Vrijdag 22/01/2021

Oekraïne

Alles wat u moet weten over het Nederlandse Oekraïnereferendum

Geert Wilders van de PVV voert campagne tegen de toetreding van Oekraïne.Beeld AFP

Vandaag vindt in Nederland een referendum plaats over de toetreding van Oekraïne tot de Europese Unie. Maar waarover gaat dat referendum precies? En waarom stemmen de Nederlanders erover? De Volkskrant voorziet antwoorden op de meest gestelde vragen.

1. Waarom is er in Nederland zoveel te doen om uitgerekend dit verdrag?

Het eurosceptische GeenStijl richtte Stichting GeenPeil op. Samen met het Forum voor Democratie, bekend van voorzitter en publicist Thierry Baudet en het Burgercomité-EU, verzamelden zij handtekeningen om het referendum van de grond te krijgen. Het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne bleek het meest actueel en werd uiteindelijk door het weblog geadopteerd. Het is dus deels toeval dat juist dit verdrag in het brandpunt van de belangstelling is komen te staan.

2. Wat is een 'raadgevend' referendum eigenlijk?

Het referendum over het associatieverdrag is het eerste 'raadgevende' referendum in Nederland vanuit een burgerinitiatief. Pas sinds 1 juli 2015 bestaat de mogelijkheid om als burger in twee rondes - eerst met 10.000, daarna met 300.000 handtekeningen - een referendum af te dwingen. Het referendum is pas geldig bij een opkomst van minimaal 30 procent van de stemgerechtigde bevolking. Geldig betekent niet dat de uitslag van de stemming bindend is voor het parlement. Het gaat slechts om een advies.

In 2005 mocht Nederland voor het eerst naar de stembus voor een referendum. Toen stond het al dan niet invoeren van de Europese grondwet op het spel. Ook dat was een adviserend referendum. Het verschil met het huidige referendum zit 'm dus in de aanjagers, als gevolg van de wetswijziging: in 2005 kwam het referendum voort uit een initiatief van D66, GroenLinks en de PvdA - de politiek - nu vanuit 'de burger', in dit geval GeenStijl.

3. Wat staat er nu precies in het verdrag?

Het merendeel van de artikelen in het 323 pagina's tellende verdrag gaat over economische samenwerking en handel. Maar er zijn ook afspraken die meer politiek geladen zijn. In het verdrag wordt onderscheid gemaakt tussen doelen en concrete afspraken.

Doelen

Toenadering
Doel van het verdrag is een 'geleidelijke toenadering' tussen de EU en Oekraïne 'op basis van gemeenschappelijke waarden'. Er moet een 'versterkte politieke dialoog' komen over thema's die voor beide partijen belangrijk zijn (artikel 1).

Veiligheid
Beide partijen willen vrede en stabiliteit bevorderen. De EU en Oekraïne willen samenwerken op het gebied van justitie en veiligheid, om zo de rechtsstaat en de handhaving van de mensenrechten in Oekraïne te versterken.

Economie
De Europese Unie en Oekraïne willen versterkte economische en handelsrelaties met elkaar, in het kader van de geleidelijke integratie van Oekraïne in de interne markt van de EU. Verder willen de partijen de overgang van Oekraïne naar een goed functionerende markteconomie voltooien en de wetgeving van het land afstemmen op de Europese normen.

Afspraken

Veiligheid De Europese Unie en Oekraïne gaan informatie uitwisselen over de bestrijding van terrorisme, de strijd tegen wapenhandel en het witwassen van geld (artikel 23).

De partijen onderzoeken verder de mogelijkheid om samen te werken op militair gebied. Veel houdt dit niet in: anders dan de NAVO is de EU geen militaire organisatie. De EU heeft wel een gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid (GVDB). De partijen willen in dat kader met name samenwerken via een 'versterkte deelname van Oekraïne aan civiele en militaire operaties inzake crisisbeheer' (artikel 10).

Migratie
Om illegale migratie tegen te gaan willen de Europese Unie en Oekraïne samenwerken op het terrein van grensbeheer en de bestrijding van mensensmokkel (artikel 16).

Economie
Oekraïne moet zijn economische regelgeving afstemmen op de Europese wetgeving. Uiteindelijk moet dat leiden tot het afschaffen van invoerrechten op producten (artikel 27). Oekraïne belooft technische voorschriften en het systeem van markttoezicht van de Europese Unie over te nemen (artikel 56).

Oekraïense studenten met een Europese vlag.Beeld AFP

4. Is dit associatieverdrag bijzonder?

Nee, de EU sloot door de decennia heen tal van soortgelijke associatieverdragen met landen waarvan het onwaarschijnlijk is dat ze het tot een lidmaatschap schoppen. Turkije (1964) en Chili (2005) zijn daar voorbeelden van. Toch verschillen de verdragen onderling in taalgebruik. Zo is het ene verdrag op het gebied van Europese integratie voorzichtiger dan het andere. In het verdrag met Chili wordt bijvoorbeeld gesproken over 'geleidelijke wederzijdse liberalisering van de handel in goederen', terwijl het verdrag met Oekraïne 'de geleidelijke integratie in de interne markt van de EU' als doel heeft.

5. Hoe kan het dat het verdrag al voor een deel in werking is getreden?

Sommige punten in het verdrag traden op 1 januari van dit jaar al in werking, dus voordat elke lidstaat afzonderlijk zijn goedkeuring heeft gegeven. Het referendum in Nederland verandert daar niets aan. Het is om technische redenen gebruikelijk dat delen van verdragen al in werking treden voordat elk land ermee heeft ingestemd. Ook in het geval van Chili was dat het geval.

6. Wat vindt politiek Den Haag ervan?

VVD: Voor
PvdA: Voor
D66: Voor
SP: Tegen
PVV: Tegen
CDA: Voor
GroenLinks: Voor
ChristenUnie: Voor
Partij voor de Dieren: Tegen

Verder blijk uit documenten, in handen van RTL Nieuws, dat het kabinet tientallen organisaties en personen als 'steunzenders' ziet voor de boodschap dat het verdrag moet worden aangenomen. Voorbeelden daarvan zijn actrice Victoria Koblenko en burgemeester van Hilversum, Pieter Broertjes. De uitgelekte communicatiestrategie voorziet ministers en staatssecretarissen van standaardantwoorden op 46 vooraf bedachte vragen van kritische journalisten. Op de vraag 'Hoe bereidt u zich voor op een nee'?, is het antwoord bijvoorbeeld: 'Ik heb goede hoop dat Nederland het belang van de democratie en handel in Oekraïne ziet. Ik ga dus niet vooruit lopen op een uitslag. Het debat in de samenleving moet nu eerst plaatsvinden en op 6 april mogen we stemmen'.

7. Wat zijn de scenario's?

Er zijn vijf mogelijke uitkomsten.

Onvoldoende opkomst en meerderheid voor
Dit scenario ligt niet voor de hand. Bij een opkomst lager dan 30 procent is het referendum bovendien niet geldig.

Onvoldoende opkomst en meerderheid tegen
Bij een opkomst lager dan 30 procent is het referendum niet geldig. Ligt het opkomstpercentage daar net boven en is een meerderheid tegen, dan is de verwachting dat het kabinet het verdrag doorzet.

Voldoende opkomst en meerderheid voor
Dit is het scenario waar het kabinet op zal hopen. De coalitiepartijen VVD en PvdA zijn immers voor de invoering van het verdrag.

Voldoende opkomst en nipte meerderheid tegen
Premier Rutte heeft toegezegd het verdrag na het referendum opnieuw te bespreken in het kabinet. Het kabinet moet in dit scenario kiezen wat zwaarder weegt: het belang van de nipte meerderheid in Nederland of de relatie met de andere lidstaten in Europa. Uit de uitgelekte communicatiestrategie, in handen van RTL Nieuws, blijkt dat het kabinet 'na een geldig nee, een grondige overweging en bespreking met het parlement' zou besluiten het verdrag niet in werking te laten treden. De Europese Raad moet zich vervolgens gaan buigen over een oplossing. Want zoals gezegd: als de regering het verdrag verwerpt, kan het niet in werking treden.

Voldoende opkomst en ruime meerderheid tegen Hoewel de regering juridisch de uitslag in alle scenario's naast zich neer kan leggen, zal het kabinet een ruime meerderheid tegen het verdrag niet makkelijk kunnen negeren, in het licht van de kernwaarden van de democratie.

8. Wat vindt men in Oekraïne?

Op dit moment staat Oekraïne onder leiding van premier Arseni Jatsenjoek. Hij staat bekend als pro-Europees en hoopt dus dat het associatieverdrag wordt aangenomen. Eens te meer omdat de (handels)relatie met Rusland sinds het gewapende conflict in Oost-Oekraïne flink is bekoeld. Meer financiële steun uit Europa komt Oekraïne dus goed van pas. Jatsenjoek zal het referendum, maar vooral het besluit van de Nederlandse regering over het verdrag in spanning afwachten. Als het kabinet het verdrag verwerpt, kan het namelijk niet in werking treden.

Een vrouw overhandigt een bloem aan een Oekraïense soldaat.Beeld AFP

9. Is dit referendum geschikt om je onvrede over de EU te uiten?

Het verdrag biedt Oekraïne geen direct uitzicht op lidmaatschap van de Europese Unie. Toch geven veel tegenstanders van het verdrag wel een dergelijke betekenis aan het referendum. Zij zeggen: een stem tegen het verdrag is indirect een stem tegen verdere Europese samenwerking. De tegenstanders dragen Kroatië aan als voorbeeld; een land waar óók een associatieverdrag mee werd gesloten en dat nu tot de Europese Unie behoort.

Voorstanders van het verdrag zijn verdeeld. Sommigen zeggen: een stem vóór het verdrag is een stem voor meer Europese samenwerking. Anderen relativeren juist het belang van het verdrag en wijzen bijvoorbeeld op Chili, Jordanië en Turkije. Die landen ondertekenden eveneens een associatieverdrag, maar het is onwaarschijnlijk dat zij ooit toetreden tot de Europese Unie.

10. Speelt een tegenstem Vladimir Poetin in de kaart?

Met het oog op de Russische invloedsfeer in Oekraïne ziet Poetin het verdrag waarschijnlijk liever worden verworpen dan aangenomen. Het is alleen te zwart-wit om te stellen dat een stem tegen het verdrag een stem voor Poetin is. Daarvoor gaat het verdrag te veel over economische en handelsafspraken (twee derde) en te weinig over politieke toenadering.

De Russische president Vladimir Poetin.Beeld EPA

11. Wat kost het referendum?

Het referendum kost maximaal 32 miljoen euro. In samenspraak met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft het rijk 30 miljoen euro uitgetrokken voor het referendum.

De overige twee miljoen komt uit het potje van de Referendumcommissie. Die commissie deelt subsidies uit aan partijen en organisaties die 'het maatschappelijk debat over het referendum' bevorderen.

In 2005 kostte het referendum over de Europese Grondwet Nederland zo'n 23 miljoen euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234