Woensdag 23/09/2020

'Alles beter dan die uniforme flauwekul op de radio'

Hij belichaamde de avant-gardecomponent van The Velvet Underground, omarmde punk en klassiek, producete The Stooges en Patti Smith, componeerde voor film, ballet en theater. Maar op zijn 61ste heeft John Cale, na een hiaat van zeven jaar, eindelijk weer een echte rockplaat uit. 'Ik ben geen natuurlijke liedjesschrijver', zegt hij over HoboSapiens. 'Er zijn genoeg experts die het metier onder de knie hebben en niets anders meer doen. Zelf wil ik me tot geen enkele vorm beperken.'

Brussel

Eigen berichtgeving

Dirk Steenhaut

Cale, een Welshman die tijdens de sixties naar New York verkaste, heeft een stugge reputatie. Maar op de ochtend na een voortreffelijk concert in Brussel treffen we hem in een verbazend opgewekte bui. Na zijn voorspelbare solorecitals van de jongste vijftien jaar zoekt John Cale weer artistieke uitdagingen op met een nieuwe band en een vers repertoire en ook zijn humeur blijkt daar wel bij te varen. Zopas verscheen Sedition and Alchemy, een nieuwe Cale-biografie van Tim Mitchell, maar belangrijker is het nieuws dat de man die ooit verkondigde dat 'fear is a man's best friend' een prima nieuwe cd heeft gemaakt. Anderhalve cd eigenlijk, want HoboSapiens, met een titel die verwijst naar de rusteloosheid van de menselijke natuur, werd in juni al voorafgegaan door de ep 5 Tracks. Cale beschouwt beide platen als één geheel en dat merk je aan de sound: de artiest heeft niet alleen zijn altviool opgegraven, hij goochelt ook naar hartelust met elektronische beats, loops, samples en dub-ingrediënten.

"Dankzij de technologie wordt het steeds makkelijker geluiden en stemmingen naar je hand te zetten", vertelt de Welshman enthousiast. "De mogelijkheden zijn onuitputtelijk en vooral creatieve jongeren laten zich geen regels meer voorschrijven. Dat leidt wel eens tot bizarre resultaten, maar alles is beter dan de uniforme flauwekul die de radio dagelijks uitbraakt. In de Amerikaanse media kennen ze tegenwoordig nog slechts twee muzikale categorieën: 'veilig' en 'angstaanjagend'. Dat is symptomatisch voor de staat waarin de samenleving zich bevindt: de economie is een puinhoop, de pensioenen worden afgekalfd, Bush en de energiereus Enron hebben het land in een uitzichtloze oorlog gestort. De mensen worden voortdurend voorgelogen en toch reageren ze als makke schapen. Zelfs The New York Times laat zich door de regering misbruiken om de bevolking zand in de ogen te strooien. Beschamend toch? Als artiest ben ik op zo'n moment geneigd mijn proteststem te laten horen. Kunst heeft voor mij altijd een politieke dimensie."

Is dat de reden waarom uw nieuwe cd's zoveel verwijzingen bevatten naar film, literatuur en beeldende kunst?

John Cale: "Wel, ik reis graag, vind het boeiend mensen uit andere culturen te ontmoeten. Waar je ook gaat, telkens merk je hoe universeel sommige gevoelens wel zijn. Kunstenaars gaan er ook overal op een vergelijkbare manier mee om. Maar als ik aan Ezra Pound, Archimedes, Mondriaan of Cobra refereer, doe ik dat niet met voorbedachten rade. Die namen sluipen ongemerkt mijn songs binnen. De enige figuur die me al een poosje achtervolgt en over wie ik bewust wilde schrijven, was de schilder René Magritte. Al gaat dat nummer toch veeleer over de geluiden die je hoort in de gangen van musea. Of over de gewijde stilte die er hangt. Kunstpaleizen hebben dezer dagen veel met kathedralen gemeen. Er wordt enkel waardig gedrag getolereerd." (lacht)

In de song beschrijft u Magritte als 'pinned to the edges of vision'. Vervang 'vision' door 'sound' en het zou over uzelf kunnen gaan.

"Ik ben inderdaad vooral in grenssituaties geïnteresseerd. In dat opzicht heb ik heel wat opgestoken van de lessen improvisatie die ik in een Berlijns theater heb gevolgd. Het komt erop aan je te leren ontspannen en spontaan beslissingen te nemen die je kunst trefzekerder maken. Als je op een podium staat, zijn gevoel voor timing en interactie met de ruimte enorm belangrijk. Op een bepaald moment moet je voor jezelf uitmaken wat je gaat doen. Zwijgen? Knorren? Kreunen? Je volgende zin zeggen? Veel van mijn vroegere werk was gestoeld op angst en onbehagen, besef ik nu. Je kunt pas één worden met het podium als je ophoudt na te denken over jezelf en je kunst. Tijdens mijn optredens gebeuren heel veel dingen tegelijkertijd, maar het is verkeerd die allemaal bewust te willen controleren. Dus moet je afstand nemen van de rationaliteit en durven terug te vallen op je natuurlijke instincten, je emoties van het moment. Wie muziek uitvoert van anderen kan die gewoon van de partituur aflezen. Gaat het over je eigen werk, dan dien je echter op zoek te gaan naar een innerlijk evenwicht. Kunst kan slechts ademen op voorwaarde dat je volstaande zuurstof binnenlaat."

Zen speelt blijkbaar een steeds grotere rol in uw leven en werk.

"Lang geleden maakte ik kennis met dat concept via Cage en Suzuki, in New York. Weggaan uit Europa heeft me veel geholpen: het klimaat was hier veel te serieus. Na de Tweede Wereldoorlog ging men ervan uit dat je, voor je een muziekstuk schreef, eerst een politieke agenda moest hebben. Anders werd je een katholiek soort schuldgevoel opgedrongen. 'Denk vooraf na over wat je wilt gaan doen!' Mijn god. Ik heb lang geworsteld om me uit dat ideologische keurslijf los te rukken. Zen kwam dus als een geschenk uit de hemel. Een frivool nummer als 'Bicycle' had ik vroeger niet kunnen schrijven, maar dat had wellicht ook met mijn gebruik van chemische middelen te maken. Door al die drugs ga je te veel nadenken en jezelf te ernstig nemen. Pas nadat ik was afgekickt, besefte ik hoe ridicuul en aanmatigend ik me al die tijd had opgesteld."

Voor HoboSapiens, uw eerste cd met loops, beats en samples, hebt u Nick Franglen als coproducer aangezocht. Kende u zijn werk met Lemon Jelly?

"Zeker. Ik had de plaat ook zelf kunnen mixen, maar op dat moment wist ik nog niet voldoende afstand te nemen van het materiaal. Nick was vertrouwd met het territorium dat ik wilde exploreren en bovendien respecteerde ik zijn opinies. De nummers zaten aanvankelijk veel te vol, there was too much fat in there. Om hun scherpe kantjes beter te doen uitkomen, had ik iemand nodig die het aandurfde er het mes in te zetten. In dat opzicht was Nick werkelijk onversaagd. (brede grijns)

"Echt nieuw was die werkwijze voor mij echter niet meer: in de voorbije jaren had ik er al volop mee geëxperimenteerd tijdens het maken van filmsoundtracks. Onlangs schreef ik nog muziek voor een Welshe animatiefilm, waarvoor ik een vijftigkoppig orkest combineerde met samples. Het resultaat was fantastisch."

U schrijft niet alleen erg visueel, er zit ook veel beweging in uw nummers: 'Reading My Mind' is een bikersong; 'Waiting For Blonde' speelt zich af in een metrotrein. Bent u zelf een HoboSapiens?

(de vraag negerend) "'Waiting For Blonde' is pure audio-vérité. Die kerel die in de F-trein batterijen verkoopt, heb ik zelf ontmoet. In de eerste dagen na de aanslagen van 11 september had je in Manhattan ook een metroconducteur die de namen van alle stations omriep, iets wat vroeger nooit gebeurde. Vervolgens klonk uit de luidsprekers: 'Prettige dag nog. En vergeet niet dat jullie New Yorkers zijn. Jullie zijn de besten!' De eerste keer dat het gebeurde, keek iedereen nog op met een mengeling van verbazing en ongeloof, maar vanaf de derde keer leek iedereen het normaal te vinden. Het zegt iets over de surrealistische sfeer die op dat moment in New York hing. Ik woon slechts twee blokken van de WTC-torens verwijderd en zodra ik in de gaten kreeg wat er gebeurde, vroeg ik me af: wat is het veiligst? Weggaan of blijven? Een hondsmoeilijke beslissing. Maar aangezien ik nu met jou zit te praten, heb ik blijkbaar goed gegokt."

'E is Missing' gaat over de laatste dagen van Ezra Pound, de Amerikaanse modernistische dichter die tijdens de oorlog in Italië woonde, met het fascistische regime van Mussolini meeheulde en sindsdien uit diverse literaire naslagwerken is geschrapt. Heeft de geschiedenis hem onrechtvaardig behandeld? "Nee. Hij was een antisemiet, die bijzonder akelige dingen schreef. Na de bevrijding gaf hij zich over aan de Amerikanen en werd hij een maand lang als een dier in een kooi opgesloten. Hij verbleef ook twaalf jaar in een gesticht voor geesteszieken. Iemand vertelde me onlangs dat Pound, kort voor zijn dood, zijn extremistische gedachtegoed heeft afgezworen, maar ik weet niet zeker of dat wel klopt." In 'The Look Horizon' zingt u: 'What a shame we carry with us the residue of fools / Instead of better wisdom or advanced tools'. Elders hebt u het over ondergedoken dictators en de moordzucht van de Taliban. Bent u een cultuurpessimist?

"Niet echt. 'Letter From Abroad' schreef ik jaren geleden al. Ik had net Beneath the Veil gezien, de verbluffende undercoverdocumentaire van journaliste Saira Shah over het leven in Afghanistan onder het juk van religieuze fundamentalisten. De verregaande corruptie, de beelden van opposanten die onthoofd werden in een sportstadion... Hallucinant. Maar die song gaat ook nog over andere dingen. Over de vaststelling, bijvoorbeeld, dat je meer over het leven leert door goede romans te lezen dan door dagelijks naar het journaal te kijken."

Hebt u daarom op de hoezen van uw jongste twee cd's citaten van de Franse schrijver Alain Robbe-Grillet laten afdrukken?

"Ja. Ze komen uit Repetition, zijn eerste roman sinds veertig jaar. Zodra ik die begon te lezen, was ik verkocht, want blijkbaar worstelden we allebei op hetzelfde ogenblik met dezelfde thema's. In het boek draait alles om de onbetrouwbare verteller: het ene moment zegt hij zus, het andere zo en even later wordt al het voorgaande weer op de helling gezet. Als lezer raak je totaal verstrikt in dat web van vaagheden en contradicties, maar uiteindelijk maal je daar niet om, net omdat het zo geestig is. In 'Twilight Zone' gebruik ik een soortgelijke techniek, maar Robbe-Grillet gaat een stapje verder. Hij gedraagt zich als een Jacques Cocteau, die door een spiegel stapt en in een andere wereld verdwijnt."

Toch staan er ook luchtiger nummers op uw plaat. Is de tekst van het hilarische 'Things' geïnspireerd door Warren Zevons 'Things to do in Denver When You're Dead'?

"Het idee heb ik uit de gelijknamige b-film van Gary Fleder, met Christopher Walken: a mean little movie. Maar Warren Zevon zeg je? Hou je me voor de gek? (bestudeert onthutst de hoes van Zevons cd Mr Bad Example en laat zijn vingers over de tekst glijden) Verrek, je hebt gelijk. Ik kénde dat nummer helemaal niet. (toont hoofdschuddend de cd aan zijn assistente) Ik ben echt verrast. Geschokt zelfs. Maar goed, ik heb tenminste iets bijgeleerd. Geweldige songwriter trouwens, die Warren Zevon."

Enkele jaren geleden schreef u de autobiografie What's Welsh For Zen. Heeft die oefening in zelfanalyse u iets bijgebracht over uw creativiteit?

"De bevestiging van dingen die ik altijd al had vermoed. Toen mijn boek af was, vernam ik van verwanten uit Cardiff dat mijn grootmoeder van moederszijde mijn vader altijd had vernederd, omdat hij maar een eenvoudige mijnwerker was en volgens haar boven zijn stand was getrouwd. Moeder was immers lerares en had aan de universiteit gestudeerd. Kort na hun huwelijk gingen mijn ouders bij mijn grootmoeder inwonen en die bepaalde, omdat vader een Engelsman was, dat er in haar huis enkel Welsh mocht worden gesproken. Dus deed Bill Cale er het zwijgen toe. Pas veel later heb ik ingezien dat zijn zwijgzaamheid me naar de muziek heeft gedreven. Muziek was immers een taal die je tegen iedereen kon spreken, zonder in de problemen te komen. It made sense. En uit solidariteit met vader heb ik mijn teksten altijd in het Engels geschreven. Ik heb Wales, waar ik ben opgegroeid, altijd als een verstikkende omgeving ervaren. Ik wist al heel vroeg dat ik er vandaan moest. Uit zelfbehoud."

In 2000 verschenen onder de titel Sun Blindness Music drie cd's met muziek die u tijdens de sixties opnam in New York. Hoe schat u die prille avant-garde-experimenten vandaag in?

"De ideeën wáren er. Mensen hadden er moeite mee die vreemde vormen te begrijpen: hoe kun je je nu uiten door middel van één lang aangehouden toon? Wel, er zijn regels en theorieën aan verbonden, die je niet zomaar naast je neer kunt leggen. En ook al gaat het om primitieve opnamen, ze behoren tot het beste van wat uit die periode is overgebleven. Het zijn boeiende documenten. Ik ben blij dat ze alsnog het licht hebben gezien. Er bestaat ook materiaal van LaMonte Young uit die tijd, maar hij weigert het vrij te geven. Wat jammer dat hij tot een wrekkige oude man is uitgegroeid. Ik hoop maar dat ik nooit word zoals hij."

De cd's 5 Tracks en HoboSapiens zijn uit bij EMI. John Cale concerteert op 8 november in de Magdalenazaal, Brugge en op 9 december in de AB, Brussel.

'De zwijgzaamheid van mijn vader heeft me naar de muziek gedreven'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234