Zondag 17/10/2021

Uitgelegd

Alles wat u moet weten over de diplomatieke crisis die de Arabische wereld verdeelt

Iraniërs demonstreren tegen de executie van de sjiitische geestelijke Nimr am-Nimr. Beeld EPA
Iraniërs demonstreren tegen de executie van de sjiitische geestelijke Nimr am-Nimr.Beeld EPA

De executie van een vooraanstaande sjiitische geestelijke door Saoedi-Arabië afgelopen zaterdag en de daaropvolgende bestorming van de Saoedische ambassade in Iran zet de situatie in het Midden-Oosten onder hoogspanning. Hoe kon dat conflict zo snel escaleren?

Wat is er gebeurd?

Zaterdag executeerde Saoedi-Arabië 47 mensen die veroordeeld waren voor terrorisme. Onder hen was ook de vooraanstaande sjiitische geestelijke Nimr al-Nimr, die enkele jaren geleden een cruciale rol speelde bij de protesten tijdens de Arabische Lente in Saoedi-Arabië. Door een uitsproken criticus van de soennitische monarchie samen met een groep jihadisten te onthoofden, wil Saoedi-Arabië volgens analisten andere dissidenten in het land de mond snoeren.

De meeste mannen die zaterdag werden geëxecuteerd, waren veroordeeld voor hun betrokkenheid bij aanslagen door al-Qaida in het koninkrijk, bijna tien jaar geleden. Vier van hen, onder wie al-Nimr, waren sjiieten die beschuldigd werden van geweld tegen de politie tijdens betogingen.

Toen het nieuws van de executie bekendraakte, braken in verscheidene landen protesten uit. In het sjiitische Iran bestormden woedende betogers de Saoedische ambassade en staken een deel van het gebouw in brand. Saoedi-Arabië en zijn bondgenoten in de regio, zoals Bahrein en Soedan, verbraken daarop de diplomatieke banden met Iran.

Woedende betogers staken een deel van de Saoedische ambassade in Teheran in brand. Beeld PHOTO_NEWS
Woedende betogers staken een deel van de Saoedische ambassade in Teheran in brand.Beeld PHOTO_NEWS

Waar komt de vijandschap tussen beide landen vandaan?

Saoedi-Arabië en Iran zijn al decennialang aartsvijanden. Beide landen willen hun invloed in het Midden-Oosten vergroten, zowel op politiek als op religieus vlak. Saoedi-Arabië geldt als de grootste exporteur van de soennitische strekking, terwijl Iran de grootste sjiitische macht in de regio is.

Volgens analisten is de huidige crisis de ergste in bijna 30 jaar. In de jaren 80 lagen beide landen op ramkoers in de nasleep van de Iraanse Revolutie en de acht jaar durende oorlog tussen Iran en Irak. Saoedi-Arabië en de andere Golfstaten steunden toen de Iraakse dictator Saddam Hoessein, wat voor grote spanningen zorgde met Iran.

Ook nu steunen Saoedi-Arabië en Iran verschillende strijdende partijen. In Jemen strijdt Saoedi-Arabië tegen de Houthi-rebellen, die er de regering omver proberen te werpen. De sjiitische Houthi's krijgen directe militaire steun van Iran.

In Syrië zorgt Iran voor financiële en militaire hulp aan de regering van president Bashar al-Assad, terwijl Saoedi-Arabië er er net de hoofdzakelijk soennitische rebellengroepen steunt die Assad uit het zadel willen wippen.

Ook in Irak heeft Iran een flinke vinger in de pap. Hoewel in het land de meerderheid van de moslims sjiiet is, werd Irak decennialang geregeerd door de soennitische minderheid onder Saddam Hoessein. Toen diens regime in 2003 door de VS werd omvergeworpen, vergrootte Iran zijn invloed op de nieuwe sjiitische regering.

Wat ook een rol speelt in de toenemende spanningen tussen Saoedi-Arabië en Iran is de nucleaire deal die Teheran vorig jaar sloot met de Verenigde Staten. Saoedi-Arabië is al geruime tijd de belangrijkste bondgenoot van de VS in de regio, maar door het akkoord dat de VS en Iran vorig jaar sloten, voelt Riyad zijn voorkeurspositie bedreigd.

Nu de zware economische sancties tegen Iran zullen worden opgeheven, vrezen de Saoedi's bovendien dat Iran de miljarden aan bevroren kapitaal en nieuwe inkomsten zal inzetten om sjiitische rebellengroepen te steunen in hun strijd tegen de soennitische regimes in de regio.

Iran kijkt dankzij het akkoord rond zijn kernwapenprogramma aan tegen een fikse economische boost. Saoedi-Arabië geldt momenteel nog als de grootste exporteur van olie, maar belooft binnenkort concurrentie te krijgen van Iran. Teheran staat naar verluidt klaar om 500.000 vaten per dag uit te voeren vanaf het moment dat het toegang krijgt tot de internationale markt.

Wat zijn de verschillen tussen soennieten en sjiieten?

De tweedeling binnen de islam gaat terug tot de dood van de profeet Mohammed. Volgens de soennieten heeft Mohammed tijdens zijn leven geen opvolger aangewezen. Zij kozen ervoor om na de dood van de profeet zijn schoonvader Aboe Bakr, de eerste kalief, te volgen. Volgens de sjiieten wees Mohammed echter zijn neef en schoonzoon Ali aan als zijn opvolger.

De meerderheid (85 à 90%) van de moslims is soenniet. De soennieten zijn vernoemd naar het Arabische woord 'soenna', wat traditie betekent. Zij beschouwen zichzelf als de traditionele tak van de islam en zien Mohammed als de laatste profeet. Voor soennieten is de imam niet veel meer dan de leider van het vrijdagse gebed in de moskee, en mag de Koran niet geherinterpreteerd worden.

Bij de sjiieten mag een imam de Koran wel herinterpreteren en moet een gelovige een imam kiezen. De sjiieten verwerpen de eerste drie kaliefen van het soennisme als religieuze en politieke leiders.

Er zijn naar schatting tussen de 120 en 170 miljoen sjiieten, ongeveer een tiende van alle moslims. Ze vormen een meerderheid in Iran, Irak en Bahrein, en een minderheid in Afghanistan, India, Pakistan, Libanon, Jemen, Syrië en verschillende Golfstaten.

Wat zijn de gevolgen?

Gevreesd wordt dat de spanningen tussen Saoedi-Arabië en Iran gevolgen zullen hebben voor de hele - al instabiele - regio en het sektarische geweld zullen doen toenemen. De verbreking van de diplomatieke banden tussen beide landen is alvast geen goed nieuws voor regionale pogingen een einde te maken aan de conflicten in Jemen en Syrië. Een fragiel staakt-het-vuren in Jemen, dat op 15 december werd bereikt, kon niet standhouden. Op 14 januari staan er bij de Verenigde Naties gesprekken gepland over Jemen, maar het is niet duidelijk of die nog zullen doorgaan.

Eind deze maand staan er gelijkaardige vredesgesprekken gepland over Syrië, maar ook daar wordt weinig heil van verwacht als de twee meest invloedrijke partijen in de regio met getrokken messen tegenover elkaar staan.

Gisteren verzekerden de buitenlandministers van Saoedi-Arabië en Iran nog dat geen van beide landen de situatie wil doen escaleren. "Beide ministers hebben ons verzekerd dat niemand geïnteresseerd is in een verdere escalatie", liet een woordvoerder van de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken Sebastian Kurz weten aan persbureau Reuters. Kurz had met beide ministers een gesprek over de kwestie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234