Hektor Servadac' van Jules Verne, die op een komeet reist, en naar de Rosetta-steen die de sleutel was tot de ontcijfering van de Egyptische hiërogliefen.

Wetenschappers volgen de vlucht van Rosetta vanuit het ESA-controlecentrum in het Duitse Darmstadt. Beeld BELGA
Wetenschappers volgen de vlucht van Rosetta vanuit het ESA-controlecentrum in het Duitse Darmstadt.Beeld BELGA

Wat kunnen kometen ons leren?
Kometen zijn relatief kleine hemellichamen die uit ijs, gas en stof bestaan en in een elliptische baan om de zon draaien. Ze behoren tot de oudste objecten van ons zonnestelsel en sommige astronomen denken zelfs dat ze een rol hebben gespeeld bij het ontstaan van leven op aarde.

Het doel is ambitieus. Door meer te weten te komen over de samenstelling van kometen, hopen astronomen zicht te krijgen over het heelal zoals dat eruitzag toen ons zonnestelsel zo'n 4,6 jaar geleden gevormd werd. Ruimtestof en rotsblokken brokkelden toen samen tot planeten; wat overbleef was het 'afval', dat nog steeds in de vorm van kometen rond de zon cirkelt. Op aarde zijn die eerste bouwstenen al lang verweerd en aangetast door chemische reacties, maar in de ruimte is het gruis ingevroren in ijs en dus onaangedaan door de tijd.

"Kometen behoren tot de meest primitieve objecten van het zonnestelsel en worden gezien als dragers van het water", legt Fred Janssen, mission manager bij de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA), uit. "Men veronderstelt dat ze ooit in een vroege vormingsfase water hebben aangeleverd in het zonnestelsel, onder meer op aarde. Verder gaat Rosetta ook op zoek naar levensvormen, meer bepaald complexe organische moleculen die mogelijk het ontstaan van het leven geholpen hebben."

De komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko, die in 1969 ontdekt werd door Oekraïense en Tadzjiekse astronomen, zou zich daar uitstekend toe lenen. "Het is een jonge komeet, een onaangetast object. De komeet bevindt zich nog maar zo'n 4,5 miljard jaar aan de binnenkant van het zonnestelsel en maakt elke 6,4 jaar een rondje om de zon."
Lees verder onder de video

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS
null Beeld EPA
Beeld EPA
Enkele beelden van de komeet die deze week gemaakt werden door Rosetta. Beeld EPA
Enkele beelden van de komeet die deze week gemaakt werden door Rosetta.Beeld EPA

Wat gaat er nu gebeuren?
Succes van de missie was bij aanvang niet verzekerd. Na een reis van vijf miljard kilometer die tien jaar duurde, was het niet bij voorbaat zeker dat Rosetta haar doel, een onbekende ijsbal, zou bereiken. Naarmate kometen de zon naderen, smelt het ijs. Het was dus belangrijk dat de sonde de komeet bereikte vooraleer de kern volledig verborgen was door het stof en gas. Wetenschappers spreken daarom van een "gewaagde" missie.

De sonde wist zich vandaag succesvol in een baan rond de komeet te brengen. Daar zal ze maandenlang meevliegen, ongezien in de geschiedenis van de ruimtevaart. Rosetta en 67P/Churyumov-Gerasimenko vliegen momenteel op een afstand van 405 miljoen kilometer van de Aarde, ongeveer halverwege tussen de banen die Jupiter en Mars rond de zon beschrijven. Met een snelheid van 55.000 kilometer per uur scheren ze samen op het binnenste gedeelte van ons zonnestelsel af, waarbij de sonde zich op 100 kilometer van de 'staartster' bevindt.

In november volgt het moeilijkste deel van de missie. Dan zal Rosetta een landingsmodule, Philae, op het komeetoppervlak neerlaten. Een hachelijke onderneming, want de module met de grootte van een wasmachine en een gewicht van honderd kilo moet terechtkomen op een kleine sigaarvormige oppervlakte van een lengte van zo'n vier kilometer. ESA vergelijkt de landing met het landen op een kleine, snelle 'kosmische kogel'. Wat de missie nog moeilijker maakt, is dat er nog niets geweten is over de ondergrond - die kan zo hard zijn als beton of zo zacht als suikerspin. De eerste metingen moeten daarover uitsluitsel geven.

Omwille van de extreem lichte zwaartekracht van de komeet mag de lander hem niet sneller benaderen dan met vijf meter per seconde. De klap zal opgevangen worden door schokbrekers. Om te voorkomen dat hij daarna zou wegzweven door de zwakke zwaartekracht, zal Philae zichzelf vastzetten met harpoenen. Als de landing lukt, dan zal de lander boringen uitvoeren, metingen verrichten en hoge resolutiefoto's maken.

67P/Churyumov-Gerasimenko pendelt in een ellipsvormige baan heen en weer tussen Jupiter en de Aarde. De sonde ontmoette de komeet op grote afstand van de zon, op zo'n 675 miljoen kilometer. Daar is het ijskoud en is de komeet in rust. Naarmate hij de zon nadert, verdampt het oppervlak. Daarbij komen gas en stof vrij, die de komeetstaart vormen. Philae werkt alleen in het koude gebied en zal enkele maanden na de landing de geest geven.

Rosetta zelf blijft om de komeet cirkelen en zal de gassen en het stof analyseren die vrijkomen wanneer hij de zon nadert. De sonde zal de komeet langer dan een jaar volgen en data vergaren. Alle metingen zijn voorgeprogrammeerd. Die informatie gaat in 22,5 minuten naar de Aarde en wordt verwerkt door 21 wetenschappelijke centra die de instrumenten hebben geleverd. De missie loopt ten einde in december 2015, als de komeet zich op zijn dichtste punt bij de zon bevindt.

Een impressie door ESA van Rosetta die de landingsmodule Philae neerlaat op de komeet. Beeld REUTERS
Een impressie door ESA van Rosetta die de landingsmodule Philae neerlaat op de komeet.Beeld REUTERS
Op de schermen in het controlecentrum in Darmstadt is de missie van A tot Z te volgen. Beeld REUTERS
Op de schermen in het controlecentrum in Darmstadt is de missie van A tot Z te volgen.Beeld REUTERS


Eerste metingen

Eerder dit jaar stuurde Rosetta vanuit de slipstream van de komeet al beelden door. Volgens het Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie (BIRA), dat ook Belgische meetinstrumenten aan boord meestuurde, zijn die beelden al een revelatie op zich. Ze tonen aan dat de komeet zijn eigen trekjes heeft.

Foto's die eind april en begin juni genomen werden met de OSIRIS-camera laten zien dat de coma van 67P - een wolk van gas en stof om de kern van de komeet - in een periode van zes weken razendsnel feller werd, om vervolgens weer af te zwakken. Gedurende dezelfde periode ontdekte het MIRO-instrument dat de komeet iedere seconde zo'n 300 milliliter waterdamp losliet in de ruimte.

Rosetta's hitte-instrument VIRTIS stelde vast dat het oppervlak van de komeet een gemiddelde temperatuur heeft van -70 graden Celsius. Foto's van op een afstand van 12.000 kilometer onthulden daarnaast dat de kern van de komeet bestaat uit twee verschillende segmenten, die met een 'nek' aan elkaar verbonden zijn. Daardoor heeft 67P wel iets weg van een eend of halter.

U kan ruimtesonde Rosetta volgen op de website van ESA.

Dit beeld schoot Rosetta op 15 juli. Beeld AFP
Dit beeld schoot Rosetta op 15 juli.Beeld AFP
ESA verspreidde dit beeld op 27 maart. Het toont de komeet in het sterrenbeeld Ophiuchus. Beeld AFP
ESA verspreidde dit beeld op 27 maart. Het toont de komeet in het sterrenbeeld Ophiuchus.Beeld AFP

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234