Dinsdag 07/04/2020

'Alles is vergankelijk'

'De potgrond waarin wij verankerd zijn, wordt almaar vluchtiger', zegt Jan Swerts (36). Met zijn onderzoek over de magere basiskennis van toekomstige leraars beheerste hij dagenlang het nieuws. Met Anatomie van de Melancholie, zijn nieuwe album, mikt hij veeleer op tijdloosheid. 'De verdwijning van de mens fascineert me enorm.'

'De doden die nog levend zijn', 'Een verlangen naar ontroostbaarheid', 'De kapel van het niets', 'Verdriet, dat zijt ge'. Meer nog dan verhalen - ze lezen als ingangen tot ongeschreven romans - roepen de songtitels op Anatomie van de Melancholie, de pas verschenen tweede plaat van Jan Swerts, een diep besef van vergankelijkheid voor de geest. Van eindigheid. Van de tijd, een tweekoppig monster dat treft en troost, die vlijmscherp vliedt. Van het terloopse niemandsland tussen baarmoederhals en grafkuil.

Van Dale omschrijft het lemma melancholie: '(de, v.) zwaarmoedigheid, droefgeestigheid'.

In Tante Julia, een herberg in het Limburgse Stevoort die naar de kwalificatie 'oudmodisch' lonkt als een kat naar een muis, lacht Jan Swerts een ongeveinsde lach. Neemt een slok tonic, de blauwe balpen als dirigeerstokje tussen de vingers van de rechterhand, en zegt: "Het gevoel van ultieme vergankelijkheid leeft bij mij heel hardnekkig. Alles is vergankelijk, dat vind ik een mooie gedachte. Sommigen zeggen dan: 'Ja, maar je kunt je via kunst toch onsterfelijk maken?' Daar geloof ik eerlijk gezegd niet in. Zelfs voor de grootste artiesten houdt die onsterfelijkheid ooit op, of het nu na honderd, tweehonderd, tienduizend of een miljard jaar is. De katholieke belofte dat de herinnering ons het eeuwige leven schenkt, is dan ook lachwekkend. Al van kinds af fascineert het idee van de verdwijning van de mens me enorm. Nachten lang kon ik fantaseren over een ontmenselijkte wereld, nadat de bom was gevallen. De rust die alles weer zal overwoekeren."

Volksverheffing

Anatomie van de Melancholie - de titel is ontleend aan het zeventiende-eeuwse boek van de Britse wetenschapper Robert Burton - bevat tijdloze liedjes van zes, zeven, acht minuten. Gebaseerd op negen artiesten, van Wim Mertens over Johan Heldenbergh tot Stef Bos, van wie Swerts vermoedt dat melancholie als koorts door hun lijf raast. Swerts: "Enkel Luc De Vos heeft al gereageerd, en hij vond het mooi. Maar evengoed reageert Wim Mertens straks dat hij helemaal niet melancholisch is, dat zwarte gal hem totaal vreemd is. Ook goed voor mij."

Bij voorkeur beluistert men Anatomie van de Melancholie 's nachts. Via vinyl, het nieuwe zwarte goud, veeleer dan via YouTube, iTunes of Spotify. Daarvoor is de samenhang te groot, en het artwork van Gentenaar Stijn Felix te mooi. Swerts: "Ik hoop dat het ambacht van een plaat niet verdwijnt. De volgorde van de nummers, de pauzes, het artwork: ik heb er heel, heel lang over nagedacht."

Vandaag speelt de Limburger in de AB, tweemaal, later volgt Het Stuk in Leuven en cc Casino in Houthalen. Vorig jaar tekende hij een allereerste platencontract. Bij Universal, mogol in de muziekwereld. Maar als een magische mantra zal hij het in de loop van dit gesprek herhalen: "Op het vlak van muziek ben ik een grote leek."

Kenmerkend is het boek dat in Tante Julia naast het glas tonic ligt. Lexicon van historische en actuele maatschappelijke concepten van Paul Vandepitte en Carl Devos. Swerts is namelijk docent aan de Katholieke Hogeschool Limburg (KHLim) in Hasselt, en kwam de voorbije weken uitvoerig in het nieuws met zijn onderzoek over de magere algemene kennis van toekomstige leerkrachten.

Swerts: "We merken steeds meer dat studenten een aantal basiskaders missen die ze nodig hebben om de actualiteit te kunnen volgen, om hun maatschappij te kunnen 'lezen' en kritisch met informatie om te gaan", zei hij toen, eind januari, in de krant. "Tien jaar geleden kon ik tegen mijn studenten zeggen: 'Volg de actualiteit en daar zal ik vragen over stellen.' Jaar na jaar wordt dat moeilijker. De studenten begrijpen basisconcepten als vakbond, regering, socialisme, VN of index niet, waardoor kranten en journaals ondoordringbare entiteiten worden."

Zegt hij nu, eind februari, in Tante Julia: "Onze studie heeft deining veroorzaakt, maar de grote spelers die echte verandering kunnen aansturen, krijg je maar moeilijk in beweging. Een aantal organisaties werd positief geprikkeld door de studie, maar tegelijk zijn ook heel wat scholen kwaad, vooral omdat bepaalde media met een onlinequiz of door kwalijke montages de indruk hebben gewekt dat huidige leerkrachten in spe dom zijn, iets wat ik met klem wil weerleggen. De zorg is echter dat essentiële eigenschappen zoals taal en maatschappelijke kennis ondergesneeuwd raken."

Hij gelooft heel erg in het idee van volksverheffing, vertelt hij, en wil studenten tonen dat er naast die van de minste weerstand nog een weg bestaat. Maar omdat er een tekort aan leerkrachten is, primeert de kwantiteit over de kwaliteit van diploma's.

Zelfkastijding

Swerts: "Het hoger onderwijs wordt gesubsidieerd op basis van de instroom én de uitstroom. Met andere woorden: je ontvangt meer budgetten als er meer studenten afstuderen. Je moet niet lang nadenken om te beseffen dat dat een pervers systeem is. De democratisering van het hoger onderwijs, die vanuit de gedachte van sociale ontvoogding in theorie een bewonderenswaardig project is, dreigt averechts te gaan werken. Als een diploma alsmaar meer een vel papier wordt dat geen lading meer dekt, dan zal er meer vraag ontstaan naar privéscholen waar je een 'echt goed' maar ook erg duur diploma kunt verkrijgen. Dan krijg je opnieuw sociale segregatie en komt de belangrijkste rol van het onderwijs - het voorzien van gelijke kansen en sociale emancipatie - zwaar onder druk te staan."

Argeloos vervlecht Swerts de diepste contrasten, zoveel is snel duidelijk. Als kind al kocht hij platen van Slayer, en maakte tegelijk deel uit van het broederkoor in Sint-Truiden. Elke dinsdag was er een misviering, en tijdens het onzevader kreeg hij steevast een solomoment. "Blijkbaar had ik een engelenstemmetje."

Later zakte Swerts' stem als een mijnwerker richting bodem, en stopte hij met zingen. Pas toen uit de waas van de adolescentie de falset van Wim Mertens kringelde, wou hij zang en piano ineenweven. Swerts: "Piano is voor mij synoniem voor ultieme vrijheid, bij lyrics komen meteen een hoop codes kijken."

Zijn eigen stem, zegt hij spontaan, vindt hij niet mooi. Hij gebruikt ze ook verkeerd, en dus houdt hij zijn hart vast voor de twee concerten in de AB, want hij weet echt niet of zijn stem dat aankan. "Het kan goed zijn dat ik tegen het einde van het tweede concert door mijn stem zit."

Sowieso wringt het. Zo graag Swerts voor een klas staat, zo fel twijfelt hij aan het nut van concerteren. Verrassend maar begrijpelijk zegt hij dat hij het haat, optreden. "Ik heb er een bloedhekel aan. Voor mensen die ik van haar noch pluim ken zomaar mijn ziel blootgeven, ik vind dat raar, zelfkastijding bijna. Muziek delen met een publiek voelt helemaal anders dan lesgeven voor een klas. Ik vraag me vaak af: 'Wat doen jullie hier? Ga naar huis, zet mijn cd op, en laat mij gewoon zijn.' Al merk ik wel dat het steeds beter gaat, want ik heb tot nog toe nog maar vijf of zes concerten gegeven."

En dan, verontschuldigend haast, is daar opnieuw die zin. "Maar eigenlijk ben ik heel weinig met muziek bezig. Ik zing bijna nooit, ik speel zelden piano. Ik ben bang dat anders de ziel zal verdwijnen, dat ik het doodknijp door het te vaak te reproduceren, of dat ik het op een dag niet meer graag zal doen."

Wil je Swerts' muziek in woorden vatten, dan bots je op clichés. Minimalistisch. Sferisch. Verstild. Contemplatief, echter, vindt Swerts zelf het geschiktste adjectief om zijn muziek te omschrijven. "New age is zowat de afgrijselijkste beschrijving die ik al heb gelezen. Iedereen mag in mijn muziek horen wat hij wil, maar wierookstokjes en walvisgeluiden? Misschien toch liever niet."

Suïcidaal is ook een woord dat vaak terugkomt, bij Swerts' schoonfamilie niet het minst. Die zijn niet zo weg van wat hij maakt, vertelt hij. Ze zijn Italianen, en vinden het maar trieste muziek. "Dat mag, want het gevoel van melancholie en neerslachtigheid zit heel fel in mijn muziek. Maar anderzijds kan het ook heel troostend werken, denk ik. Zeker omdat ik zeer weinig tekst gebruik. Bewust, want anders liggen de karamellenverzen op de loer."

Gelach. Stilte. Nederigheid. Swerts: "Ik heb niet het literaire talent van pakweg Leonard Cohen of Joni Mitchell, die over melancholie kunnen schrijven zonder in weltschmerz te vervallen. Maar bij veel singer-songwriters loert het gevaar van pathetiek altijd om de hoek. 'Ach, o wee, helaas.' Ik wil niet te veel naar mijn eigen navel staren."

Bij Free Record Shop ligt Anatomie van de Melancholiealvast in het vakje 'Vlaamse muziek', tussen Luc Steeno en Willy Sommers. Een rare situatie, noemt hij het. "Maar muziek is mijn job niet, het is een uit de hand gelopen hobby. Het is helemaal niet mijn doel om van muziek te leven, of om een carrière uit te bouwen."

Waar hij wel van droomt, is het schrijven van een boek, "zoals elke germanist, zeker?", of het componeren van een filmsoundtrack. Een postapocalyptische het liefst. "Zombie-B-films, daar ben ik compleet zot van. Als ik The Walking Dead lees, sluipen meteen een heleboel nummers door mijn hoofd."

De windstilte van de ziel

Niettemin verdwaalt de jonge vader nog steeds gretig in het pianoklavier, en vliegen de voorstellen als gebraden kippen voorbij. "Een tijd geleden werd ik gevraagd om samen met Johann Johannsson op tournee door Europa te trekken", zegt hij wanneer de tonic tot koffie is gemuteerd. "Een ongelooflijke eer, maar ik heb vliegangst en heb dus maar vriendelijk bedankt."

Als samen met de lach ook de koffie is verdampt, zal Swerts zeggen: "Ik heb structuur en tijd nodig om te weten hoe ik de dingen moet aanpakken."

En zo valt de term 'onthaasting' alsnog. Een vreselijk woord, beaamt Swerts, waarvoor de Office-spellingcorrector gek genoeg 'ontgassing' als alternatief aanbiedt.

Swerts, tot slot: "Onlangs zei Pat Donnez dat we moeten investeren in schuldige traagheid. Door de voortdurende druk van bijvoorbeeld sociale media kunnen we niet meer alleen zijn, en zijn we vervreemd van wat Nietzsche 'de windstilte van de ziel' noemt, een eenzame verveling die het dromen en creëren voorafgaat. De potgrond waarin mensen verankerd zijn, wordt almaar vluchtiger. Mensen kunnen niet meer zonder klankbord, enorm akelig. De constante drang naar bevestiging van anderen, omwille van de meest triviale en meest private dingen eerst: ik word er kwaad van. Hoe megalomaan en narcistisch is dat? Als die kortstondige hang naar bevestiging al iets teweegbrengt, is het onrust. En tristesse. De soort waar geen troost in te vinden is, of uit te puren valt."

Jan Swerts speelt vandaag twee concerten in de Brusselse AB. Dat van 20 uur is uitverkocht, voor het optreden van 16 uur zijn nog tickets beschikbaar. Op 19 maart staat hij in Het Stuk in Leuven, op 29 maart in cc Casino in Houthalen. In de AB Resto loopt momenteel een expo van het artwork van Anatomie van de Melancholie. www.janswerts.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234