Dinsdag 23/04/2019

Britse verkiezingen

Alles wat u moet weten over de spannendste verkiezingen in jaren

Premier David Cameron op campagne in Bath. Beeld PHOTO_NEWS

De Britten trekken morgenochtend naar de stembus voor wat nu al als de meest spannende verkiezingen in decennia wordt beschouwd. Kan David Cameron van de Conservatieve Partij aanblijven en een nieuwe termijn van vijf jaar beginnen? Of zal hij de sleutels van Downing Street 10 moeten afgeven aan Ed Miliband van Labour?

Het moet gezegd, als het aankomt op spanning en suspens worden ze wel verwend dezer dagen, de Britten. Met de nakende geboorte zaterdag van de nieuwste royal baby en de gok of het opnieuw een jongen of dan toch een meisje zou worden. Om over de naam van de spruit nog maar te zwijgen. En meteen nadat de royaltyfans tevreden waren gesteld met Charlotte Elizabeth Diana was het maandagavond de beurt aan de sportliefhebbers: niet minder dan 4 miljoen Britten zaten er op het puntje van hun stoel voor hun televisietoestel voor wat een uiterst spannende finale van het WK Snooker in The Crucible in Sheffield zou worden.

En nu, twee dagen nadat absolute outsider Stuart Bingham oudgediende Shaun Murphy met 18-15 versloeg, is het eindelijk bijna de beurt aan de politici. Wekenlang zijn ze op campagne door het Verenigd Koninkrijk getrokken, op zoek naar de gunst van de kiezer. Kan premier David Cameron van de Tories, de Conservatieve Partij, vijf jaar langer in Downing Street 10 doorbrengen? En lukt dat opnieuw in coalitie met de Liberal Democrats van Nick Clegg? Of is het deze keer opnieuw de beurt aan Labour en krijgt Ed Miliband de premierpost aangeboden, al dan niet met behulp van de Schotse nationalisten van revelatie Nicola Sturgeon? En wat kan UKIP, de eurokritische antimigratiepartij van Nigel Farage?

Veel vragen, waar we pas na morgen, misschien zelfs pas over enkele weken of maanden, een antwoord op zullen krijgen. Want als er één ding vaststaat, is het dat de stembusslag morgen uiterst spannend belooft te worden.

Premier David Cameron vecht voor zijn politiek overleven donderdag. Beeld AP

Hoe stemmen de Britten?

Anders dan wij krijgen de Britten morgen in het stemhokje geen partijlijsten te zien, waarbij een partij een aantal zetels behaalt evenredig met het aantal stemmen. Het Verenigd Koninkrijk is opgedeeld in 650 kiesdistricten of constituencies (533 in Engeland, 59 in Schotland, 40 in Wales en 18 in Noord-Ierland) met ongeveer telkens 70.000 kiezers. In elk district wordt er één parlementslid verkozen, simpelweg diegene die de meeste stemmen behaalt, ook al is dat geen absolute meerderheid.

Ed Miliband, binnenkort in Downing Street 10? Beeld AP
De Britse kiesdistricten na de verkiezingen van 2010 (links) en volgens de laatste peilingen (rechts). Blauw is voor de Conservatives, rood voor Labour, oranje voor de Lib Dems, geel voor de SNP. Beeld may2015.com

Dat zogenaamde First Past The Post-systeem stond honderden jaren lang garant voor een stevig tweepartijenstelsel met stabiele meerderheden. Het systeem heeft het voordeel van de duidelijkheid: ben je niet voor de ene partij, dan kan je die afstraffen door voor de andere te kiezen. Kleinere partijen kwamen er nooit aan te pas, omdat ze - ook al haalden ze mooie scores - nooit veel zetels konden binnenhalen (zie hiernaast).

Pas de laatste tien tot twintig jaar komen er barsten in dat tweepartijensysteem, door de opkomst van de kleinere partijen en de afnemende partijtrouw. In 2010 behaalde geen enkele partij een absolute meerderheid en moest er, voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog, een coalitie gevormd worden. Een vreemde oefening voor het Verenigd Koninkrijk, dat decennialang afwisselde tussen of Labour of de Conservatives.

First Past The Post

Het First Past The Post-systeem is gesneden koek voor een politiek systeem met grote, sterke partijen, maar het sluit kleinere partijen bijna volledig uit van de macht. Stel dat partij A in een district 35 procent van de stemmen krijgt, partij B 30, partij C 20 en partij D 15. Enkel partij A krijgt een zetel, de rest krijgt, met een nochtans meer dan behoorlijke stemmenaantal, niets. Daardoor is het voor kleinere partijen heel moeilijk om zich tussen de grote te wringen en voet aan de grond te krijgen. Zo behaalden de Liberal Democrats bij de verkiezingen van 1983 25,4 procent van de stemmen, waarmee ze derde werden in stemmenaantal, maar kregen ze daarmee amper 3,5 (!) procent van de zetels. In 2010 kregen ze 23 procent van de stemmen, en 8,8 procent van de zetels.

Het systeem is een grote frustratie voor veel kiezers, die het gevoel hebben dat hun stem helemaal niet uitmaakt. In veel districten is ook met 99,9 procent zekerheid op voorhand te zeggen wie de zetel gaat binnenhalen, zodat op de oppositie eigenlijk gewoon geen zin heeft.

Op naar een parlement zonder meerderheid

En ook nu ziet het er naar uit dat de Britten vrijdag zullen wakker worden met een hung parliament, een parlement zonder meerderheid. De conservatieve Tories en Labour schommelen in de peilingen al maanden rond de 33 procent en wisselen elkaar elke week wel af aan de koppositie. Ook in zetels is het spannend: volgens de laatste peilingen liggen de Tories licht voor op Labour, rond de 275 zetels tegenover 270.

Voor beide ruim onvoldoende voor een absolute meerderheid van 326 zetels. Wie vrijdag ook als eerste aan zet komt, Cameron of Miliband, hij zal meer dan waarschijnlijk dus op zoek moeten naar een coalitiepartner. Vijf jaar geleden vond Cameron die bij de Liberal Democrats, die toen goed scoorden, maar nu voor hun tweederangsrol in de coalitie afgestraft dreigen te worden. De partij dreigt van 57 zetels terug te vallen tot 25, lang niet genoeg om Cameron in het zadel te houden. Zelfs als ook een derde partij, bijvoorbeeld de Noord-Ierse Unionisten van de DUP, Cameron zouden steunen, is de kans klein dat hij aan een voldoende grote meerderheid geraakt. En een vierde partner erbij, bijvoorbeeld UKIP is al helemaal ondenkbaar.

Beeld AFP

Schotse Nationalisten hebben sleutel in handen

Dé sleutelpositie ligt na morgen daarom wellicht bij de SNP. De partijleidster van de Schotse Nationalisten, Nicola Sturgeon, was dé absolute revelatie van deze kiescampagne. In de peilingen staat de SNP op minstens 50 zetels (tegenover amper 6 nu), maar mogelijk leveren Sturgeons rechtlijnigheid, dossierkennis en debatkunsten haar partij morgen zelfs een volledige landslide en alle 59 Schotse zetels op. Niet alleen bij Schotse nationalisten trouwens, ook bij vrouwelijke kiezers doet Sturgeon het uitstekend. En dat ten koste van Labour, dat in 2010 nog 41 zetels binnenhaalde.

Vraag is echter wie met de SNP in zee durft of wil. Voor de Conservatieven, de behoeders van de Unie, zou het absolute heiligschennis zijn om met die 'lastpakken' van de Schotse nationalisten een coalitie te vormen. Een coalitie Tories-SNP is dan ook zo goed als uitgesloten (zie hiernaast)

Labour dan? Maandenlang hebben de Tories Labour in de hoek geduwd en hen verweten dat ze open zouden staan voor samenwerking met de SNP, zodat Miliband uiteindelijk niet anders kon dan een coalitie even hard uit te sluiten als de Tories. Want wie in Engeland openlijk met de Schotse 'vijand' heult voor de verkiezingen, kan het wel schudden.

Nicola Sturgeon op campagne in Schotland. Beeld GETTY

SNP lonkt wel naar Labour

Maar politiek is natuurlijk geen spel voor blozende maagden. De SNP is in tegenstelling tot de collega's van N-VA bij ons bijvoorbeeld een linkse partij, die sociaaleconomisch op dezelfde lijn zit als Labour: geen verdere besparingen meer, geen verdere privatiseringen in de gezondheidszorg, en vooral de kernwapens weg uit Schotland. Een samenwerking tussen Labour en SNP, eventueel aangevuld met de Liberal Democrats, zou dus veel logischer zijn dan tussen de Conservatives en SNP. Ook al omdat de SNP fel pro-Europees is, en niet wil weten van het door Cameron beloofde referendum over EU-lidmaatschap.

Dat is trouwens ook wat SNP zelf wil. Nicola Sturgeon verklaarde eerder al tijdens een tv-debat: "Ik wil David Cameron niet als premier, ik bied mijn hulp aan om Ed Miliband premier te maken". Ook het SNP-partijprogramma zegt klaar en duidelijk: "De SNP zal de Tories nooit aan de macht helpen. Maar als er een anti-Tory-meerderheid is na de verkiezingen, zullen we aanbieden met de andere partijen samen te werken om de Tories uit te sluiten."

Bovendien sluit Labour enkel een coalitie uit, wat niet hetzelfde is als bijvoorbeeld een minderheidskabinet met alleen in het parlement de steun van de SNP-parlementsleden, eventueel in ruil voor wat extra bevoegdheden voor Schotland.

Het meest gewaagde scenario voor een nieuwe regering

In de Britse pers doet ook een gewaagd scenario de ronde waarbij Cameron toch een deal sluit met de SNP, niet voor een coalitie of om een minderheidskabinet te steunen, maar om simpelweg niet in het parlement te gaan zetelen.

Dat zit zo: in Schotland is sinds het mislukte referendum van vorig jaar de autonomiegedachte opnieuw fors toegenomen. Bovendien heeft Cameron in de campagne voor dat referendum de Schotten altijd verregaande autonomie in het vooruitzicht gesteld als ze de onafhankelijkheid zouden afwijzen. Tot nu toe is daar echter nog maar bitter weinig van in huis gekomen. Bovendien wil de SNP Cameron buiten. Maar wat als die de SNP nu eens kan paaien met eigen belastinginkomsten en extra bevoegdheden, zodat ze geen last meer van hem hebben? Dan kan hij hen misschien wel overtuigen om in Schotland te blijven en niet naar het parlement in Westminster te trekken, naar analogie van wat de Ierse nationalisten van Sinn Fein nu al doen. Die vijf parlementsleden zijn verkozen, maar weigeren hun zitje op te nemen omdat dat een erkenning van de Britse macht over Noord-Ierland zou inhouden. Als de Schotten hetzelfde doen zouden er meer dan 50 zitjes gewoon leeg blijven en kan al een regering gevormd worden vanaf 300 zetels.

Toegegeven: het is een weinig waarschijnlijk scenario, zeker omdat de Conservatieve Partij daarmee de Unie de facto zou opgeven en omdat het helemaal ingaat tegen zowat alle mogelijke SNP-beloftes, maar helemaal uitsluiten, durft niemand het.

Op naar nieuwe verkiezingen?

Wie vrijdagochtend dan ook wakker wordt met de beste kaarten, weet nu nog niemand. Het is in elk geval ongelooflijk spannend, in een land dat decennialang op de ochtend na de verkiezingen wakker werd met de nieuwe premier al in Downing Street 10. De coalitiebesprekingen van 2010, de eerste sinds de Tweede Wereldoorlog, duurden vijf dagen. Waarnemers voorspellen nu een veel langere periode van onzekerheid. Nu al wordt er daarom gespeculeerd op nieuwe verkiezingen die een duidelijkere uitslag moeten opleveren. Op 27 mei moet koningin Elizabeth in elk geval haar troonrede, de Queen's Speech met daarin de beleidsprioriteiten voor het komende jaar uitspreken in het nieuwe parlement.

Spannend wordt het dus in elk geval. De vijf grote nieuwszenders, BBC, ITV, Channel 4, Sky News en CNN International, spenderen samen 15 miljoen pond aan hun verkiezingsuitzendingen tijdens Election Night en zetten samen 3.300 medewerkers in.

De Britse koningin Elizabeth tijdens haar Queen's Speech in 2012. Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.