Zaterdag 17/08/2019

Alles pakken wat God geschonken heeft

Theatermaker Benjamin Van Tourhout over de voorstelling 'Het geslacht Borgia' van Nunc

Benjamin Van Tourhout, artistiek leider van toneelgroep Nunc en bekend als Arne in de tv-soap Sara, was als kind al geïntrigeerd door het verderfelijke geslacht de Borgia's. Een fascinatie die zich nu vertaalt naar de betonvloer van de Gentse Eskimofabriek.

door Liv Laveyne

GENT l De Spaanse kardinaal Rodrigo Borgia, in 1492 gewijd tot paus Alexander VI, was allerminst een heilig man. Moorden, nepotisme, incest en orgieën maakten het Vaticaan tien jaar lang tot een oord van decadentie. 'De Borgia's zetten zonder scrupules alles en iedereen naar hun hand, want het doel heiligt de middelen.'

In de lege ruimte hangen orgelpijpen als loden kogels in de lucht. Zwaarden van Damocles waartussen de tienkoppige cast zich beweegt. Een mix van jonge en oudere acteurs, vers conservatoriumtalent naast onder meer Michael Pas en enkele bekende tv-gezichten uit Sara zoals Gert Winkelmans en Tom Van Bauwel. "Met Tom was er al lang voor deze voorstelling een wederzijdse artistieke interesse", zegt regisseur en tekstschrijver Van Tourhout. "Maar toen ik Gert de flamboyante smeerlap Simon zag spelen in Sara, wist ik meteen dat ik mijn Cesare, de zoon van Rodrigo Borgia, gevonden had."

Het geslacht Borgia is de eerste grootschalige voorstelling van Nunc en meteen ook de eerste coproductie met het Antwerpse Baff, het voormalige Raamtheater waar Van Bauwel sinds kort artistiek leider is. Hij vertolkt Rodrigo Borgia die leeft om te feesten en te seksen, voor niemand buigt maar uiteindelijk knakt. In die spiraal van verderf sleurt hij zijn verwanten mee. "Ze kunnen maar zo diep vallen omdat ze zo hoog gesprongen zijn", aldus Van Tourhout.

Zoals andere kinderen met knuffelberen spelen, groeide Van Tourhout op met historische anekdotes die zijn vader hem vertelde. "Toen ik een kleuter was, wist ik al alles over de Romeinse keizers en gingen we de thermen bezoeken. Van mijn zesde tot mijn twaalfde was de Tweede Wereldoorlog aan de beurt en op mijn veertiende belandden we in de renaissance. Ik herinner het mij nog goed dat mijn vader toen voor het eerst het magische woord 'Borgia' uitsprak."

Sindsdien laat het relaas van de Borgia's hem niet meer los. Stelselmatig verzamelt hij alle info die hij over hen kan vinden. Het bracht hem vorige zomer tot in het hol van de leeuw: het Vaticaan zelf. "Een stevige basis om van te vertrekken, maar als ik één iets geleerd heb van mijn vader, dan is het niet enkel de liefde voor de geschiedenis, maar ook en vooral dat een goed verhaal de geschiedenis oneer mag aandoen."

Aan Van Tourhouts speurwerk in de Bibliotheca Apostolica en het Archivo Secreto van het Vaticaan ging een maandenlange voorbereiding vooraf met aanbevelingsbrieven van universiteiten en de Academia Belgica én een bewijs van goed gedrag en zeden. "Voor je binnen raakt in het Archivo Secreto, waar de officiële documenten opgeslagen liggen, moet je eerst vijf bureaus passeren waar tot op de minuut wordt nagegaan hoe lang je van het ene naar het andere bureau hebt gewandeld, want slenteren betekent dat je iets hebt uitgevreten", lacht Van Tourhout. "Daarna volgt natuurlijk de vraag: wat kom je doen? Achteraf heb ik vernomen dat ik de allereerste kunstenaar was die er ooit is binnengeraakt, al heb ik niet gezegd dat ik een theaterstuk over de Borgia's wou maken. Het Vaticaan is allerminst happig om die zwarte bladzijde uit hun geschiedenis op de planken te zien. Dus officieel deed ik er 'historisch onderzoek'.

"Geschiedkundig zijn de Borgia's nochtans niet zo interessant. Op politiek en artistiek vlak waren ze van weinig belang, daarvoor hadden ze het te druk met feesten en intriges. Behalve voor het feit dat Rodrigo, na zijn aanstelling als paus in 1492, de door Columbus ontdekte nieuwe wereld heeft verdeeld tussen Spanje en Portugal is hij van weinig tel. Maar de reputatie van de Borgia's is overeind gebleven. Waar wij spreken over de boeman, zeggen Italiaanse mamma's tegen hun kinderen als ze stout zijn: 'De Borgia's zullen je komen halen.' Een toneelstuk uit de negentiende eeuw maakte van Rodrigo Borgia zelfs de baarlijke duivel die aan zwarte magie deed. Ik ben naar het Vaticaan getrokken om eens na te gaan wat er nu allemaal van aan was. Volgens sommige boeken van Vatican Press zou de kwalijke reputatie van de Borgia's grotendeels zijn terug te voeren op vervalste documenten en de laster van zijn tegenstanders. Maar het is ongetwijfeld een feit: waar rook is, is vuur."

Zo zou Rodrigo die, na zijn wijding tot paus, zijn vier bastaardkinderen Juan, Cesare, Joffre en Lucrezia en zijn maîtresse Vanozza Cattanei officieel erkende, een kind hebben verwekt bij zijn dochter Lucrezia (volgens andere bronnen was het kind van haar broer Cesare). Lucrezia, wier schoonheid Michelangelo geïnspireerd zou hebben voor zijn Piëta, werd achtereenvolgens uitgehuwelijkt aan Giovanni Sforza, Alfonso van Aragon en Alfonso d'Este. Cesare, die zijn broer Joffre vermoordde uit jaloezie, stond model voor Machiavelli's Il Principe.

"De Borgia's zetten zonder scrupules alles en iedereen naar hun hand, want het doel heiligt de middelen. Rodrigo's macht was groter dan die van Bush, Sarkozy en Poetin samen. Zijn extravagantste eisen werden meteen ingewilligd", zegt Van Tourhout, die in de archieven van het Vaticaan een bestelling terugvond voor een immens terras. "Het deed me denken aan Michael Jackson en zijn Neverland, alleen ging het er bij de Borgia's minder tuttig aan toe. Onder Rodrigo heerste een terreurbewind van de lach. Berucht was zijn 'kastanjebal', waar verschillende bronnen naar verwijzen. Rodrigo zou een perverse voorliefde gehad hebben voor verbrand vrouwenvlees, liefst borsten. Daartoe ontbood hij veertig hoeren, blinddoekte hen in een donkere ruimte, met kaarsen en kastanjes op de grond. Als een vinkenzetter lokte hij dan de vrouwen, die over de kastanjes vielen en zich brandden aan de kaarsen. En niemand die hem iets kon maken, want hij was de hoogste macht, de vertegenwoordiger van God op aarde."

Mag men alles pakken wat God de mens geschonken heeft? Het is de centrale vraag in het theaterstuk Het geslacht Borgia. "Het is niet alleen een historische vertelling, het toont ook de westerse welgestelde mens van vandaag. We leven in een wereld waarin behoeften al bevredigd worden nog voor de vraag wordt gesteld. Kinderen van vier hebben al hun eigen laptop terwijl ze nog niet kunnen lezen, laat staan typen. En wat leren ze ermee? Ze zien een afbeelding van een citroen en een computerstem zegt: 'Dit is een citroen.' Alsof ze dat niet kunnen zien in het echt", fulmineert Van Tourhout. Het brengt hem bij de reden waarom hij theater maakt. "Toneel is zo vaak verbeeldingloos. Waarom verwijzen naar een stoel als er een stoel staat? Ik wil niet het leven zoals het is op toneel naspelen, maar een andere kosmos tonen: herkenbaar zonder dat het de onze is."

Voor Het geslacht Borgia werkte Van Tourhout dan ook samen met architecten: "Omdat zij in tegenstelling tot scenografen denken in termen van ruimte en niet van objecten." De muziek die Jan Van Outryve componeerde, wordt live gezongen door de acteurs en koortje van twee engelen/jongeren. "Zij vertegenwoordigen 'de schoonmaakploeg' die de lijken opruimt in de slipstream van de Borgia's credo 'het doel heiligt de middelen'."

Maar hoe machiavelliaans is deze coproductie met het Antwerpse Baff, het vroegere Raamtheater, eigenlijk? Van Tourhouts Toneelgroep Nunc kreeg ondanks een positief advies van de theatercommissie uiteindelijk toch geen structurele subsidie, Het Raamtheater kreeg een negatief advies maar wel geld. "Tom Van Bauwel heeft altijd het werk van Toneelgroep Nunc gevolgd. Als hij dan ook nog eens over middelen beschikt en met ons wil samenwerken, zou je goed zot moeten zijn om dat te weigeren. Maar het artistieke primeert", zegt Van Tourhout. "Van een fusie tussen Baff en Nunc is geen sprake. We houden het op een latrelatie waarbij we hoogstens een productie per jaar samen zullen maken. Het geslacht Borgia vormt het eerste deel van een drieluik dat in de komende seizoenen vervolledigd zal worden."

Tot 16 mei in Eskimofabriek, Wiedauwkaai 35, Gent. Op tournee dit najaar. www.toneelgroepnunc.be; www.baff.be

Paus Alexander VI had meer macht dan Bush, Sarkozy en Poetin samen. Zijn meest buitenissige eisen werden meteen ingewilligd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden