Zaterdag 20/07/2019

Alles begon in de Borinage

GENIE IN DE DOP. Van Gogh in de Borinage moet Mons 2015 op gang trekken. De media-aandacht is groot: afgelopen weekend verdrongen 400 Belgische en buitenlandse journalisten zich in het BAM-museum, waar zo'n zeventig tekeningen en schilderijen en een boeiend verhaal wachten.

Voor de iconische werken van Vincent van Gogh (1853-1890) moet je niet naar Mons afzakken. In het efficiënt gerenoveerde Museum voor Schone Kunsten (BAM) tref je geen aardappeleters, zonnebloemen of knoestige olijfbomen aan, maar de onbeholpen potloodtekeningen van een jongeman die zijn weg nog zoekt, en virtuoze schilderijen die de rijpe kunstenaar jaren later maakte.

Ongetwijfeld heeft Van Gogh in de Provence vertederd teruggedacht aan zijn debuut als leerling-dominee in België. Op de vernissage typeerde een trotse Di Rupo die periode (van december 1878 tot oktober 1880) als "un long moment". Dat is niet gelogen: nog steeds lijkt het verblijf in de Borinage slechts een voetnoot in Van Goghs heroïsche biografie. Curator Sjraar van Heugten, jarenlang hoofd collecties bij het Van Gogh Museum in Amsterdam, stelt het nog scherper: "Van de twee jaar dat de lekenpredikant Vincent in het Zwarte Land doorbracht, was hij slechts een drietal maanden actief als kunstenaar. Een natuurtalent was hij zeker niet. Hij zette onhandig getekende figuurtjes neer en besefte dat heel goed. Honderden tekeningen heeft hij vernietigd. Van de lastige jaren in deze streek bleef slechts een handvol werken over. En met zes schetsen bouw je geen expositie."

Beginnersfouten

Van Gogh in de Borinage was dus een dubbeltje op zijn kant. Ook Yves Vasseur, grote baas van de stichting die Mons als culturele hoofdstad op de kaart moet zetten, beaamt dat: "Ons culturele geweten Laurent Busine (directeur van Grand Hornu en MAC's, EM) heeft me ervoor gewaarschuwd dat het een heikele onderneming zou worden. Hij bracht mij in contact met het Kröller-Müller Museum en het Van Gogh Museum. Het label 'culturele hoofdstad' opent blijkbaar heel wat deuren, en het bezoek van Sjraar van Heugten aan de stad tijdens het feest van de Doudou, met het drakengevecht op een kolkende Grote Markt, deed de rest. We gingen samen in zee gaan om het belang van Vincents debuut te onderzoeken."

Het risico van een klassieke documentaire tentoonstelling, waarin een handvol originele tekeningen wordt samengebracht met archiefstukken en minderwaardig werk van tijdgenoten, was niet denkbeeldig. Daarmee krijg je alleen specialisten over de vloer, en in Mons kunnen ze het grote publiek goed gebruiken.

Probleem is natuurlijk dat Van Gogh niet als een voldragen kunstenaar naar de Borinage kwam, maar als een schrale jongen van 25 die twaalf stielen en dertien ongelukken achter de rug had. Hij had carrières als kunsthandelaar, onderwijzer, boekverkoper en predikant uitgeprobeerd en bracht geen oeuvre mee, maar handenvol twijfel.

Voor een geoefend oog zijn de schetsen die in zijn armoedige stulpjes in Wasmes en Cuesmes tot stand kwamen, niet om aan te zien. Alle beginnersfouten die een mens kan maken, zitten er in. Na enig oefenen slaagt Vincent er weliswaar in om landschappen en decorstukken correct weer te geven, maar met figuren heeft hij het moeilijk. Hij tracht naar het leven te tekenen en maakt kopieën van de populaire boerentaferelen van de Franse schilder Jean-François Millet (1814-1875).

In enkele brieven (te lezen en te beluisteren in het museum) vraagt hij zijn broer Theo om prenten op te sturen; de geduldige correspondent verneemt ook nog dat Vincent werkt naar anatomietraktaten en tekencursussen in boekvorm. Opnieuw en opnieuw kopieert hij Millet (en een enkele keer Holbein), tot de lijnen in zijn vingers zitten. Zo leert hij de stiel, en dat is hard nodig: het werk uit de vroege jaren 1880 is koren op de molen van al wie beweert dat de moderne kunst is uitgevonden door lieden die niet kunnen tekenen.

Vervorming

Op de tweede verdieping van het museum maakt curator Van Heugten zijn punt door in te zoomen op het werk dat Van Gogh na zijn avontuur in de Borinage heeft gerealiseerd. De keuze om te gaan schilderen heeft zijn wortels in de streek van Mons, zo luidt de centrale stelling. Dat zou weleens kunnen kloppen.

In de Borinage wordt de gevoelige aspirant-wereldverbeteraar getroffen door armoede en onrecht. Vincents religieus geïnspireerde compassie krijgt een esthetische draai: voortaan maakt hij kunst waarin echo's uit het Zwarte Land opklonken - de gebogen ruggen van landarbeiders en wevers, de hutjes waarin zij wonen, het machtige maar onverschillige landschap. In ruime zalen waar de werken spaarzaam op de muren zijn geschikt, worden Vincents schetsen uit de Borinage geconfronteerd met schilderijen die hij bijna tien jaar later maakte. Je voelt dat er onderweg iets is gekanteld.

Rond 1885 heeft hij zijn handschrift gevonden, die krachtige trek waarmee hij het expressionisme op gang trapt. Vervorming wordt dan een stijlfiguur, ze is niet langer probeersel of mislukking. De maaier uit 1880 oogt nog als een armlastige kopie van Millet, maar het bonte schilderij met hetzelfde motief uit 1889 klinkt als een volbloed Van Gogh.

Verderop schallen de nerveuze kleuren van de boerderijen die Vincent net voor zijn dood in 1890 borstelde - we weten nu waar de schilder zijn inspiratie heeft gehaald. Als een sterke tentoonstelling er eentje is waar je niet komt kijken maar leert kijken, is Van Gogh in de Borinage - De geboorte van een kunstenaar met verve geslaagd.

Van Gogh in de Borinage, tot 17 mei in het BAM (rue Neuve, Mons). Open van dinsdag tot zondag, van 10u tot 18u. www.mons2015.eu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden